debian-edu-bullseye-manual - en to nl translation catalogue (1020 entries)

note: type: Attribute 'lang' of: <article>
en: en
nl: nl

note: type: Content of: <article><articleinfo><title>
en: Debian Edu / Skolelinux Bullseye 11 Manual
nl: Handleiding Debian Edu/Skolelinux Bullseye 11

note: type: Content of: <article><articleinfo><subtitle><para>
en: Publish date:
nl: Publicatiedatum:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Manual for Debian Edu 11 Codename Bullseye
nl: Handleiding voor Debian Edu 11 codenaam Bullseye

note: type: Content of: <article><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Debian Edu Installer Logo
nl: Logo van het installatieprogramma van Debian Edu

note: type: Content of: <article><section><para>
en: This is the manual for the Debian Edu 11 Bullseye release.
nl: Dit is de handleiding voor de uitgave van Debian Edu 11 Bullseye.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The version at <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye"/> is a wiki and updated frequently.
nl: De (Engelstalige) wikipagina <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye"/> bevat een regelmatig bijgewerkte versie.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: <link linkend="Translations">Translations</link> are part of the <computeroutput>debian-edu-doc</computeroutput> package which can be installed on a webserver, and is available <ulink url="https://jenkins.debian.net/userContent/debian-edu-doc/">online</ulink>.
nl: <link linkend="Translations">De vertalingen</link> maken deel uit van het pakket <computeroutput>debian-edu-doc</computeroutput>, dat op een webserver geïnstalleerd kan worden en ook <ulink url="https://jenkins.debian.net/userContent/debian-edu-doc/">online</ulink> beschikbaar is.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: About Debian Edu and Skolelinux
nl: Over Debian Edu en Skolelinux

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Debian Edu aka Skolelinux is a Linux distribution based on Debian providing an out-of-the box environment of a completely configured school network. It implements a client-server approach. Servers and clients are <emphasis>pieces of software</emphasis> that interact with one another. Servers provide information required by clients to function. When a server is installed on one machine and its client on a different machine, the machines themselves are referred to as the server and the client, by extension of the concept.
nl: Debian Edu, ook bekend als Skolelinux, is een op Debian gebaseerde Linux-distributie die een kant-en-klare omgeving biedt van een volledig geconfigureerd schoolnetwerk. Er wordt een client-serverbenadering toegepast. Servers en clients zijn <emphasis>stukjes software</emphasis> die met elkaar in interactie zijn. Servers leveren informatie die clients nodig hebben om te kunnen functioneren. Wanneer een server op een bepaalde machine geïnstalleerd is en zijn client op een andere machine, wordt naar deze machines ook verwezen als de server en de client, bij wijze van uitbreiding van het concept.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The chapters about <link linkend="Requirements">hardware and network requirements</link> and about the <link linkend="Architecture">architecture</link> contain basic environment details.
nl: De hoofdstukken over <link linkend="Requirements">hardware- en netwerkvereisten</link> en over de <link linkend="Architecture">architectuur</link> bevatten basisinformatie over de omgeving.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: After installation of a main server all services needed for a school network are set up and the system is ready to be used. Only users and machines need to be added via GOsa², a comfortable Web-UI, or any other LDAP editor. A netbooting environment using PXE/<ulink url="https://ipxe.org/">iPXE</ulink> has also been prepared, so after initial installation of the main server from CD, Blu-ray disc or USB flash drive all other machines can be installed via the network, this includes "roaming workstations" (ones that can be taken away from the school network, usually laptops or netbooks). Also, machines can be booted via PXE/iPXE as diskless workstations or thin clients.
nl: Na de installatie van een hoofdserver worden alle diensten die in een schoolnetwerk nodig zijn, ingesteld en is het systeem klaar voor gebruik. Enkel gebruikers en apparatuur moeten toegevoegd worden via GOsa², een handige webinterface, of via een andere LDAP-editor. Er werd ook voorzien in een omgeving die opstarten over het netwerk mogelijk maakt met behulp van PXE/<ulink url="https://ipxe.org/">iPXE</ulink>. Nadat u de hoofdserver met behulp van een cd, een blu-rayschijf of een USB-stick hebt geïnstalleerd, kunnen daardoor alle overige computers via het netwerk geïnstalleerd worden. Dit geldt ook voor mobiele werkstations (zoals laptops en netbooks die men uit het schoolnetwerk weg kan nemen). Computers in het netwerk kunnen ook opstarten via PXE/iPXE als schijfloze computers of thin clients.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Several educational applications like GeoGebra, Kalzium, KGeography, GNU Solfege and Scratch are included in the default desktop setup, which can be extended easily and almost endlessly via the Debian universe.
nl: Diverse educatieve toepassingen, zoals GeoGebra, Kalzium, KGeography, GNU Solfege en Scratch, maken deel uit van een standaard grafische werkomgeving. Deze kan eenvoudig en bijna onbegrensd uitgebreid worden met in Debian beschikbare softwarepakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Some history and why two names
nl: Ontstaansgeschiedenis en verantwoording voor een dubbele naam.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <ulink url="https://blends.debian.org/edu">Debian Edu / Skolelinux</ulink> is a Linux distribution created by the Debian Edu project. As a <ulink url="https://blends.debian.org">Debian Pure Blend</ulink> distribution it is an official <ulink url="https://www.debian.org">Debian</ulink> subproject.
nl: <ulink url="https://blends.debian.org/edu">Debian Edu / Skolelinux</ulink> is een Linuxdistributie die door het Debian Edu project gemaakt wordt. Als een zogenaamde <ulink url="https://blends.debian.org">Debian Pure Blends</ulink> distributie (een gebruiksklaar geheel van Debian pakketten) is het een officieel deelproject van <ulink url="http://www.debian.org">Debian</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: What this means for your school is that Skolelinux is a version of Debian providing an out-of-the box environment of a completely configured school-network.
nl: Dit betekent dat Skolelinux voor uw school een versie van Debian maakt die een gebruiksklare omgeving biedt voor een volledig geconfigureerd schoolnetwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The Skolelinux project in Norway was founded on July 2nd 2001 and about the same time Raphaël Hertzog started Debian-Edu in France. Since 2003 both projects are united, but both names stayed. "Skole" and (Debian-)"Education" are just two well understood terms in these regions.
nl: Op 2 juli 2001 ging in Noorwegen het Skolelinux project van start en ongeveer gelijktijdig begon Raphaël Hertzog in Frankrijk met Debian-Edu. Sinds 2003 zijn beide projecten één gemaakt, maar beide benamingen bleven behouden. 'Skole' en (Debian-)'Education' zijn in de betrokken landen immers goed ingeburgerde termen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Today the system is in use in several countries around the world.
nl: Op dit ogenblik wordt het systeem gebruikt in verschillende landen over de hele wereld.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Architecture
nl: Architectuur

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Network
nl: Het netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This section of the document describes the network architecture and services provided by a Skolelinux installation.
nl: Dit hoofdstuk behandelt de netwerkarchitectuur en de diensten die door een installatie van Skolelinux geboden worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: The Debian Edu network topology
nl: Netwerktopologie van Debian Edu

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The figure is a sketch of the assumed network topology. The default setup of a Skolelinux network assumes that there is one (and only one) main server, while allowing the inclusion of both normal workstations and LTSP servers (with associated thin clients and/or diskless workstations). The number of workstations can be as large or small as you want (starting from none to a lot). The same goes for the LTSP servers, each of which is on a separate network so that the traffic between the clients and the LTSP server doesn't affect the rest of the network services. LTSP is explained in detail in <link linkend="NetworkClients">the related HowTo</link> chapter.
nl: De afbeelding schetst het schema van de veronderstelde netwerktopologie. De standaardopstelling van een Skolelinux netwerk veronderstelt dat er één (en slechts één) hoofdserver is, die het mogelijk maakt om zowel gewone werkstations als LTSP-servers (met de ermee verbonden thin clients en/of schijfloze werkstations) toe te voegen. Het aantal werkstations kan zo groot of zo klein zijn als u wenst (gaande van nul tot zeer veel). Hetzelfde geldt voor de LTSP-servers, die elk op een apart netwerk zitten, zodat het verkeer tussen de clients en de LTSP-server de andere netwerkdiensten niet hindert. Een gedetailleerde uitleg over LTSP is te vinden in <link linkend="NetworkClients">het betreffende HowTo</link>-hoofdstuk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The reason that there can only be one main server in each school network is that the main server provides DHCP, and there can be only one machine doing so in each network. It is possible to move services from the main server to other machines by setting up the service on another machine, and subsequently updating the DNS configuration, pointing the DNS alias for that service to the right computer.
nl: De reden waarom er in elk schoolnetwerk slechts één hoofdserver kan zijn, ligt in het feit dat de hoofdserver DHCP aanbiedt. Per netwerk mag slechts één machine dat doen. Het is mogelijk om bepaalde diensten van de hoofdserver naar andere machines te verplaatsen door die dienst op een andere machine te installeren en te configureren. Nadien moet de DNS-configuratie daaraan aangepast worden, zodat de DNS-alias voor die dienst naar de juiste computer verwijst.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In order to simplify the standard setup of Skolelinux, the Internet connection runs over a separate router, also called gateway. See the <link linkend="Requirements--Internet_router">Internet router</link> chapter for details how to set up such a gateway if it is not possible to configure an existing one as needed.
nl: Om de standaard opstelling van Skolelinux eenvoudig te houden, verloopt de verbinding met het internet over een afzonderlijke router, ook gateway geheten. Raadpleeg het hoofdstuk <link linkend="Requirements--Internet_router">Internetrouter</link> voor informatie over hoe u een dergelijke gateway kunt opzetten als het niet mogelijk blijkt om een bestaand exemplaar passend te configureren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: The default network setup
nl: De standaard netwerkconfiguratie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: DHCP on the main server serves the 10.0.0.0/8 network, providing a PXE boot menu where you can choose whether to install a new server/workstation, boot a thin client or a diskless workstation, run memtest, or boot from the local hard disk.
nl: DHCP op de hoofdserver bedient het netwerk 10.0.0.0/8 en biedt er een PXE-opstartmenu aan, waarbij u kunt kiezen uit: een nieuwe server/werkstation installeren, een thin client of een schijfloos werkstation opstarten, memtest uitvoeren, of opstarten vanaf de lokale harde schijf.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This is designed to be modified; for details, see <link linkend="NetworkClients">the related HowTo</link> chapter.
nl: Dit is zo ontworpen dat het aangepast kan worden. Raadpleeg voor details <link linkend="NetworkClients">het betreffende HowTo</link>-hoofdstuk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: DHCP on the LTSP servers only serves a dedicated network on the second interface (192.168.0.0/24 and 192.168.1.0/24 are preconfigured options) and should seldom need to be changed.
nl: DHCP op de LTSP-servers bedient via de tweede netwerkkaart enkel een gereserveerd netwerk (192.168.0.0/24 en 192.168.1.0/24 zijn de vooraf geconfigureerde opties). Slechts uitzonderlijk zal men hieraan iets moeten veranderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The configuration of all subnets is stored in LDAP.
nl: De configuratie van alle subnetwerken ligt in LDAP opgeslagen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Main server
nl: Hoofdserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A Skolelinux network needs one main server (also called "tjener" which is Norwegian and means "server") which per default has the IP address 10.0.2.2 and is installed by selecting the Main Server profile. It's possible (but not required) to also select and install the LTSP Server and Workstation profiles in addition to the Main Server profile.
nl: Een netwerk van Skolelinux heeft één hoofdserver (ook 'tjener' genaamd, wat Noors is voor 'server') die standaard het IP-adres 10.0.2.2 heeft en geïnstalleerd wordt door te kiezen voor het profiel Hoofdserver (Main Server). Het is mogelijk (maar niet vereist) om naast het profiel hoofdserver ook de profielen LTSP-server en werkstation te selecteren en te installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Services running on the main server
nl: De diensten op de hoofdserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: With the exception of the control of the thin clients, all services are initially set up on one central computer (the main server). For performance reasons, the LTSP server(s) should be separate (though it is possible to install both the Main Server and LTSP Server profiles on the same machine). All services are allocated a dedicated DNS-name and are offered exclusively over IPv4. The allocated DNS name makes it easy to move individual services from the main server to a different machine, by simply stopping the service on the main server, and changing the DNS configuration to point to the new location of the service (which should be set up on that machine first, of course).
nl: Behalve het beheer van de thin clients, worden initieel alle diensten geïnstalleerd op één centrale computer (de hoofdserver). Met het oog op prestatiebevordering is het aangewezen dat de LTSP-server(s) op (een) aparte computer(s) staat/staan (hoewel het mogelijk is om zowel het profiel hoofdserver als het profiel LTSP-server op één en dezelfde computer te installeren). Alle diensten krijgen een eigen DNS-naam toegewezen en worden exclusief over IPv4 aangeboden. De toegewezen DNS-naam maakt het eenvoudig om individuele diensten van de hoofdserver te verplaatsen naar een andere computer. Daarvoor dient u gewoon die dienst op de hoofdserver te stoppen en de DNS-configuratie zodanig aan te passen dat naar de nieuwe locatie van de dienst gewezen wordt (uiteraard moet die dienst eerst op die andere machine geïnstalleerd worden).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To ensure security all connections where passwords are transmitted over the network are encrypted, so no passwords are sent over the network as plain text.
nl: Uit veiligheidsoverwegingen worden alle verbindingen waarover wachtwoorden verzonden worden, versleuteld. Geen enkel wachtwoord wordt als klare tekst over het netwerk verzonden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Below is a table of the services that are set up by default in a Skolelinux network and the DNS name of each service. If possible all configuration files will refer to the service by name (without the domain name) thus making it easy for schools to change either their domain (if they have an own DNS domain) or the IP addresses they use.
nl: Hieronder vindt u een tabel met alle diensten die standaard geïnstalleerd worden in een netwerk van Skolelinux en hun respectieve DNS-naam. Zo mogelijk verwijst elk configuratiebestand via zijn naam (met weglating van de domeinnaam) naar de dienst waaraan het gekoppeld is. Deze benadering maakt het voor scholen gemakkelijk om wijzigingen aan te brengen aan hun domeinnaam (als ze over een eigen DNS-domein beschikken) of aan de IP-adressen die ze gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Table of services</emphasis>
nl: <emphasis role="strong"> Tabel met de diensten</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Service description</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Beschrijving van de dienst</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Common name</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Gebruikelijke naam</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">DNS service name</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">DNS-naam van de dienst</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Centralised Logging
nl: Centraal logboek

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Domain Name Service
nl: Systeem van domeinnamen

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Automatic Network Configuration of Machines
nl: Automatische netwerkconfiguratie van machines

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Clock Synchronisation
nl: Synchronisatie van de systeemtijd

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Home Directories via Network File System
nl: Persoonlijke mappen via een netwerkbestandssysteem

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Electronic Post Office
nl: Elektronische post

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Directory Service
nl: Registerdienst

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: User Administration
nl: Gebruikersbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Web Server
nl: Webserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Central Backup
nl: Centrale reservekopie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Web Cache
nl: Webcache

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Printing
nl: Afdrukken

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Secure Remote Login
nl: Veilig aanmelden over het netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Automatic Configuration
nl: Automatische configuratie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: LTSP Server/s
nl: LTSP-server/s

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Machine and Service Surveillance with Error Reporting, plus Status and History on the Web. Error Reporting by email
nl: Toezicht op diensten en machines met foutmeldingen, evenals status en geschiedenis op het web. Foutrapportage per e-mail

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Munin, Icinga and Sitesummary
nl: Munin, Icinga en Sitesummary

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Personal files for each user are stored in their home directories, which are made available by the server. Home directories are accessible from all machines, giving users access to the same files regardless of which machine they are using. The server is operating system agnostic, offering access via NFS for Unix clients and via SMB2/SMB3 for other clients.
nl: De persoonlijke bestanden van iedere gebruiker worden in diens persoonlijke map opgeslagen. De server stelt die persoonlijke mappen ter beschikking, zodat men er vanop elke machine toegang toe heeft. Zo hebben gebruikers toegang tot dezelfde bestanden, ongeacht de machine die ze gebruiken. De server werkt systeemonafhankelijk en geeft gebruikers op Unix clients via NFS toegang tot hun bestanden, terwijl gebruikers op andere clients via SMB2/SMB3 toegang tot hun bestanden krijgen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: By default email is set up for local delivery (i.e. within the school) only, though email delivery to the wider Internet may be set up if the school has a permanent Internet connection. Clients are set up to deliver mail to the server (using 'smarthost'), and users can <link linkend="Users--Using_email">access their personal mail</link> through IMAP.
nl: Standaard werd de mailserver ingesteld om enkel lokale post te bedelen, dit wil zeggen binnen de school. Nochtans kan de server ook ingesteld worden om postbedeling over het internet toe te laten indien de school over een permanente internetverbinding beschikt. Clients worden geconfigureerd om e-mail bij de server af te leveren (via 'smarthost'), en gebruikers kunnen <link linkend="Users--Using_email">hun persoonlijke e-mail raadplegen</link> via IMAP.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: All services are accessible using the same username and password, thanks to the central user database for authentication and authorisation.
nl: Alle diensten kunnen gebruikt worden met dezelfde gebruikersnaam en hetzelfde wachtwoord, dankzij de centrale gegevensbank voor authenticatie en autorisatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To increase performance on frequently accessed sites a web proxy that caches files locally (Squid) is used. In conjunction with blocking web-traffic in the router this also enables control of Internet access on individual machines.
nl: Om een beter prestatieniveau te bereiken, slaat een proxy-server vaak bezochte webpagina's lokaal op (Squid). In combinatie met de mogelijkheid om via de router bepaalde webtrafiek te blokkeren, biedt dit kansen om controle te houden over de toegang tot het internet van individuele machines.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Network configuration on the clients is done automatically using DHCP. All types of clients can be connected to the private 10.0.0.0/8 subnet and will get according IP addresses; LTSP clients should be connected to the corresponding LTSP server via the separate subnet 192.168.0.0/24 (this is to ensure that the network traffic of the LTSP clients doesn't interfere with the rest of the network services).
nl: De netwerkconfiguratie van de clientcomputers gebeurt automatisch met behulp van DHCP. Alle types clients kunnen verbonden worden met het private subnet 10.0.0.0/8 en zullen een overeenkomstig IP-adres toegewezen krijgen; LTSP-clients moeten verbonden worden met hun overeenkomstige LTSP-server via het afzonderlijke subnet 192.168.0.0/24 (dit is om te kunnen garanderen dat het netwerkverkeer van de LTSP-clients niet interfereert met de overige netwerkdiensten).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Centralised logging is set up so that all machines send their syslog messages to the server. The syslog service is set up so that it only accepts incoming messages from the local network.
nl: De centrale logboekdienst is zo geconfigureerd dat alle machines hun systeemlogboekberichten (syslog) naar de server zenden. De systeemlogboekdienst is ingesteld om enkel inkomende berichten van het lokale netwerk te aanvaarden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: By default the DNS server is set up with a domain for internal use only (*.intern), until a real ("external") DNS domain can be set up. The DNS server is set up as caching DNS server so that all machines on the network can use it as the main DNS Server.
nl: De standaardinstelling van de DNS-server gaat uit van een domein dat uitsluitend intern gebruikt wordt (*.intern), totdat een echt ('extern') domein geconfigureerd kan worden. De DNS-server werkt als een cacheserver voor DNS, waardoor alle machines van het netwerk hem kunnen gebruiker als hun DNS-hoofdserver.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Pupils and teachers have the ability to publish websites. The web server provides mechanisms for authenticating users, and for limiting access to individual pages and subdirectories to certain users and groups. Users will have the ability to create dynamic web pages, as the web server will be programmable on the server side.
nl: Leerlingen en leerkrachten krijgen de mogelijkheid om een website te publiceren. De webserver beschikt over mechanismen voor de authenticatie van gebruikers en voor het reserveren van de toegang tot bepaalde webpagina's of tot bepaalde submappen voor bepaalde gebruikers of gebruikersgroepen. Voor gebruikers is het mogelijk om dynamische webpagina's te maken, aangezien de webserver in functie daarvan programmeerbaar is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Information on users and machines can be changed in one central location, and is made accessible to all computers on the network automatically. To achieve this a centralised directory server is set up. The directory will have information on users, user groups, machines and groups of machines. To avoid user confusion there won't be any difference between file groups and network groups. This implies that groups of machines which are to form network groups will use the same namespace as user groups.
nl: Informatie over gebruikers en machines kan op één centrale plaats aangepast worden, en wordt automatisch toegankelijk gemaakt voor alle computers op het netwerk. In functie hiervan wordt een centrale registerdienst ontplooid. Het register bevat informatie over gebruikers, over gebruikersgroepen, over machines en over groepen van machines. Om bij gebruikers geen verwarring te zaaien, worden bestandsgroepen en netwerkgroepen op geen enkele manier verschillend behandeld. Dit heeft tot gevolg dat groepen van computers die samen een netwerkgroep vormen, dezelfde naamruimte gebruiken als gebruikersgroepen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Administration of services and users will mainly be via the web, and follow established standards, functioning well in the web browsers which are part of Skolelinux. The delegation of certain tasks to individual users or user groups will be made possible by the administration systems.
nl: Het beheer van diensten en gebruikers gebeurt hoofdzakelijk via het web en volgt daarbij vastgelegde standaarden die goed functioneren in de met Skolelinux meegeleverde webbrowsers. Het administratiesysteem laat toe om bepaalde taken te delegeren naar individuele gebruikers of naar gebruikersgroepen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In order to avoid certain problems with NFS, and to make it simpler to debug problems, the different machines need synchronised clocks. To achieve this the Skolelinux server is set up as a local Network Time Protocol (NTP) server, and all workstations and clients are set up to synchronise with the server. The server itself should synchronise its clock via NTP against machines on the Internet, thus ensuring the whole network has the correct time.
nl: Om mogelijke problemen met NFS te voorkomen en om het oplossen ervan te vergemakkelijken, moet de klok op elke machine gesynchroniseerd zijn. Daarom fungeert de Skolelinux-server als een NTP-server (Network Time Protocol) voor het lokale netwerk. Van hun kant worden alle werkstations en clientcomputers ingesteld om hun klok met die van de server te synchroniseren. De server zelf tracht zijn eigen klok via NTP te synchroniseren met machines op het internet. Dit garandeert een correcte tijdsaanduiding binnen het ganse netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Printers are connected where convenient, either directly onto the main network, or connected to a server, workstation or LTSP server. Access to printers can be controlled for individual users according to the groups they belong to; this will be achieved by using quota and access control for printers.
nl: Printers kunnen geplaatst worden waar dit het meest praktisch is. Ze kunnen ofwel rechtstreeks op het hoofdnetwerk aangesloten worden of aangekoppeld worden aan een server, een werkstation of een LTSP-server. Het recht van individuele gebruikers om toegang te hebben tot een printer, kan ingesteld worden op basis van de groepen waartoe zij behoren. Dit wordt geregeld via het instellen van een quotaregeling en toegangscontrole voor printers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: LTSP server(s)
nl: LTSP-server(s)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A Skolelinux network can have many LTSP servers, which are installed by selecting the LTSP Server profile.
nl: Een netwerk van Skolelinux kan veel LTSP-servers bevatten, welke geïnstalleerd worden door het profiel LTSP-server te selecteren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The LTSP servers are set up to receive syslog from thin clients and workstations, and forward these messages to the central syslog recipient.
nl: De LTSP-servers staan ingesteld om systeemlogboekberichten (syslog) te ontvangen van thin clients en werkstations en om die door te sturen naar de centrale systeemlogboekdienst.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Please note:
nl: Merk op:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LTSP diskless workstations are using the programs installed on the server.
nl: LTSP-schijfloze-werkstations gebruiken de op de server geïnstalleerde programma's.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The client root filesystem is provided using NFS. After each modification to the LTSP server the related image has to be re-generated; run <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> on the LTSP server.
nl: Het basisbestandssysteem van de clients wordt via NFS aangeboden. Na elke wijziging aan de LTSP-server moet het betreffende image opnieuw gegenereerd worden. Voer daarvoor op de LTSP-server het commando <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> uit.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Thin clients
nl: Thin-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A thin client setup enables ordinary PCs to function as (X-)terminals. This means that the machine boots directly from the server using PXE without using the local client hard drive. The thin client setup now uses X2Go, because LTSP has dropped support.
nl: Een thin-clientopstelling laat toe om eenvoudige PC's te gebruiken als (X-)terminals. Dit houdt in dat de machine rechtstreeks wordt opgestart vanaf de server met behulp van PXE zonder gebruik te maken van de lokale harde schijf van de client. De thin-clientopstelling gebruikt nu X2Go, omdat ondersteuning door LTSP weggevallen is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Thin clients are a good way to still make use of very old (mostly 32-bit) machines as they effectively run all programs on the LTSP server. This works as follows: the service uses DHCP and TFTP to connect to the network and boot from the network. Next, the file system is mounted from the LTSP server using NFS, and finally the X2Go client is started.
nl: Thin clients zijn een goede manier om gebruik te maken van zeer oude (meestal 32-bits) machines, aangezien alle programma's die zij gebruiken op de LTSP-server uitgevoerd worden. Dit gaat als volgt in zijn werk: de dienst maakt gebruik van DHCP and TFTP om een netwerkverbinding te realiseren en over het netwerk op te starten. Nadien wordt vanaf de LTPS-server met NFS het bestandssysteem aangekoppeld, en tenslotte wordt de X2Go client gestart.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Diskless workstations
nl: Schijfloze werkstations

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A diskless workstation runs all software on the PC without a locally installed operating system. This means that client machines boot via PXE without running software installed on a local hard drive.
nl: Een schijfloos werkstation voert alle programma's uit op de PC, evenwel zonder dat er lokaal een besturingssysteem geïnstalleerd is. Dit houdt in dat clientcomputers opstarten via PXE zonder op een lokale harde schijf geïnstalleerde software uit te voeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Diskless workstations are an excellent way of using powerful hardware with the same low maintenance cost as with thin clients. Software is administered and maintained on the server with no need for local installed software on the clients. Home directories and system settings are stored on the server too.
nl: Het systeem van schijfloze werkstations is een excellente manier om krachtige hardware te gebruiken met een even lage onderhoudskost als met thin clients. Software wordt beheerd en onderhouden op de server en er dient op de clientcomputers geen software geïnstalleerd te worden. Persoonlijke mappen en systeeminstellingen worden eveneens op de server opgeslagen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Networked clients
nl: Netwerkclients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The term "networked clients" is used in this manual to refer to both thin clients and diskless workstations, as well as computers running macOS or Windows.
nl: De term 'netwerkclients' wordt in deze handleiding gebruikt om zowel te verwijzen naar thin clients als naar schijfloze werkstations en naar computers die onder Mac OS of onder Windows draaien.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Administration
nl: Beheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All the Linux machines that are installed with the Skolelinux installer will be administrable from a central computer, most likely the server. It will be possible to log in to all machines via SSH, and thereby have full access to the machines. As root one needs to run <computeroutput>kinit</computeroutput> first to get a Kerberos TGT.
nl: Alle Linuxmachines die met behulp van het installatiesysteem van Skolelinux geïnstalleerd werden, kunnen vanaf een centrale computer, meestal de centrale server, beheerd worden. Het is dan mogelijk om zich via SSH bij alle machines aan te melden en er volledige toegang toe te krijgen. Als systeembeheerder moet men eerst <computeroutput>kinit</computeroutput> uitvoeren om een Kerberos TGT te bekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All user information is kept in an LDAP directory. Updates of user accounts are made against this database, which is used by the clients for user authentication.
nl: Alle gebruikersgegevens worden bijgehouden in een LDAP-register. Aanpassingen aan gebruikersaccounts worden in die gegevensbank ingevoerd. Clientcomputers doen er beroep op voor de authenticatie van gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Installation
nl: Installatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Currently there are two kinds of installation media images: netinst and BD. Both images can also be booted from USB sticks.
nl: Momenteel zijn er twee soorten installatiemedia-images: netinst en BD. Beide images kunnen ook opgestart worden vanaf een USB-stick.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The aim is to be able to install a server from any type of medium once, and install all other clients over the network by booting from the network.
nl: Het is de bedoeling dat men eenmaal met behulp van om het even welk installatiemedium een server installeert en dat alle andere clients over het netwerk geïnstalleerd worden door ze vanaf het netwerk te laten opstarten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Only the netinstall image needs access to the Internet during installation.
nl: Enkel bij het netinstall cd-image heeft men toegang tot het internet nodig tijdens het installatieproces.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The installation should not ask any questions, with the exception of desired language, location, keyboard and machine profile (Main Server, Workstation, LTSP Server, ...). All other configuration will be set up automatically with reasonable values, to be changed from a central location by the system administrator subsequent to the installation.
nl: Tijdens de installatie moet geen enkele vraag beantwoord worden, met uitzondering van de gewenste taal, locatie, toetsenbord en machineprofiel (hoofdserver, werkstation, LTSP-server, ...). De rest van de configuratie wordt automatisch ingesteld op aannemelijke waarden. Na installatie kan de systeembeheerder deze instellingen zo nodig aanpassen vanaf een centrale plaats.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: File system access configuration
nl: Configuratie van de toegang tot het bestandssysteem

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Each Skolelinux user account is assigned a section of the file system on the file server. This section (home directory) contains the user's configuration files, documents, email and web pages. Some of the files should be set to have read access for other users on the system, some should be readable by everyone on the Internet, and some should not be accessible for reading by anyone but the user.
nl: Aan ieder gebruikersaccount van Skolelinux wordt een deel van het bestandssysteem op de bestandsserver toegewezen. Dit deel (de persoonlijke map) bevat de configuratiebestanden, de documenten, de e-mails en de webpagina's van die gebruiker. Sommige van die bestanden moeten ook door de andere gebruikers op het systeem gelezen kunnen worden, sommige moeten door iedereen op het internet gelezen kunnen worden en sommige mogen enkel door de gebruiker zelf gelezen kunnen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To ensure that all disks that are used for user directories or shared directories can be uniquely named across all the computers in the installation, they can be mounted as <computeroutput>/skole/host/directory/</computeroutput>. Initially, one directory is created on the file server, <computeroutput>/skole/tjener/home0/</computeroutput>, in which all the user accounts are created. More directories may then be created when needed to accommodate particular user groups or particular patterns of usage.
nl: Om een unieke naam te kunnen garanderen voor alle schijven die gebruikt worden voor de persoonlijke mappen van gebruikers of voor de gedeelde mappen en die verspreid kunnen zijn over de verschillende computers van het schoolnetwerk, kan men ze aankoppelen als <computeroutput>/skole/host/directory/ (d.w.z. /skole/computernaam/mapnaam/) </computeroutput>. Tijdens de installatie wordt op de bestandsserver initieel één map gemaakt, <computeroutput>/skole/tjener/home0/</computeroutput>, waaronder alle persoonlijke mappen aangemaakt worden. Extra mappen kunnen naar behoefte aangemaakt worden, naargelang de noden van specifieke gebruikersgroepen of van specifieke vormen van gebruik.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To enable shared access to files under the normal UNIX permissions system, users need to be in supplementary shared groups (such as "students") as well as the personal primary group that they're in by default. If users have an appropriate umask to make newly created items group-accessible (002 or 007), and if the directories they're working in are setgid to ensure the files inherit the correct group-ownership, the result is controlled file sharing between the members of a group.
nl: Opdat een gedeeld gebruik van bestanden binnen het in UNIX gangbare systeem van gebruiksrechten mogelijk zou zijn, moeten gebruikers deel uitmaken van bijkomende gemeenschappelijke groepen (zoals 'studenten') naast de primaire persoonlijke groep waartoe ze standaard behoren. Indien voor gebruikers een passende umask (002 of 007) geldt, waardoor de nieuwe bestanden die zij aanmaken, voor hun groep toegankelijk gemaakt worden, en indien voor de mappen waarin zij werken de setgid bit ingesteld staat, waardoor de bestanden erin aan de juiste groep toegewezen worden, krijgt men een gecontroleerd systeem van bestandsdeling tussen de leden van een welbepaalde groep.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The initial access settings for newly created files are a matter of policy. The Debian default umask is 022 (which would not allow group-access as described above), but Debian Edu uses a default of 002 - meaning that files are created with read access for everybody, which can later be removed by explicit user action. This can alternatively be changed (by editing <computeroutput>/etc/pam.d/common-session</computeroutput>) to a umask of 007 - meaning read access is initially blocked, necessitating user action to make them accessible.  The first approach encourages knowledge sharing, and makes the system more transparent, whereas the second method decreases the risk of unwanted spreading of sensitive information. The problem with the first solution is that it is not apparent to the users that the material they create will be accessible to all other users. They can only detect this by inspecting other users' directories and seeing that their files are readable. The problem with the second solution is that few people are likely to make their files accessible, even if they do not contain sensitive information and the content would be helpful to inquisitive users who want to learn how others have solved particular problems (typically configuration issues).
nl: Welke de initiële toegangsrechten van een nieuw aangemaakt bestand zijn, is een kwestie van beleidskeuzes. In Debian is de umask standaard 022 (hetgeen groepstoegang zoals hiervoor beschreven onmogelijk zou maken). Debian Edu daarentegen gebruikt een umask van 002. Dit betekent dat bestanden aangemaakt worden met leesrechten voor iedereen. Die kunnen nadien teniet gedaan worden mits uitdrukkelijke actie door de gebruiker. Deze gang van zaken kan bijgestuurd worden (door in het bestand <computeroutput>/etc/pam.d/common-session</computeroutput>) de umask op 007 te zetten. Dit houdt in: initieel geen leestoegang en de gebruiker moet actie ondernemen om zijn bestanden leesbaar te maken voor iedereen. De eerste benadering moedigt het delen van kennis aan en maakt het systeem transparanter, terwijl de tweede benadering het risico op het verspreiden van gevoelige informatie vermindert. Het zwakke punt van de eerste benadering is dat het voor de gebruiker niet duidelijk is dat het materiaal dat hij aanmaakt, voor alle andere gebruikers toegankelijk is. Hij kan dit enkel ontdekken door te gaan kijken in de persoonlijke mappen van andere gebruikers en vast te stellen dat hij die bestanden kan inkijken. Bij de tweede benadering bestaat het zwakke punt erin dat slechts weinig mensen geneigd zullen zijn om hun bestanden voor anderen open te stellen, zelfs al bevatten die geen gevoelige informatie en zou hun inhoud nuttig kunnen zijn om de nieuwsgierigheid te prikkelen van gebruikers naar hoe anderen bepaalde problemen opgelost hebben (in het bijzonder de aanpak inzake configuraties).

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Requirements
nl: Vereisten

note: type: Content of: <article><section><para>
en: There are different ways of setting up a Skolelinux solution. It can be installed on just one standalone PC, or as a region-wide solution at many schools operated centrally. This flexibility makes a huge difference to the configuration of network components, servers and client machines.
nl: Skolelinux biedt keuze uit verschillende mogelijke opstellingen. Het kan geïnstalleerd worden op slechts één autonome computer, maar het kan ook een grootschalige centraal beheerde oplossing bieden aan een groep scholen in een bepaalde regio. Deze flexibiliteit vertaalt zich in grote verschillen inzake de configuratie van netwerkcomponenten, servers en clientmachines.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Hardware requirements
nl: Vereisten inzake apparatuur

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The purpose of the different profiles is explained in the <link linkend="Architecture">network architecture</link> chapter.
nl: De betekenis van de verschillende profielen werd verduidelijkt in het hoofdstuk <link linkend="Architecture">Architectuur van het netwerk</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If LTSP is intended to be used, take a look at the <ulink url="https://wiki.debian.org/LTSP/Ltsp%20Hardware%20Requirements">LTSP Hardware Requirements wiki page</ulink>.
nl: Indien het de bedoeling is om gebruik te maken van LTSP, raadpleeg dan de <ulink url="https://wiki.debian.org/LTSP/Ltsp%20Hardware%20Requirements">wiki-pagina over hardwarevereisten voor LTSP</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The computers running Debian Edu / Skolelinux must have either 32 bit (Debian architecture 'i386', oldest supported processors are 686 class ones) or 64 bit (Debian architecture 'amd64') x86 processors.
nl: De computers met Debian Edu / Skolelinux moeten ofwel een 32-bits (Debian architectuur 'i386' met als oudste nog ondersteunde processors die uit de klasse 686) of een 64-bits (Debian architectuur 'amd64') processor van het type x86 hebben.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Thin clients with only 256 MiB RAM and 400 MHz are possible, though more RAM and faster processors are recommended.
nl: Een thin-client kan al functioneren met slechts 256 MiB RAM en een processorsnelheid van 400 MHz, hoewel meer RAM en een snellere processor aanbevolen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: For workstations, diskless workstations and standalone systems, 1500 MHz and 1024 MiB RAM are the absolute minimum requirements. For running modern webbrowsers and LibreOffice at least 2048 MiB RAM is recommended.
nl: Voor werkstations, schijfloze werkstations en autonome systemen gelden als absolute minimumvereisten: 1500 MHz en 1024 MiB RAM. Om een moderne webbrowser en LibreOffice te kunnen gebruiken, wordt minstens 2048 MiB RAM aanbevolen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The minimum disk space requirements depend on the profile which is installed:
nl: De minimale benodigde schijfruimte is afhankelijk van het geïnstalleerde profiel:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: combined main server + LTSP server: 60 GiB (plus additional space for user accounts).
nl: combinatie van hoofdserver + LTSP-server: 60 GiB. (plus extra opslagruimte voor gebruikersaccounts).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: LTSP server: 40 GiB.
nl: LTSP-server: 40 GiB.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: workstation or standalone: 30 GiB.
nl: werkstations en autonome computers: 30 GiB.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LTSP servers need two network cards when using the default network architecture:
nl: Als men de standaardarchitectuur voor het netwerk aanhoudt, moet men LTSP-servers uitrusten met twee netwerkkaarten:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: eth0 is connected to the main network (10.0.0.0/8),
nl: eth0 is verbonden met het hoofdnetwerk (10.0.0.0/8),

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: eth1 is used for serving LTSP clients.
nl: eth1 wordt gebruikt om LTSP-clients te bedienen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Laptops are movable workstations, so they have the same requirements as workstations.
nl: Laptops zijn mobiele werkstations. Voor hen gelden dus dezelfde vereisten als voor werkstations.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Hardware known to work
nl: Compatibele apparatuur

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A list of tested hardware is provided at <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Hardware/"/> . This list is not nearly complete
nl: Een lijst met geteste apparatuur vindt u op <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Hardware/"/>. Deze lijst is evenwel verre van volledig.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <ulink url="https://wiki.debian.org/InstallingDebianOn"/> is an effort to document how to install, configure and use Debian on some specific hardware, allowing potential buyers to know if that hardware is supported and existing owners to know how get the best out of that hardware.
nl: Op <ulink url="https://wiki.debian.org/InstallingDebianOn"/> worden de resultaten gebundeld van inspanningen om te documenteren hoe men op bepaalde specifieke apparatuur Debian kan installeren, configureren en gebruiken. Potentiële kopers van dergelijke apparatuur kunnen zo vooraf nagaan of deze ondersteund wordt, en bezitters ervan hoe ze er optimaal gebruik van kunnen maken.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Requirements for network setup
nl: Vereisten voor de netwerkopstelling

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Default Setup
nl: Standaardopstelling

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When using the default network architecture, these rules apply:
nl: Wanneer u zich houdt aan de standaard netwerkarchitectuur, gelden de volgende regels:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You need exactly one main server, the tjener.
nl: Er moet exact één hoofdserver zijn, de tjener genaamd.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You can have hundreds of workstations on the main network.
nl: Er kunnen honderden werkstations aangesloten worden op het hoofdnetwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You can have a lot of LTSP servers on the main network; two different subnets are preconfigured (DNS, DHCP) in LDAP, more can be added.
nl: U kunt veel LTSP-servers aansluiten op het hoofdnetwerk. In LDAP werden twee verschillende subnetten vooraf geconfigureerd (DNS, DHCP) en er kunnen er nog meer aan toegevoegd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You can have hundreds of thin clients and/or diskless workstations on each LTSP server network.
nl: Elke LTSP server ondersteunt een subnetwerk waarop honderden thin clients en/of schijfloze werkstations aangesloten kunnen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You can have hundreds of other machines which will have dynamic IP addresses assigned.
nl: U kunt daarnaast nog gebruik maken van honderden andere machines waaraan een dynamisch IP-adres toegekend zal worden.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: For access to the Internet you need a router/gateway (see below).
nl: Om toegang te krijgen tot het internet moet u gebruik maken van een router/gateway (zie hierna).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A router/gateway, connected to the Internet on the external interface and running on the IP address 10.0.0.1 with netmask 255.0.0.0 on the internal interface, is needed to connect to the Internet.
nl: Een router/gateway wiens externe netwerkkaart verbonden wordt met het internet en wiens interne netwerkkaart het IP-adres 10.0.0.1 met netmask 255.0.0.0 toegewezen krijgt, is noodzakelijk om een internetverbinding tot stand te brengen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The router should not run a DHCP server, it can run a DNS server, though this is not needed and will not be used.
nl: De router mag niet fungeren als DHCP-server. Er mag een DNS-server op draaien, al is dit niet nodig. Hij zal trouwens niet gebruikt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In case you already have a router but are unable to configure it as needed (eg because you are not allowed to do so, or for technical reasons), an older computer with two network interfaces can be turned into a gateway between the existing network and the Debian Edu one.
nl: Indien u reeds over een router beschikt, maar niet in de mogelijkheid verkeert om hem te configureren zoals het moet (omdat het u niet toegestaan wordt of omwille van technische redenen), kunt u van een oudere computer met twee netwerkkaarten een gateway tussen het bestaande netwerk en dat van Debian Edu maken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A simple way is to install Debian Edu on this computer; select 'Minimal' as profile during installation.
nl: Een eenvoudige werkwijze is om op deze computer Debian Edu te installeren; selecteer tijdens de installatie het profiel 'Minimal'.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: After installation, run <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/configure-edu-gateway --firewall &lt;yes|no&gt;</computeroutput> which will make the following changes:
nl: Voer na installatie het commando <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/configure-edu-gateway --firewall &lt;yes|no&gt;</computeroutput> uit waarmee de volgende wijzigingen aangebracht worden:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Adjust the /etc/network/interfaces file.
nl: Het bestand /etc/network/interfaces aanpassen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Change the hostname permanently to 'gateway'.
nl: De hostname (computernaam) definitief in 'gateway' veranderen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Remove superfluous scripts.
nl: Overtollige scripts verwijderen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Enable IP forwarding and NAT for the 10.0.0.0/8 network.
nl: IP forwarding en NAT mogelijk maken voor het 10.0.0.0/8 netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Install a firewall (optional).
nl: Een firewall installeren (facultatief).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you need something for an embedded router or accesspoint we recommend using <ulink url="https://openwrt.org">OpenWRT</ulink>, though of course you can also use the original firmware. Using the original firmware is easier; using OpenWRT gives you more choices and control. Check the OpenWRT webpages for a list of <ulink url="https://wiki.openwrt.org/toh/start">supported hardware</ulink>.
nl: Indien u iets zoekt voor een ingebouwd type router of toegangspunt, raden we u <ulink url="http://openwrt.org">OpenWRT</ulink> aan, hoewel u er uiteraard ook de originele firmware op kunt laten staan. De originele firmware gebruiken is eenvoudiger; OpenWRT gebruiken geeft u meer keuzemogelijkheden en meer controle. Op de website van OpenWRT kunt u een lijst vinden van <ulink url="http://wiki.openwrt.org/toh/start">ondersteunde hardware</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is possible to use a different network setup (there is a <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/ChangeIpSubnet">documented procedure</ulink> to do this), but if you are not forced to do this by an existing network infrastructure, we recommend against doing so and recommend you stay with the default <link linkend="Architecture">network architecture</link>.
nl: Het is mogelijk om een andere netwerkopstelling te gebruiken (er bestaat een <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/ChangeIpSubnet">vastgelegde werkwijze</ulink> om dit te doen), maar indien u niet gedwongen wordt door een reeds bestaande netwerkinfrastructuur om dit te doen, raden we u dit af en bevelen wij u aan om het bij de standaard <link linkend="Architecture">netwerkarchitectuur</link> te houden.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Installation and download options
nl: Installatie- en downloadopties

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Where to find additional information
nl: Waar u bijkomende informatie kunt vinden

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: We recommend that you read or at least take a look at the <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes">release notes for Debian Bullseye</ulink> before you start installing a system for production use. There is more information about the Debian Bullseye release available in its <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installation manual</ulink>.
nl: Alvorens u begint met het installeren van een systeem voor productiedoeleinden, raden we u aan eerst de <ulink url="http://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes">Notities bij de release van Debian Bullseye</ulink> te lezen of er op zijn minst eens naar te kijken. Meer informatie over de uitgave van Bullseye is te vinden in de <ulink url="http://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Please give Debian Edu/Skolelinux a try, it should just work.
nl: Probeer Debian Edu/Skolelinux maar gerust uit. Het werkt gewoon vanzelf.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is recommended, though, to read the chapters about <link linkend="Requirements">hardware and network requirements</link> and about the <link linkend="Architecture">architecture</link> before starting to install a main server.
nl: Het verdient evenwel aanbeveling om de hoofdstukken over <link linkend="Requirements">hardware- en netwerkvereisten</link> en over de <link linkend="Architecture">architectuur</link> te lezen voor u een hoofdserver begint te installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Be sure to also read the <link linkend="GettingStarted">getting started</link> chapter of this manual, as it explains how to log in for the first time.
nl: Zorg er ook voor om het hoofdstuk <link linkend="GettingStarted">aan de slag</link> van deze handleiding te lezen, want daarin staat uitgelegd hoe u zich voor de eerste maal bij het systeem moet aanmelden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Download the installation media for Debian Edu 11 Codename Bullseye
nl: Downloaden van de installatiemedia voor Debian Edu 11, codenaam Bullseye

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: amd64 or i386
nl: amd64 of i386

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <computeroutput>amd64</computeroutput> and <computeroutput>i386</computeroutput> are the names of two Debian architectures for x86 CPUs, both are or have been build by AMD, Intel and other manufacturers.  <computeroutput>amd64</computeroutput> is a 64-bit architecture and <computeroutput>i386</computeroutput> is a 32-bit architecture. New installations today should be done using <computeroutput>amd64</computeroutput>. <computeroutput>i386</computeroutput> should only be used for old hardware.
nl: <computeroutput>amd64</computeroutput> en <computeroutput>i386</computeroutput> zijn de namen van twee Debian-architecturen voor de x86-CPU's. Allebei worden of werden gemaakt door AMD, Intel en andere fabrikanten. <computeroutput>amd64</computeroutput> is een 64-bits architectuur en <computeroutput>i386</computeroutput> een 32-bits architectuur. Tegenwoordig moeten nieuwe installaties gebeuren met <computeroutput>amd64</computeroutput>. <computeroutput>i386</computeroutput> moet enkel nog gebruikt worden voor oude hardware.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: netinst iso images for amd64 or i386
nl: netinst iso-images voor amd64 en i386

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The netinst iso image can be used for installation from CD/DVD and USB flash drives and is available for two Debian architectures: amd64 or i386. As the name implies, internet access is required for the installation.
nl: Het netinst iso-image kan gebruikt worden voor een installatie vanaf cd/dvd of vanaf USB-stick. Het is beschikbaar voor twee Debian-architecturen: amd64 en i386. Zoals uit de naam af te leiden valt, is toegang tot het internet nodig voor de installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Once Bullseye has been released these images will be available for download from:
nl: Nadat Bullseye vrijgegeven zal zijn, zullen deze images gedownload kunnen worden van:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: BD iso images for i386 or amd64
nl: BD iso-images voor i386 en amd64

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This ISO image is approximately 5 GB large and can be used for installation of amd64 or i386 machines, also without access to the Internet. Like the netinst image it can be installed on USB flash drives or disk media of sufficient size.
nl: Dit ISO-image is ongeveer 5 GB groot en kan gebruikt worden voor het installeren van amd64- en i386-computers, ook zonder internettoegang. Net als het netinst-image kan het op een USB-stick of op een schijf met voldoende opslagcapaciteit geplaatst worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Verification of downloaded image files
nl: Verifiëren van de gedownloade image-bestanden

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Detailed instructions for verifying these images are part of the <ulink url="https://www.debian.org/CD/faq/index.en.html#verify">Debian-CD FAQ</ulink>.
nl: Een onderdeel van de <ulink url="https://www.debian.org/CD/faq/index.en.html#verify">Debian-CD FAQ</ulink> bevat gedetailleerde instructies voor het verifiëren van deze images.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Sources
nl: Broncode

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Sources are available from the Debian archive at the usual locations, several media are linked on <ulink url="https://get.debian.org/cdimage/release/current/source/"/>
nl: De broncode kunt u vinden in het Debian-archief op de gebruikelijke locaties. Er is een link naar verschillende media beschikbaar op <ulink url="https://get.debian.org/cdimage/release/current/source/"/>

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Installing Debian Edu
nl: Debian Edu installeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When you do a Debian Edu installation, you have a few options to choose from. Don't be afraid; there aren't many. We have done a good job of hiding the complexity of Debian during the installation and beyond. However, Debian Edu is Debian, and if you want there are more than 57,000 packages to choose from and a billion configuration options. For the majority of our users, our defaults should be fine. Please note: if LTSP is intended to be used, choose a lightweight desktop environment.
nl: Wanneer u een installatie van Debian Edu uitvoert, heeft u enkele keuzemogelijkheden. Wees niet bevreesd. Het zijn er niet veel. We hebben veel geïnvesteerd om de complexiteit van Debian tijdens de installatie en nadien verborgen te houden. Niettemin, Debian Edu is Debian, en indien u dit wenst, heeft u de keuze uit meer dan 57.000 pakketten en een miljard configuratieopties. Voor de meerderheid van onze gebruikers zouden de standaardinstellingen moeten voldoen. Merk op: kies voor een lichtgewicht grafische werkomgeving, indien u zinnens bent LTSP te gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Main server installation scenarios
nl: Scenario's voor de installatie van de hoofdserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Typical school or home network with Internet access through a router providing DHCP:
nl: Een gangbaar school- of thuisnetwerk met internettoegang via een router die DHCP aanbiedt:

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Installation of a main server is possible, but after reboot there will be no Internet access (due to primary network interface IP 10.0.2.2/8).
nl: De installatie van een hoofdserver is mogelijk, maar na het herstarten zal er geen internettoegang zijn (dit omdat het IP-adres van de eerste netwerkkaart 10.0.2.2/8 is).

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: See the <link linkend="Requirements--Internet_router">Internet router</link> chapter for details how to set up a gateway if it is not possible to configure an existing one as needed.
nl: Raadpleeg het hoofdstuk <link linkend="Requirements--Internet_router">Internetrouter</link> voor informatie over het opzetten van een gateway als het niet mogelijk is om een bestaand exemplaar volgens de vereisten te configureren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Connect all components like shown in the <link linkend="Architecture--Network">architecture</link> chapter.
nl: Verbind alle componenten zoals geïllustreerd wordt in het hoofdstuk <link linkend="Architecture--Network">architectuur</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: The main server should have Internet connection once bootet the first time in the correct environment.
nl: De hoofdserver zou toegang tot het internet moeten hebben nadat hij voor de eerste keer opgestart werd in de correcte omgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Typical school or institution network, similar to the one above, but with proxy use required.
nl: Een gangbaar netwerk voor een school of een instelling, vergelijkbaar met dat hiervoor, maar waarbij het gebruik van een proxy vereist is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Add 'debian-edu-expert' to the kernel command line; see further below for details how this is done.
nl: Voeg 'debian-edu-expert' toe aan de commandoregel van de kernel. Zie hierna voor meer informatie over hoe u dit doet.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Some additional questions must be answered, the proxy server related one included.
nl: Enkele bijkomende vragen moeten beantwoord worden, met inbegrip van die welke betrekking heeft op de proxyserver.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Network with router/gateway IP 10.0.0.1/8 (which does not provide a DHCP server) and Internet access:
nl: Netwerk met een router/gateway met IP-adres 10.0.0.1/8 (die niet voorziet in een DHCP-server) en internettoegang:

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: As soon as the automatic network configuration fails (due to missing DHCP), choose manual network configuration.
nl: Van zodra de automatisch netwerkconfiguratie mislukt (omdat er geen DHCP is), kiest u voor de handmatige netwerkconfiguratie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Enter 10.0.2.2/8 as host IP
nl: Geef 10.0.2.2/8 op als IP-adres van de computer

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Enter 10.0.0.1 as gateway IP
nl: Geef 10.0.0.1 op als IP-adres van de gateway

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Enter 8.8.8.8 as nameserver IP unless you know better
nl: Geef 8.8.8.8 op als IP-adres van de naamserver, tenzij u het adres kent

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: The main server should just work after the first boot.
nl: Na de eerste opstart zou de hoofdserver gewoon moeten functioneren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Offline (no Internet connection):
nl: Offline (zonder internettoegang):

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Use the BD ISO image.
nl: Gebruik het BD ISO-image.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Make sure all (real/virtual) network cables are unplugged.
nl: Zorg ervoor dat alle (echte/virtuele) netwerkkabels losgekoppeld zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Choose 'Do not configure the network at this time' (after DHCP failed to configure the network and you pressed 'Continue').
nl: Kies 'Het netwerk nu niet configureren' (nadat DHCP er niet in slaagde het netwerk te configureren en u op 'Doorgaan' drukte).

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Update the system once bootet the first time in the correct environment with Internet access.
nl: Werk het systeem bij nadat u het voor de eerste keer opstartte in de correcte omgeving met internettoegang.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Desktop environments
nl: Grafische werkomgevingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Several desktop environments are available:
nl: Er zijn verschillende grafische werkomgevingen beschikbaar:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Xfce has a slightly bigger footprint than LXDE but a very good language support (106 languages).
nl: Xfce heeft een voetafdruk die lichtjes groter is dan die van LXDE, maar biedt een zeer goede taalondersteuning (106 talen).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: KDE and GNOME both have good language support, but too big a footprint for both older computers and for LTSP clients.
nl: KDE en GNOME hebben beide een goede taalondersteuning, maar hebben een te zware voetafdruk voor oudere computers en voor LTSP-clients.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cinnamon is a lighter alternative to GNOME.
nl: Cinnamon is een lichter alternatief voor GNOME.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: MATE is lighter than the three above, but is missing good language support for several countries.
nl: MATE is lichter dan de drie voorgaande, maar voor verschillende landen ontbreekt een goede taalondersteuning.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LXDE has the smallest footprint and supports 35 languages.
nl: LXDE heeft de kleinste voetafdruk en biedt ondersteuning voor 35 talen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LXQt is a lightweight desktop environment (language support similar to LXDE) with a more modern look and feel (based on Qt just like KDE).
nl: LXQt is een lichtgewicht grafische werkomgeving (met een vergelijkbare taalondersteuning als LXDE) die moderner oogt en aanvoelt (gebaseerd op Qt net zoals KDE).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Debian Edu as an international project has chosen to use Xfce as the default desktop environment; see below how to set a different one.
nl: Als internationaal project heeft Debian Edu ervoor gekozen Xfce te gebruiken als standaard grafische werkomgeving. Zie hierna hoe u er een andere kunt instellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Modular installation
nl: Modulaire installatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: When installing a system with profile <emphasis>Workstation</emphasis> included, a lot of education related programs are installed. To install only the basic profile, remove the <emphasis>desktop=xxxx</emphasis> kernel command line param before starting the installation; see further below for details how this is done. This allows one to install a site specific system and could be used to speed up test installations.
nl: Indien u een systeem installeert met het profiel <emphasis>Werkstation</emphasis>, dan worden een heleboel programma's voor het onderwijs geïnstalleerd. Wilt u enkel het basisprofiel installeren, verwijder dan de kernel-commandoregelparameter <emphasis>desktop=xxxx</emphasis> voor u met de installatie begint. Zie hieronder voor verdere details over hoe dit moet gebeuren. Dit laat toe om een locatiespecifiek systeem te installeren en kan gebruikt worden om testinstallaties te versnellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Please note: If you want to install a desktop environment afterwards, don't use the Debian Edu meta-packages like e.g. <ulink url="https://packages.debian.org/stable/education-desktop-mate#">education-desktop-mate</ulink> because these would pull in all education related programs; rather install e.g. <ulink url="https://packages.debian.org/stable/task-mate-desktop#">task-mate-desktop</ulink> instead. One or more of the new school level related meta-packages <emphasis>education-preschool</emphasis>, <emphasis>education-primaryschool</emphasis>, <emphasis>education-secondaryschool</emphasis>, <emphasis>education-highschool</emphasis> could be installed to match the use case.
nl: Opmerking: indien u nadien een grafische werkomgeving wenst te installeren, gebruik dan niet de meta-pakketten van Debian Edu, zoals bijvoorbeeld <ulink url="https://packages.debian.org/stable/education-desktop-mate#">education-desktop-mate</ulink>, aangezien deze alle onderwijsgerelateerde programma's zullen installeren. Kies eerder voor het installeren van bijvoorbeeld <ulink url="https://packages.debian.org/stable/task-mate-desktop#">task-mate-desktop</ulink>. Eventueel kunnen een of meer van de nieuwe aan het schoolse niveau gekoppelde meta-pakketten (<emphasis>education-preschool</emphasis>, <emphasis>education-primaryschool</emphasis>, <emphasis>education-secondaryschool</emphasis>, <emphasis>education-highschool</emphasis>) geïnstalleerd worden om aan de specifieke gebruikscontext tegemoet te komen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: For details about Debian Edu meta-packages, see the <ulink url="https://blends.debian.org/edu/tasks/">Debian Edu packages overview</ulink> page.
nl: Raadpleeg voor details over de meta-pakketten van Debian Edu de <ulink url="https://blends.debian.org/edu/tasks/">overzichtspagina van pakketten van Debian Edu</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Installation types and options
nl: Installatietypes en downloadopties

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis>Installer boot menu on 64-bit Hardware</emphasis>
nl: <emphasis>Opstartmenu van het installatieprogramma op 64-bits hardware</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: 64-bit Installer boot menu
nl: Opstartmenu van het 64-bits installatieprogramma

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical install</emphasis> uses the GTK installer where you can use the mouse.
nl: <emphasis role="strong">Graphical install</emphasis> gebruikt het grafische GTK-installatieprogramma waarin u de muis kunt gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Install</emphasis> uses text mode.
nl: <emphasis role="strong">Install</emphasis> gebruikt de tekstmodus.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Advanced options &gt;</emphasis> gives a sub menu with more detailed options to choose.
nl: <emphasis role="strong">Advanced options &gt;</emphasis> biedt een sub-menu met meer uitgebreide keuzemogelijkheden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Help</emphasis> gives some hints on using the installer; see screenshot below.
nl: <emphasis role="strong">Help</emphasis> geeft aanwijzingen bij het gebruik van het installatieprogramma. Zie de schermafdrukken hieronder.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: 64-bit Installer advanced options screen 1
nl: Scherm 1 met opties voor gevorderden van het 64-bits installatieprogramma

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Back..</emphasis> brings back to the main menu.
nl: <emphasis role="strong">Back..</emphasis> brengt u terug naar het hoofdmenu.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical expert install</emphasis> gives access to all available questions, mouse usable.
nl: <emphasis role="strong">Graphical expert install</emphasis> legt alle beschikbare vragen voor; de muis kan gebruikt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical rescue mode</emphasis> makes this install medium become a rescue disk for emergency tasks.
nl: <emphasis role="strong">Graphical rescue mode</emphasis> doet dit installatiemedium als een reparatie-cd fungeren, zodat u noodbewerkingen kunt uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical automated install</emphasis> needs a preseed file.
nl: <emphasis role="strong">Graphical automated install</emphasis> heeft een bestand nodig waarmee een aantal configuratieopties aan het installatieprogramma doorgegeven worden. De grafische modus wordt gebruikt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Expert install</emphasis> gives access to all available questions in text mode.
nl: <emphasis role="strong">Expert install</emphasis> legt alle beschikbare vragen voor en gebruikt de tekstmodus.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Rescue mode</emphasis> text mode; makes this install medium become a rescue disk for emergency tasks.
nl: <emphasis role="strong">Rescue mode</emphasis> tekstmodus; doet dit installatiemedium als een reparatie-cd fungeren, zodat u noodbewerkingen kunt uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Automated install</emphasis> text mode; needs a preseed file.
nl: <emphasis role="strong">Automated install</emphasis> tekstmodus; heeft een bestand nodig waarmee een aantal configuratieopties aan het installatieprogramma doorgegeven worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Do not use <computeroutput>Graphical expert install</computeroutput> or <computeroutput>Expert install</computeroutput>, use <computeroutput>debian-edu-expert</computeroutput> instead as an additional kernel parameter in exceptional cases.
nl: Gebruik <computeroutput>Graphical expert install</computeroutput> of <computeroutput>Expert install</computeroutput> niet. Gebruik in de plaats daarvan <computeroutput>debian-edu-expert</computeroutput> als extra kernel-parameter in uitzonderlijke gevallen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis>Help screen</emphasis>
nl: <emphasis>Hulpscherm</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Installer help screen
nl: Hulpscherm van het installatieprogramma

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This Help screen is self explaining and enables the &lt;F&gt;-keys on the keyboard for getting more detailed help on the topics described.
nl: Dit hulpscherm vraagt geen nadere uitleg. Het maakt de &lt;F&gt;-toetsen van het toetsenbord actief om meer uitgebreide hulp te krijgen in verband met het behandelde onderwerp.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis>Add or change boot parameters for installations</emphasis>
nl: <emphasis>Opstartparameters voor installaties toevoegen of wijzigen</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In both cases, boot options can be edited by pressing the TAB key (BIOS mode) or the E key (UEFI mode) in the boot menu; the screenshot shows the command line for <emphasis role="strong">Graphical install</emphasis>.
nl: In beide gevallen kunt u de opstartopties van het installatiesysteem bewerken door in het opstartmenu op de TAB-toets (BIOS-modus) of de E-toets (UEFI-modus) te drukken. Op de schermafdruk ziet u de commandoregel van de <emphasis role="strong">Grafische installatie</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Edit command line options
nl: Opties voor de commandoregel bewerken

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: You can use an existing HTTP proxy service on the network to speed up the installation of the main server profile from CD. Add e.g. <computeroutput>mirror/http/proxy=http://10.0.2.2:3128</computeroutput> as an additional boot parameter.
nl: U kunt een bestaande HTTP proxydienst op het netwerk gebruiken om de installatie van het hoofdserverprofiel vanaf een cd te versnellen. Geef bijvoorbeeld <computeroutput>mirror/http/proxy=http://10.0.2.2:3128/</computeroutput> als bijkomende opstartparameter op.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: If you have already installed the main server profile on a machine, further installations should be done via PXE, as this will automatically use the proxy of the main server.
nl: Indien u de installatie van het hoofdserverprofiel reeds voltooid heeft, moet u de andere installaties via PXE laten verlopen. Zo wordt automatisch de proxydienst van de hoofdserver gebruikt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To install the <emphasis role="strong">GNOME</emphasis> desktop environment instead of the default <emphasis role="strong">Xfce</emphasis> desktop environment, replace <computeroutput>xfce</computeroutput> with <computeroutput>gnome</computeroutput> in the <computeroutput>desktop=xfce</computeroutput> parameter.
nl: Om de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">GNOME</emphasis> te installeren in plaats van de standaard grafische werkomgeving <emphasis role="strong">Xfce</emphasis>, moet u in de parameter <computeroutput>desktop=xfce</computeroutput> <computeroutput>xfce</computeroutput> vervangen door <computeroutput>gnome</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To install the <emphasis role="strong">LXDE</emphasis> desktop environment instead, use <computeroutput>desktop=lxde</computeroutput>.
nl: Om in plaats daarvan de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">LXDE</emphasis> te installeren, gebruikt u <computeroutput>desktop=lxde</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To install the <emphasis role="strong">LXQt</emphasis> desktop environment instead, use <computeroutput>desktop=lxqt</computeroutput>.
nl: Om in plaats daarvan de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">LXQt</emphasis> te installeren, gebruikt u <computeroutput>desktop=lxqt</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To install the <emphasis role="strong">KDE Plasma</emphasis> desktop environment instead, use <computeroutput>desktop=kde</computeroutput>.
nl: Om in plaats daarvan de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">KDE Plasma</emphasis> te installeren, gebruikt u <computeroutput>desktop=kde</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To install the <emphasis role="strong">Cinnamon</emphasis> desktop environment instead, use <computeroutput>desktop=cinnamon</computeroutput>.
nl: Om in plaats daarvan de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">Cinnamon</emphasis> te installeren, gebruikt u <computeroutput>desktop=cinnamon</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: And to install the <emphasis role="strong">MATE</emphasis> desktop environment instead, use <computeroutput>desktop=mate</computeroutput>.
nl: En om in plaats daarvan de grafische werkomgeving <emphasis role="strong">MATE</emphasis> te installeren, gebruikt u <computeroutput>desktop=mate</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: The installation process
nl: Het installatieproces

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Remember the <link linkend="Requirements">system requirements</link> and make sure you have at least two network cards (NICs) if you plan on setting up an LTSP server.
nl: Houd rekening met de <link linkend="Requirements">systeemvereisten</link> en zorg ervoor dat er minstens twee netwerkkaarten (NIC's) aanwezig zijn, indien u van plan bent om een LTSP-server te installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Choose a language (for the installation and the installed system).
nl: Kies een taal (voor de installatie en voor het geïnstalleerd systeem)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Choose a location which normally should be the location where you live.
nl: Kies een plaats. Meestal is dit de plaats waar u woont.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Choose a keyboard keymap (the country's default is usually fine).
nl: Kies een toetsenbordindeling (meestal is de standaard toetsenbordindeling voor uw land oké).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Choose profile(s) from the following list:
nl: Kies (een) profiel(en) uit de volgende lijst:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Main Server</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Hoofdserver</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: This is the main server (tjener) for your school providing all services pre-configured to work out of the box. You must install only one main server per school! This profile does not include a graphical user interface. If you want a graphical user interface, then select Workstation or LTSP Server in addition to this one.
nl: Dit is de hoofdserver (tjener) van uw school, waarop alle diensten klaar voor gebruik vooraf geconfigureerd worden. U mag slechts één hoofdserver per school installeren! Dit profiel voorziet niet in een grafische gebruikersomgeving. Indien u wel een grafische gebruikersomgeving wenst op de hoofdserver, dan dient u bijkomend het profiel werkstation of LTSP-server te installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Workstation</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Werkstation</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: A computer booting from its local hard drive, and running all software and devices locally like an ordinary computer, except that user logins are authenticated by the main server, where the users' files and desktop profile are stored.
nl: Dit is een computer die, zoals een gewone computer, opstart vanaf de lokale harde schijf, alle programma's lokaal uitvoert en alle apparaten vanaf de lokale computer aanspreekt. Enkel de authenticatie van de gebruikers gebeurt door de hoofdserver en daarop worden ook hun bestanden en de configuratie van hun werkomgeving opgeslagen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Roaming workstation</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Mobiel werkstation</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Same as workstation but capable of authentication using cached credentials, meaning it can be used outside the school network. The users' files and profiles are stored on the local disk. For single user notebooks and laptops this profile should be selected and not 'Workstation' or 'Standalone' as suggested in earlier releases.
nl: Is hetzelfde als een werkstation, maar is in staat om authenticatie uit te voeren met behulp van lokaal opgeslagen verificatie-informatie, zodat het ook buiten het schoolnetwerk gebruikt kan worden. De bestanden van de gebruiker en de configuratie van diens werkomgeving worden op de lokale harde schijf bewaard. In tegenstelling tot het advies dat we in eerdere uitgaven van Skolelinux gaven, moet u voor persoonlijke notebooks en laptops dit profiel kiezen en niet het profiel 'werkstation' of het profiel 'autonome computer'.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">LTSP Server</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">LTSP-server</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: A thin client (and diskless workstation) server, is called an LTSP server. Clients without hard drives boot and run software from this server. This computer needs two network interfaces, a lot of memory, and ideally more than one processor or core. See the chapter about <link linkend="NetworkClients">networked clients</link> for more information on this subject. Choosing this profile also enables the workstation profile (even if it is not selected) - an LTSP server can always be used as a workstation, too.
nl: Een server voor thin-clients (en schijfloze werkstations) wordt LTSP-server genoemd. Clients zonder harde schijf starten op en voeren programma's uit vanaf deze server. Deze computer moet twee netwerkkaarten hebben, veel geheugen en idealiter meer dan één processor of meerdere processorkernen. Raadpleeg het hoofdstuk over <link linkend="NetworkClients">netwerkclients</link> voor meer informatie. Indien u dit profiel kiest, wordt ook automatisch het profiel werkstation geactiveerd (zelfs als u het niet expliciet selecteert) - een LTSP-server kan steeds ook als werkstation dienst doen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Standalone</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Autonome computer</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: An ordinary computer that can function without a main server (that is, it doesn't need to be on the network). Includes laptops.
nl: Een gewone computer die geen hoofdserver nodig heeft om te kunnen functioneren. Hij heeft dus geen netwerk nodig. Ook geschikt voor laptops.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Minimal</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Minimaal</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: This profile will install the base packages and configure the machine to integrate into the Debian Edu network, but without any services and applications.  It is useful as a platform for single services manually moved out from the main-server.
nl: Met dit profiel worden enkel de pakketten van het basissysteem geïnstalleerd en wordt de machine nadien geconfigureerd om deel uit te maken van het netwerk van Debian Edu. Er worden geen diensten en geen toepassingssoftware op geïnstalleerd. Een computer met een dergelijk profiel is nuttig om dienst te doen als platform voor een specifieke dienst die men van de hoofdserver manueel daarnaartoe verhuist.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: In case ordinary users should be able to use such a system, it needs to be added using GOsa² (similar to a workstation) and the libpam-krb5 package needs to be installed.
nl: Wanneer gewone gebruikers een dergelijk systeem zouden moeten kunnen gebruiken, moet het worden toegevoegd met GOsa² (naar analogie met een werkstation) en moet het libpam-krb5-pakket worden geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The <emphasis role="strong">Main Server</emphasis>, <emphasis role="strong">Workstation</emphasis> and <emphasis role="strong">LTSP Server</emphasis> profiles are preselected. These profiles can be installed on one machine together if you want to install a so called <emphasis>combined main server</emphasis>. This means the main server will be an LTSP server and also be used as a workstation. This is the default choice, since we assume most people will want it. Please note that you must have 2 network cards installed in a machine which is going to be installed as a combined main server or as an LTSP server to become useful after the installation.
nl: De profielen <emphasis role="strong">Hoofdserver</emphasis>, <emphasis role="strong">Werkstation</emphasis> en <emphasis role="strong">LTSP-server</emphasis> staan voorgeselecteerd. Deze profielen kunnen samen op één machine geïnstalleerd worden indien u een zogenaamde <emphasis>gecombineerde hoofdserver</emphasis> wilt installeren. Dit betekent dat de hoofdserver tegelijk ook een LTSP-server zal zijn en als werkstation gebruikt kan worden. Dit staat ingesteld als standaardkeuze, omdat we ervan uitgaan dat de meeste mensen dit wensen. Denk eraan dat een machine die als gecombineerde hoofdserver of als LTSP-server dienst zal doen over 2 netwerkkaarten moet beschikken om na installatie bruikbaar te zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Say "yes" or "no" to automatic partitioning. Be aware that saying "yes" will destroy all data on the hard drives! Saying "no" on the other hand will require more work - you will need to make sure that the required partitions are created and are big enough.
nl: Kies 'ja' of 'neen' bij de vraag in verband met automatische schijfindeling. Weet dat 'ja' antwoorden alle gegevens op de harde schijf wist! 'Neen' antwoorden anderzijds, brengt meer werk met zich mee. U zult er op moeten toezien dat de benodigde partities aangemaakt worden en groot genoeg zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Please say "yes" to submitting information to <ulink url="https://popcon.debian.org/"/> to allow us to know which packages are popular and should be kept for future releases.  Although you don't have to, it is a simple way for you to help.
nl: Wij hebben graag dat u 'ja' antwoordt op de vraag of informatie mag doorgestuurd worden naar <ulink url="http://popcon.debian.org/"/>. Dit laat ons toe om een beter inzicht te verwerven in welke pakketten populair zijn en zeker behouden moeten blijven in toekomstige uitgaves. U bent er uiteraard niet toe verplicht, maar u kunt er ons op een eenvoudige manier mee helpen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Wait. If the selected profiles include LTSP Server then the installer will spend quite some time at the end, "Finishing the installation - Running debian-edu-profile-udeb..."
nl: Heb wat geduld. Indien het profiel LTSP-server een van de geselecteerde profielen is, zal het installatiesysteem op het einde behoorlijk wat tijd nodig hebben bij de melding 'De installatie afronden - Bezig met het uitvoeren van debian-edu-profile-udeb...'

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: After giving the root password, you will be asked to create a normal user account "for non-administrative tasks". For Debian Edu this account is very important: it is the account you will use to manage the Skolelinux network.
nl: Nadat u het beheerderswachtwoord hebt ingevoerd, zal men u vragen om een gebruikersaccount aan te maken 'voor andere taken dan die van systeembeheer'. Voor Debian Edu is dit een zeer belangrijk account: met dit account zult u het netwerk van Skolelinux beheren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The password for this user <emphasis role="strong">must</emphasis> have a length of <emphasis role="strong">at least 5 characters</emphasis> and <emphasis role="strong">must differ</emphasis> from the <emphasis role="strong">username</emphasis> - otherwise login will not be possible (even though a shorter password and also a password matching the username will be accepted by the installer).
nl: Het wachtwoord van deze gebruiker <emphasis role="strong">moet minstens 5 tekens</emphasis> lang zijn en <emphasis role="strong">moet verschillen</emphasis> van de <emphasis role="strong">gebruikersnaam</emphasis> - anders wordt zich aanmelden onmogelijk (ook al zal het installatieprogramma een korter wachtwoord en een wachtwoord dat identiek is aan de gebruikersnaam aanvaarden).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Wait again in case of a <emphasis>combined main server</emphasis> after rebooting the system. It will spend quite some time generating the SquashFS image for diskless workstations.
nl: Wacht na het herstarten van het systeem opnieuw in het geval van een <emphasis>gecombineerde hoofdserver</emphasis>. Het zal behoorlijk wat tijd kosten om het SquashFS-image voor schijfloze werkstations te genereren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: In case of a separate LTSP server, the diskless workstation and/or thin client setup needs some manual steps. For details, see the <link linkend="NetworkClients">Network clients HowTo</link> chapter.
nl: In het geval van een afzonderlijke LTSP-server, vereisen de instellingen voor schijfloze werkstations en/of thin clients enkele handmatige stappen. U vindt bijkomende informatie in het hoofdstuk <link linkend="NetworkClients">HowTo voor netwerkclients</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Notes on some characteristics
nl: Aantekeningen bij enkele specifieke kenmerken

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: A note on notebooks
nl: Een aantekening over notebooks

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Most likely you will want to use the 'Roaming workstation' profile (see above). Be aware that all data is stored locally (so take some extra care over backups) and login credentials are cached (so after a password change, logins may require your old password if you have not connected your laptop to the network and logged in with the new password).
nl: Meest voor de hand liggend is dat u hiervoor het profiel 'Mobiel werkstation' kiest (zie eerder). U dient wel te weten dat alle gegevens lokaal bewaard worden. (Besteed dus extra zorg aan backups). Er wordt ook lokaal een spiegelkopie met de aanmeldingsinformatie bijgehouden. (Indien u dus uw wachtwoord wijzigt op het schoolnetwerk, zult u op uw laptop nog steeds uw oude wachtwoord moeten gebruiken, totdat u uw laptop opnieuw aansluit op het schoolnetwerk en u daar aanmeldt met uw nieuwe wachtwoord.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: A note on USB flash drive / Blu-ray disc image installs
nl: Een opmerking bij installaties met het image voor USB-stick / blu-rayschijf

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: After you install from the USB flash drive / Blu-ray disc image, <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput> will only contain sources from that image. If you have an Internet connection, we strongly suggest adding the following lines to it so that available security updates can be installed:
nl: Na een installaties met het image voor USB-stick / blu-rayschijf, zal het bestand <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput> enkel dat medium vermelden als pakketbron. Indien u over een internetverbinding beschikt, raden we u ten stelligste aan om aan het bestand de volgende regels toe te voegen, zodat eventuele veiligheidsupdates toegepast kunnen worden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: A note on CD installs
nl: Een aantekening bij installaties via cd

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: A netinst installation (which is the type of installation our CD provides) will fetch some packages from the CD and the rest from the net. The amount of packages fetched from the net varies from profile to profile but stays below a gigabyte (unless you choose to install all possible desktop environments). Once you have installed the main-server (whether a pure main-server or combi-server does not matter), further installation will use its proxy to avoid downloading the same package several times from the net.
nl: Een netinst-installatie (het type installatie dat onze cd aanbiedt) haalt sommige pakketten op van de cd en de rest van het net. Hoeveel pakketten er via het net opgehaald worden varieert naargelang het gekozen profiel, maar het volume blijft beneden 1 gigabyte (tenzij u gekozen heeft om alle mogelijke grafische werkomgevingen te installeren). Eens u de hoofdserver geïnstalleerd heeft (of het een pure hoofdserver of een combiserver is, maakt niet uit), zal voor de installatie van andere computers gebruik gemaakt worden van diens proxyserver en zo vermijden dat hetzelfde pakket verschillende keren gedownload wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Installation using USB flash drives instead of CD / Blu-ray discs
nl: Installaties vanaf een USB-stick en niet vanaf een cd / blu-rayschijf

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is possible to directly copy a CD/BD <computeroutput>.iso</computeroutput> image to USB flash drives (also known as "USB sticks") and boot from them. Simply execute a command like this, just adapting the file and device name to your needs:
nl: Het is mogelijk om een <computeroutput>.iso</computeroutput> image voor cd/BD rechtstreeks te kopiëren naar een USB-stick (ook soms aangeduid met de term 'USB flash drive') en hiervan op te starten. Geef eenvoudigweg volgende opdracht, waarbij u de bestandsnaam en de naam aanpast aan uw specifieke situatie:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To determine the value of X, run this command before and after the USB device has been inserted:
nl: Om de waarde van X te bepalen, moet u het volgende commando uitvoeren voor en na het plaatsen van het USB-apparaat in de USB-poort:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Please note that copying will take quite some time.
nl: Merk op dat het kopiëren heel wat tijd in beslag zal nemen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Depending on which image you choose, the USB flash drive will behave just like a CD or Blu-ray disc.
nl: Afhankelijk van het gebruikte image, zal de USB-stick zich gedragen als een cd of een blu-rayschijf.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Installation and booting over the network via PXE
nl: Installeren en opstarten over het netwerk via PXE

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For this installation method it is required that you have a running main server. When clients boot via the network, an iPXE menu with installer and boot selection options is displayed. If PXE installation fails with an error message claiming a XXX.bin file is missing, then most probably the client's network card requires nonfree firmware. In this case the Debian Installer's initrd must be modified. This can be achieved by executing the command: <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/pxe-addfirmware </computeroutput> on the server.
nl: Deze installatiemethode vereist dat u een werkende hoofdserver heeft. Wanneer clients over het netwerk opstarten, wordt een iPXE-menu getoond met installatie- en opstartopties. Indien de installatie via PXE mislukt met de foutmelding dat het bestand XXX.bin ontbreekt, dan is de meest waarschijnlijke oorzaak te vinden in het feit dat voor het functioneren van de netwerkkaart van de client niet-vrije fabrieksprogrammatuur nodig is. In een dergelijk geval moet het initrd van het installatieprogramma van Debian aangepast worden. Dit doet u door op de server de volgende opdracht te geven: <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/pxe-addfirmware</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This is how the iPXE menu looks with the <emphasis role="strong">Main-Server</emphasis> profile only:
nl: Indien u koos voor een <emphasis role="strong">Hoofdserver</emphasis> met uitsluitend het hoofdserverprofiel, ziet het menu van iPXE er zo uit:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This is how the iPXE menu looks with the <emphasis role="strong">LTSP Server</emphasis> profile:
nl: Met het profiel van <emphasis role="strong">LTSP-server</emphasis>, ziet het menu van iPXE er zo uit:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This setup also allows diskless workstations and thin clients to be booted on the main network. Unlike workstations and separate LTSP servers, diskless workstations don't have to be added to LDAP with GOsa².
nl: Een dergelijke opstelling laat toe om ook schijfloze werkstations en thin clients over het hoofdnetwerk op te starten. Anders dan het geval is bij werkstations en afzonderlijke LTSP-servers, moet u schijfloze werkstations niet ingeven in LDAP met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: More information about network clients can be found in the <link linkend="NetworkClients">Network clients HowTo</link> chapter.
nl: U vindt bijkomende informatie over netwerkclients in het hoofdstuk <link linkend="NetworkClients">HowTo voor netwerkclients</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Modifying PXE installations
nl: PXE-installaties aanpassen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The PXE installation uses a debian-installer preseed file, which can be modified to ask for more packages to install.
nl: Een PXE-installatie geeft via een bestand een aantal configuratieopties door aan het installatieprogramma van Debian. Dit bestand met configuratieopties kan aangepast worden om de installatie van bijkomende pakketten te vragen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A line like the following needs to be added to <computeroutput>tjener:/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput>
nl: Voeg aan het bestand <computeroutput>tjener:/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> een regel toe in de zin van

note: type: CDATA
en: d-i    pkgsel/include string my-extra-package(s)
nl: d-i    pkgsel/include string mijn-extra-pakket(ten)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The PXE installation uses the preseeding file <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput>. This file can be changed to adjust the preseeding used during installation, to avoid more questions when installing over the net. Another way to achieve this is to provide extra settings in <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> and <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput> and to run <computeroutput>/usr/sbin/debian-edu-pxeinstall</computeroutput> to update the generated files.
nl: Een PXE-installatie gebruikt het bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> dat de voorgeprogrammeerde configuratieopties bevat. Door dit bestand te bewerken kunt u het voorgeprogrammeerde installatieproces beïnvloeden en op die manier vermijden dat u bij een installatie over het netwerk een groter aantal vragen moet beantwoorden. U kunt dit effect ook nog op een andere manier bereiken, namelijk door extra instellingen op te nemen in de bestanden <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> en <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput>. Nadien moet u de opdracht <computeroutput>/usr/sbin/debian-edu-pxeinstall</computeroutput> uitvoeren om de gegenereerde bestanden bij te werken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Further information can be found in the <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">manual of the Debian Installer</ulink>.
nl: Bijkomende informatie vindt u in de <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">handleiding bij het installatieprogramma van Debian</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To disable or change the use of the proxy when installing via PXE, the lines containing <computeroutput>mirror/http/proxy</computeroutput>, <computeroutput>mirror/ftp/proxy</computeroutput> and <computeroutput>preseed/early_command</computeroutput> in <computeroutput>tjener:/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat </computeroutput> need to be changed.  To disable the use of a proxy when installing, put '#' in front of the first two lines, and remove the "<computeroutput>export http_proxy="http://webcache:3128"; </computeroutput>" part from the last one.
nl: Om de proxyserver uit te schakelen of diens gedrag aan te passen bij een installatie via PXE, moet u in het bestand <computeroutput>tjener:/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat </computeroutput> de regels met <computeroutput>mirror/http/proxy</computeroutput>, <computeroutput>mirror/ftp/proxy</computeroutput> en <computeroutput>preseed/early_command</computeroutput> aanpassen. Om het gebruik van een proxyserver uit te schakelen, zet u een '#' aan het begin van de eerste twee regels en moet u het gedeelte met de tekst '<computeroutput>export http_proxy="http://webcache:3128"; </computeroutput>' wissen in de laatste regel.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some settings can not be preseeded because they are needed before the preseeding file is downloaded. Language, keyboard layout and desktop environment are examples of such settings. If you want to change the default settings, edit the iPXE menu file <computeroutput>/srv/tftp/ltsp/ltsp.ipxe</computeroutput> on the main server.
nl: Sommige instellingen kunnen niet voorgeprogrammeerd worden omdat het installatieprogramma ze al nodig heeft vooraleer het bestand met voorgeprogrammeerde opties opgehaald wordt. Taalkeuze, toetsenbordindeling en grafische werkomgeving zijn voorbeelden van dergelijke instellingen. Indien u de standaardinstellingen wilt wijzigen, moet u op de hoofdserver het bestand voor het iPXE-menu <computeroutput>/srv/tftp/ltsp/ltsp.ipxe</computeroutput> bewerken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Custom images
nl: Images op maat

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Creating custom CDs, DVDs or Blu-ray discs can be quite easy since we use the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/">Debian Installer</ulink>, which has a modular design and other nice features. <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/Preseed">Preseeding</ulink> allows you to define answers to the questions normally asked.
nl: Zelf een installatie-cd, -dvd of -blu-ray-schijf op maat aanmaken hoeft helemaal niet moeilijk te zijn, aangezien we het <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/">installatieprogramma van Debian</ulink> gebruiken met zijn modulair ontwerp en nog andere fijne eigenschappen. In <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/Preseed">een bestand met voorgeprogrammeerde configuratieopties</ulink> kunt u de antwoorden meegeven op vragen die u anders tijdens het installatieproces zouden gesteld worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: So all you need to do is to create a preseeding file with your answers (this is described in the appendix of the Debian Installer manual) and <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/Modify/CD">remaster the CD/DVD</ulink>.
nl: Het enige wat u dus moet doen is een bestand maken met uw voorgeprogrammeerde configuratieopties (hoe u dit doet, wordt uitgelegd in de bijlage bij de installatiehandleiding voor Debian) en <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianInstaller/Modify/CD">uw eigen cd/dvd op maat</ulink> aanmaken.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Screenshot tour
nl: Rondleiding langs enkele schermafdrukken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The text mode and the graphical installation are functionally identical - only the appearance is different. The graphical mode offers the opportunity to use a mouse, and of course looks much nicer and more modern. Unless the hardware has trouble with the graphical mode, there is no reason not to use it.
nl: Een installatie in tekstmodus is functioneel identiek aan een installatie in grafische modus. Ze verschillen enkel van uitzicht. In de grafische modus kunt u de muis gebruiken en natuurlijk ziet die er ook mooier en moderner uit. Tenzij de apparatuur problemen zou geven, is er geen enkele reden om de grafische modus niet te gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: So here is a screenshot tour through a graphical 64-bit Main Server + Workstation + LTSP Server installation and how it looks at the first boot of the main server and a PXE boot on the LTSP client network (thin client session screen - and login screen after the session on the right has been clicked).
nl: Hier volgt dus een rondleiding langs enkele schermafdrukken van een 64-bits grafische installatie van Hoofdserver + Werkstation + LTSP-server, van het scherm dat u te zien krijgt als u de hoofdserver voor het eerst opstart, en van het scherm dat u ziet bij het opstarten via PXE van een computer op het netwerk voor LTSP-clients (scherm van een thin-clientsessie - en login-scherm nadat rechts de sessie aangeklikt werd).

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: tjener Lightdm Login
nl: Lightdm-aanmeldscherm op tjener

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Xfce and Browser
nl: Xfce met Browser

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Xfce Desktop
nl: Xfce grafische werkomgeving

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Thin-Client-Welcome
nl: Thin-client-welkomstscherm

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Thin-Client-Login
nl: Thin-client-loginscherm

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Getting started
nl: Aan de slag

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Minimum steps to get started
nl: Wat u zeker moet doen om aan de slag te kunnen gaan

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: During installation of the main server a first user account was created. In the following text this account will be referenced as "first user". This account is special, as the home directory permission is set to 700 (so <computeroutput>chmod o+x ~</computeroutput> is needed to make personal web pages accessible), and the first user can use <computeroutput>sudo</computeroutput> to become root.
nl: Tijdens de installatie van de hoofdserver heeft u een eerste gebruikersaccount aangemaakt. In het vervolg zullen we die 'de eerste gebruiker' noemen. Het gaat om een speciaal account, omdat de gebruiksrechten van zijn persoonlijke map ingesteld werden op 700 (daarom moet hij de opdracht <computeroutput>chmod o+x ~</computeroutput> geven om zijn persoonlijke webpagina's toegankelijk te maken), en omdat hij de mogelijkheid heeft om via het commando <computeroutput>sudo</computeroutput> systeembeheerder te worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: See the information about Debian Edu specific <link linkend="Architecture--File_system_access_configuration">file system access configuration</link> before adding users; adjust to your site's policy if needed.
nl: Raadpleeg de informatie over de voor Debian Edu specifieke <link linkend="Architecture--File_system_access_configuration">configuratie van de bestandssysteemtoegang</link> voor u begint met het toevoegen van gebruikers. Pas ze zo nodig aan overeenkomstig het beleid op uw locatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: After the installation, the first things you need to do as first user are:
nl: De eerste dingen die u als eerste gebruiker te doen staan na de installatie:

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Log into the server.
nl: Inloggen op de server.

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Add users with GOsa².
nl: Gebruikers toevoegen met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Add workstations with GOsa².
nl: Werkstations toevoegen met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Adding users and workstations is described in detail below, so please read this chapter completely. It covers how to perform these minimum steps correctly as well as other stuff that everybody will probably need to do.
nl: Hierna gaan we meer in detail in op het toevoegen van gebruikers en werkstations. Lees dus alstublieft dit hoofdstuk volledig. Het beschrijft hoe u deze onontbeerlijke stappen op een correcte manier kunt zetten, en het behandelt ook nog andere taken die iedereen wellicht zal moeten uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There is additional information available elsewhere in this manual: the <link linkend="Features">New features in Bullseye</link> chapter should be read by everyone who is familiar with previous releases. And for those upgrading from a previous release, make sure to read the <link linkend="Upgrades">Upgrades</link> chapter.
nl: Elders in deze handleiding is hierover meer informatie te vinden: iedereen die vertrouwd is met eerdere uitgaves zou het hoofdstuk <link linkend="Features">Nieuwe functionaliteit in Bullseye</link> moeten lezen. En wie van een eerdere versie opwaardeert, moet zeker het hoofdstuk <link linkend="Upgrades">Opwaarderingen</link> lezen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If generic DNS traffic is blocked out of your network and you need to use some specific DNS server to look up internet hosts, you need to tell the DNS server to use this server as its "forwarder".  Update /etc/bind/named.conf.options and specify the IP address of the DNS server to use.
nl: Indien het algemeen uitgaand DNS-verkeer voor uw netwerk geblokkeerd wordt en indien u een specifieke DNS-server nodig heeft om internetadressen op te zoeken, dient u de DNS-server de instructie te geven om die server te gebruiken als zijn 'verzender' (forwarder). Pas daartoe het bestand <computeroutput>/etc/bind/named.conf.options</computeroutput> aan en vermeld daarin het IP-adres van de DNS-server die gebruikt moet worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <link linkend="HowTo">HowTo</link> chapter covers more tips and tricks and some frequently asked questions.
nl: Het hoofdstuk <link linkend="HowTo">HowTo</link> geeft nog meer handige wenken en behandelt ook enkele veel voorkomende vragen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There are several services running on the main server which can be managed via a web management interface. We'll describe each service below.
nl: Op de hoofdserver zijn verschillende diensten actief die via een handige webinterface beheerd kunnen worden. Hierna behandelen we elk van deze diensten afzonderlijk.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Introduction to GOsa²
nl: Inleiding in GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: GOsa² is a web based management tool that helps to manage some important parts of your Debian Edu setup. With GOsa² you can manage (add, modify, or delete) these main groups:
nl: GOsa² is een op het web gebaseerd hulpmiddel voor het beheer van een aantal belangrijke onderdelen van uw configuratie van Debian Edu. Met GOsa² doet u het beheer (toevoegen, wijzigen of verwijderen) van de volgende hoofdgroepen:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Group Administration
nl: Het beheer van groepen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: NIS Netgroup Administration
nl: Het beheer van de NIS Netgroup

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Machine Administration
nl: Het beheer van machines

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: DNS Administration
nl: Het DNS-beheer

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: DHCP Administration
nl: Het DHCP-beheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For GOsa² access you need the Skolelinux main server and a (client) system with a web browser installed which can be the main server itself if it was installed as a so called combined server (Main Server + LTSP Server + Workstation profiles).
nl: Om het programma GOsa² te kunnen gebruiken is de hoofdserver van Skolelinux nodig en een (client)systeem waarop een webbrowser geïnstalleerd staat. Dit kan de hoofdserver zelf zijn indien u hem als een zogenaamde gecombineerde server (hoofdserver + LTSP-server + werkstation) hebt geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you (probably accidentally) installed a pure main-server profile and don't have a client with a web-browser handy, it's easy to install a minimal desktop on the main server using this command sequence in a (non-graphical) shell as the user you created during the main server's installation (first user):
nl: Indien u (misschien onbedoeld) een zuiver hoofdserver-profiel geïnstalleerd heeft en niet onmiddellijk een clientcomputer met een webbrowser bij de hand hebt, kunt u er gemakkelijk een minimale grafische werkomgeving op installeren. Als eerste gebruiker (de gebruiker die u aanmaakte tijdens de installatie van de hoofdserver) geeft u daartoe aan de commandolijn in een (niet-grafische) shell de volgende reeks opdrachten:

note: type: CDATA
en: $ sudo apt update
      $ sudo apt install task-desktop-xfce lightdm education-menus
      ### after installation, run 'sudo service lightdm start'
      ### login as first user
nl: $ sudo apt update
      $ sudo apt install task-desktop-xfce lightdm education-menus
      ### geef na installatie de opdracht 'sudo service lightdm start'
      ### login als eerste gebruiker

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: From a web browser use the URL <ulink url="https://www/gosa"/> for GOsa² access, and log in as the first user.
nl: Geef uw webbrowser het volgende adres (URL) op: <ulink url="https://www/gosa"/>. Dit opent het toegangsscherm voor GOsa². Meld u daar aan als de eerste gebruiker.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: If you are using a new Debian Edu Bullseye machine, the site certificate will be known by the browser.
nl: Indien u een vers geïnstalleerde computer met Debian Edu Bullseye gebruikt, zal de browser het certificaat van de site kennen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Otherwise, you will get an error message about the SSL certificate being wrong. If you know you are alone on your network, just tell the browser to accept it and ignore that.
nl: Anders krijgt u een foutmelding over een ongeldig SSL-certificaat. Indien u er zeker van bent dat u op dat ogenblik de enige gebruiker bent op het netwerk, kunt u de browser gerust opdragen de foutmelding te negeren en het certificaat te accepteren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: GOsa² Login plus Overview
nl: Zich aanmelden bij GOsa² en de overzichtspagina

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: GOsa² overview page after login as the first user
nl: Overzichtspagina van GOsa² na het aanmelden als de eerste gebruiker

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: After logging in to GOsa² you will see the overview page of GOsa².
nl: Nadat u zich bij GOsa² aangemeld heeft, krijgt u de overzichtspagina van het programma.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Next, you can choose a task in the menu or click any of the task icons on the overview page. For navigation, we recommend using the menu on the left side of the screen, as it will stay visible there on all administration pages offered by GOsa².
nl: Vervolgens kunt u in het menu of via het aanklikken van een icoon op de overzichtspagina een taak kiezen. Voor navigatiedoeleinden raden we u het gebruik aan van het menu aan de linkerkant van het scherm, aangezien dat zichtbaar blijft zolang u met de beheerstaken bezig bent, ongeacht op welke specifieke pagina van GOsa² u zich bevindt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In Debian Edu, account, group, and system information is stored in an LDAP directory. This data is used not only by the main server, but also by the (diskless) workstations, the LTSP servers and other machines on the network. With LDAP, account information about students, teachers, etc. only needs to be entered once. After information has been provided in LDAP, the information will be available to all systems on the whole Skolelinux network.
nl: In Debian Edu wordt informatie over accounts, groepen en systemen opgeslagen in een register van LDAP. Deze gegevens worden niet enkel door de hoofdserver gebruikt, maar ook door de (schijfloze) werkstations, de LTSP-servers en andere machines op het netwerk. Dankzij LDAP moeten de accountgegevens van studenten, leerkrachten, enz., slechts eenmaal ingevoerd worden. Nadat de gegevens in LDAP ingevoerd zijn, staat die informatie ter beschikking van alle systemen op het volledige Skolelinux-netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: GOsa² is an administration tool that uses LDAP to store its information and provide a hierarchical department structure. To each "department" you can add user accounts, groups, systems, netgroups, etc. Depending on the structure of your institution, you can use the department structure in GOsa²/LDAP to transfer your organisational structure into the LDAP data tree of the Debian Edu main server.
nl: GOsa² is een hulpmiddel voor beheerders dat gebruik maakt van LDAP om informatie op te slaan en in een hiërarchisch opgebouwde departementale structuur te ordenen. Binnen elk 'departement' kunt u gebruikersaccounts, groepen, systemen, netgroepen, enzoverder toevoegen. Rekening houdend met de organisatiestructuur van uw instelling, kunt u gebruik maken van het departementaal gestructureerde GOsa²/LDAP om die organisatiestructuur over te nemen in de gegevensboom van LDAP op de hoofdserver van Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A default Debian Edu main server installation currently provides two "departments": Teachers and Students, plus the base level of the LDAP tree. Student accounts are intended to be added to the "Students" department, teachers to the "Teachers" department; systems (servers, workstations, printers etc.) are currently added to the base level. Find your own scheme for customising this structure. (You can find an example how to create users in year groups, with common home directories for each group in the <link linkend="AdvancedAdministration--Create_Users_in_Year_Groups">HowTo/AdvancedAdministration</link> chapter of this manual.)
nl: Een standaardinstallatie van een hoofdserver van Debian Edu kent momenteel, naast het basale niveau van de LDAP-boomstructuur, twee 'departementen': Leerkrachten en Studenten. Het is de bedoeling om de accounts voor studenten in het departement 'Studenten' aan te maken en die voor leerkrachten in het departement 'Leerkrachten'; systemen (servers, werkstations, printers, enzovoort) worden momenteel ingevoerd op het basisniveau. U kunt zelf een structuurschema ontwikkelen om deze structuur aan uw eigen behoeften aan te passen. (In het hoofdstuk <link linkend="AdvancedAdministration--Create_Users_in_Year_Groups">Howto/Systeembeheer voor gevorderden</link> van deze handleiding wordt bij wijze van voorbeeld uitgelegd hoe u gebruikers in jaargroepen kunt indelen met voor iedere groep met de groep gedeelde persoonlijke mappen.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Depending on the task that you want to work on (manage users, manage groups, manage systems, etc.) GOsa² presents you with a different view on the selected department (or the base level).
nl: Afhankelijk van de taak waaraan u wenst te werken (gebruikersbeheer, groepsbeheer, machinebeheer, enzovoort), zal GOsa² u een aangepast zicht geven op het gekozen departement (of op het basale niveau).

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: User Management with GOsa²
nl: Gebruikersbeheer met GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: First, click on "Users" in the left navigation menu. The right side of the screen will change to show a table with department folders for "Students" and "Teachers" and the account of the GOsa² Administrator (the first created user). Above this table you can see a field called <emphasis>Base</emphasis> that allows you to navigate through your tree structure (move your mouse over that area and a drop-down menu will appear) and to select a base folder for your intended operations (e.g. adding a new user).
nl: Klik eerst op 'Users' (Gebruikers) in het linker navigatiemenu. De rechterzijde van het scherm wijzigt en toont nu een tabel met de mappen 'Students' (Studenten) en 'Teachers' (Leerkrachten) en het account van beheerder van GOsa² (de eerst aangemaakte gebruiker). Boven deze tabel ziet u een veld met de naam <emphasis>Base</emphasis>. Hiermee kunt u navigeren in de boomstructuur (beweeg de muis over die plaats en u krijgt een uitklapmenu) en kunt u een basismap kiezen voor de geplande werkzaamheden (bijvoorbeeld een nieuwe gebruiker toevoegen).

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Adding users
nl: Gebruikers toevoegen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Next to that tree navigation item you can see the "Actions" menu. Move your mouse over this item and a submenu appears on screen; choose "Create" here, and then "User". You will be guided by the user creation wizard.
nl: Naast dit navigatie-item uit de boomstructuur ziet u het menu 'Actions' (Acties). Beweeg de muis over dit item en op het scherm wordt een submenu zichtbaar; kies hier 'Create' (Aanmaken) en vervolgens 'User' (Gebruiker). De assistent begeleidt u bij het aanmaken van het gebruikersaccount.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The most important thing to add is the template (newstudent or newteacher) and the full name of your user (see image).
nl: De belangrijkste in te voeren gegevens zijn het te gebruiken sjabloon (newstudent (nieuwe student) of newteacher (nieuwe leerkracht)) en de volledige naam van de nieuwe gebruiker (zie de afbeelding).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: As you follow the wizard, you will see that GOsa² generates a username automatically based on the real name. It automatically chooses a username that doesn't exist yet, so multiple users with the same full name are not a problem.  Note that GOsa² can generate invalid usernames if the full name contains non-ASCII characters.
nl: Terwijl u voortgaat in de assistent, zult u merken dat GOsa² een gebruikersnaam heeft aangemaakt, afgeleid van de echte naam van de gebruiker. Het programma maakte automatisch een gebruikersnaam aan die nog niet in gebruik is. Dit betekent dat meerdere gebruikers met een volledig identieke naam geen enkel probleem vormen voor GOsa². Wees wel attent voor het feit dat GOsa² soms een ongeldige gebruikersnaam aanmaakt in het geval de echte naam niet-ASCII tekens bevat.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: If you don't like the generated username you can select another username offered in the drop-down box, but you do not have a free choice here in the wizard. (If you want to be able to edit the proposed username, open <computeroutput>/etc/gosa/gosa.conf</computeroutput> with an editor and add <computeroutput>allowUIDProposalModification="true"</computeroutput> as an additional option to the "location definition".)
nl: Indien u niet gelukkig bent met de aangemaakte gebruikersnaam, kunt u in het uitklappend kader een ander voorstel kiezen. Maar u hebt hier in de assistent niet de mogelijkheid om vrij een gebruikersnaam te kiezen (indien u de mogelijkheid wenst te hebben om de voorgestelde gebruikersnaam te bewerken, moet u in een editor het bestand <computeroutput>/etc/gosa/gosa.conf</computeroutput> openen en de regel <computeroutput>allowUIDProposalModification="true"</computeroutput> toevoegen als bijkomende optie in de sectie 'location definition'.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: When the wizard has finished, you are presented with the GOsa² screen for your new user object. Use the tabs at the top to check the completed fields.
nl: Als u de assistent doorlopen heeft, toont GOsa² u een scherm met de fiche van de nieuwe gebruiker. Gebruik de tabbladen bovenaan om de ingevulde velden na te kijken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: After you have created the user (no need to customise fields the wizard has left empty for now), click on the "Ok" button in the bottom-right corner.
nl: Nadat u de nieuwe gebruiker heeft aangemaakt, klikt u op de knop 'Ok' in de rechterbenedenhoek. (Op dit ogenblik moet u zich nog geen zorgen maken over de velden die door de assistent niet ingevuld werden.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As the last step GOsa² will ask for a password for the new user. Type that in twice and then click "Set password" in the bottom-right corner.
nl: Als laatste stap zal GOsa² u om een wachtwoord voor de nieuwe gebruiker vragen. Tik het tweemaal in en klik dan op de knop 'Set password' (Wachtwoord instellen) in de rechterbenedenhoek.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some characters may not be allowed as part of the password.
nl: Bepaalde lettertekens kunnen niet toegestaan zijn voor gebruik in een wachtwoord.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If all went well, you can now see the new user in the user list table. You should now be able to log in with that username on any Skolelinux machine within your network.
nl: Als alles naar behoren verliep, kunt u de nieuwe gebruiker nu zien staan in de tabel die de lijst van gebruikers weergeeft. Vanaf nu is het mogelijk om zich met die gebruikersnaam op uw netwerk aan te melden vanaf elke machine van Skolelinux.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Search, modify and delete users
nl: Opzoeken, wijzigen en verwijderen van gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Filterbox
nl: Filterkader

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To modify or delete a user, use GOsa² to browse the list of users on your system. On the middle of the screen you may open the "Filter" box, a search tool provided by GOsa². If you don't know the exact location of your user account in your tree, change to the base level of the GOsa²/LDAP tree and search there with the option marked "Search in subtrees".
nl: Om een gebruiker te wissen of zijn gegevens aan te passen, bladert u met GOsa² door de lijst van gebruikers op uw systeem. In het midden van uw scherm kunt u het 'Filter'-kader openen. Dit is een zoekinstrument van GOsa². Indien u zich de exacte plaats van de gebruiker binnen uw boomstructuur niet meer herinnert, daalt u af naar het basisniveau van de GOsa²/LDAP boomstructuur en voert u daar de zoekopdracht in met als aangevinkte optie 'Search in subtrees' (zoeken in sub-bomen).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When using the "Filter" box, results will immediately appear in the middle of the text in the table list view. Every line represents a user account and the items farthest to the right on each line are little icons that provide actions for you: edit user, lock account, set password and remove user.
nl: Als u het 'Filter'-kader gebruikt, wordt het resultaat onmiddellijk zichtbaar middenin de tekst met de uitdraai van de tabel. Iedere regel stelt een gebruikersaccount voor en de meest rechtse items op iedere regel zijn kleine icoontjes die mogelijke acties symboliseren: de gegevens van deze gebruiker bewerken, het account blokkeren, een wachtwoord instellen en de gebruiker verwijderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A new page will show up where you can directly modify information about the user, change the password of the user and modify the list of groups the user belongs to.
nl: U krijgt een nieuw scherm, waarin u de informatie over de gebruiker rechtstreeks kunt bewerken, zijn wachtwoord kunt wijzigen en wijzigingen kunt aanbrengen in de lijst van groepen waarvan hij lid is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Editing user data
nl: Gebruikersgegevens bewerken

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Set passwords
nl: Wachtwoorden instellen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The students can change their own passwords by logging into GOsa² with their own usernames. To ease the access of GOsa², an entry called Gosa is provided in the desktop's System (or System settings) menu. A logged-in student will be presented with a very minimal version of GOsa² that only allows access to the student's own account data sheet and to the set-password dialog.
nl: Studenten kunnen hun eigen wachtwoord wijzigen door zich met hun eigen gebruikersnaam bij GOsa² aan te melden. Om de toegang tot GOsa² te vergemakkelijken is een item Gosa te vinden in het menu Systeem (of Systeeminstellingen) van het bureaublad. Een aangemelde student krijgt een heel minimale versie van GOsa² te zien, die hem enkel toegang verschaft tot de gegevens betreffende zijn eigen account en tot het dialoogvenster wachtwoord instellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Teachers logged in under their own usernames have special privileges in GOsa². They are shown a more privileged view of GOsa², and can change the passwords for all student accounts. This may be very handy during class.
nl: Leerkrachten die zich met hun eigen account aanmelden bij GOsa² hebben bijzondere rechten. Ze krijgen een meer uitgebreide versie van GOsa² te zien en kunnen het wachtwoord van alle studenten wijzigen. Dit kan erg handig zijn tijdens de les.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To administratively set a new password for a user
nl: Als beheerder een nieuw wachtwoord instellen voor een gebruiker

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: search for the user to be modified, as explained above
nl: zoek, zoals hiervoor uitgelegd, de gebruiker op wiens wachtwoord gewijzigd moet worden

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: click on the key symbol at the end of the line that the username is shown in
nl: op het einde van de regel waarin u de gebruikersnaam terugvindt, klikt u op het symbool van de sleutel

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: on the page subsequently presented you can set a new password chosen by yourself
nl: op het scherm dat daarop verschijnt, kunt u een nieuw door uzelf gekozen wachtwoord instellen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Set user password
nl: Een gebruikerswachtwoord aanmaken

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Beware of security implications due to easy to guess passwords!</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Wees u bewust van de mogelijke veiligheidsrisico's bij het gebruiken van gemakkelijk te raden wachtwoorden!</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Advanced user management
nl: Geavanceerd gebruikersbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is possible to mass-create users with GOsa² by using a CSV file, which can be created with any good spreadsheet software (for example <computeroutput>localc</computeroutput>). At least, entries for the following fields have to be provided: uid, last name (sn), first name (givenName) and password. Make sure that there are no duplicate entries in the uid field. Please note that the check for duplicates must include already existing uid entries in LDAP (which could be obtained by executing <computeroutput>getent passwd | grep tjener/home | cut -d":" -f1</computeroutput> on the command line).
nl: Met GOsa² is het mogelijk om in een keer een heleboel gebruikersaccounts aan te maken door middel van een CSV-bestand, dat u kunt aanmaken met behulp van elk goed rekenbladprogramma (bijvoorbeeld <computeroutput>localc</computeroutput>). De gegevens van minstens de volgende velden moeten ingevuld worden: gebruikersidentificatie (uid), familienaam (sn), voornaam (givenName) en wachtwoord. Draag er zorg voor dat er geen uid-velden zijn met identieke inhoud. Daarbij moet u ook rekening houden met de inhoud van de reeds in LDAP aanwezige uid-velden (een overzicht daarvan kunt u krijgen door aan de commandolijn de opdracht <computeroutput>getent passwd | grep tjener/home | cut -d':' -f1</computeroutput> in te geven).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: These are the format guidelines for such a CSV file (GOsa² is quite intolerant about them):
nl: Zo een CSV-bestand moet het volgende formaat hebben (wat dat betreft gedraagt GOsa² zich niet echt tolerant):

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use "," as field separator
nl: Gebruik ',' als scheidingsteken tussen velden

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Do not use quotes
nl: Gebruik geen aanhalingstekens

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The CSV file <emphasis role="strong">must not</emphasis> contain a header line (of the sort that normally contains the column names)
nl: Het CSV-bestand <emphasis role="strong">mag geen</emphasis> kopregel bevatten (waarin gewoonlijk de kolomnamen staan)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The order of the fields is not relevant, and can be defined in GOsa² during the mass import
nl: De volgorde van de velden heeft geen belang. De velden kunnen gedefinieerd worden op het ogenblik dat u de gegevens in GOsa² importeert

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The mass import steps are:
nl: Het importeren omvat volgende stappen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: click the "LDAP Manager" link in the navigation menu on the left
nl: klik in het linkernavigatiemenu op de link naar 'LDAP tools' (LDAP-hulpmiddelen)

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: click the "Import" tab in the screen on the right
nl: klik in het rechterscherm op het tabblad 'Import' (Importeren)

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: browse your local disk and select a CSV file with the list of users to be imported
nl: blader door uw lokale harde schijf en selecteer het CSV-bestand met de lijst van te importeren gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: choose an available user template that should be applied during mass import (such as NewTeacher or NewStudent)
nl: kies uit de beschikbare sjablonen datgene wat bij het importeren gebruikt moet worden (bijvoorbeeld NewTeacher (Nieuwe Leerkracht) of NewStudent (Nieuwe Student))

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: click the "Import" button in the bottom-right corner
nl: klik in de rechterbenedenhoek op de knop 'Import' (Importeren)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It's a good idea to do some tests first, preferably using a CSV file with a few fictional users, which can be deleted later.
nl: U doet er goed aan eerst een test te doen met een CSV-bestand waarmee u enkele fictieve gebruikers aanmaakt, die u nadien terug kunt verwijderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Same applies to the password management module, which allows to reset a lot of passwords using a CSV file or to re-generate new passwords for users belonging to a special LDAP subtree.
nl: Hetzelfde geldt voor de module voor wachtwoordbeheer, die het mogelijk maakt om een heleboel wachtwoorden opnieuw in te stellen met behulp van een CSV-bestand of om nieuwe wachtwoorden te genereren voor gebruikers die behoren tot een bijzondere onderafdeling binnen LDAP.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Reset passwords
nl: Wachtwoorden herinstellen

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Group Management with GOsa²
nl: Het beheer van groepen met GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: create group
nl: een groep aanmaken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The management of groups is very similar to the management of users.
nl: Het beheer van groepen is erg vergelijkbaar met het beheer van gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: You can enter a name and a description per group. Make sure that you choose the right level in the LDAP tree when creating a new group.
nl: Per groep kunt u een naam en een omschrijving ingeven. Zorg ervoor om in de LDAP-boom het juiste niveau te kiezen wanneer u een nieuwe groep aanmaakt.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Adding users to a newly created group takes you back to the user list, where you most probably would like to use the filter box to find users. Check the LDAP tree level, too.
nl: Om gebruikers toe te voegen aan een nieuw aangemaakte groep, moet u terugkeren naar de lijst van gebruikers. Daar zult u naar alle waarschijnlijkheid het filterkader gebruiken om gebruikers te selecteren. Let ook op het niveau binnen de LDAP-boom.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The groups entered in the group management are also regular unix groups, so you can use them for file permissions too.
nl: Groepen aangemaakt met groepsbeheer, zijn reguliere unix-groepen. U kunt ze dus ook gebruiken voor het beheer van bestandsrechten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Machine Management with GOsa²
nl: Het beheer van machines met GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Machine management basically allows you to manage all networked devices in your Debian Edu network. Every machine added to the LDAP directory using GOsa² has a hostname, an IP address, a MAC address and a domain name (which is usually "intern"). For a fuller description of the Debian Edu architecture see the <link linkend="Architecture">architecture</link> chapter of this manual.
nl: Via het beheer van machines kunt u in uw netwerk van Debian Edu gewoonweg alle met het netwerk verbonden apparaten beheren. Elke machine die u met GOsa² toevoegt aan het register van LDAP heeft een naam, een IP-adres, een MAC-adres en een domeinnaam (gewoonlijk is dat 'intern'). Voor een meer volledige beschrijving van de architectuur van het netwerk van Debian Edu, verwijzen we naar het hoofdstuk <link linkend="Architecture">architectuur</link> in deze handleiding.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Diskless workstations and thin clients work out-of-the-box in case of a <emphasis>combined main server</emphasis>.
nl: In het geval van een <emphasis>gecombineerde hoofdserver</emphasis> werken schijfloze werkstations en thin clients vanzelf.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Workstations with disks (including separate LTSP servers) <emphasis role="strong">have to</emphasis> be added with GOsa². Behind the scenes, both a machine specific Kerberos Principal (sort of <emphasis>account</emphasis>) and a related keytab file (containing a key used as <emphasis>password</emphasis>) are generated; the keytab file needs to be present on the workstation to be able to mount users' home directories. Once the added system has been rebooted, log into it as root and run <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/copy-host-keytab</computeroutput>.
nl: Werkstations met een harde schijf (met inbegrip van LTSP-servers) <emphasis role="strong">moeten</emphasis> toegevoegd worden met GOsa². Achter de schermen wordt zowel een machine-specifieke Kerberos Principal (een soort <emphasis>account</emphasis>) als een bijbehorend keytab-bestand (met een sleutel die als <emphasis>wachtwoord</emphasis> wordt gebruikt) gegenereerd; het keytab-bestand moet op het werkstation aanwezig zijn om de persoonlijke mappen van gebruikers te kunnen aankoppelen. Nadat het toegevoegde systeem opnieuw opgestart werd, moet u zich er als systeembeheerder op aanmelden en het commando <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/copy-host-keytab</computeroutput> uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To create Principal and keytab file for a system <emphasis>already configured with GOsa²</emphasis>, log in on the main server as root and run
nl: Om een Principal en een keytab-bestand aan te maken voor een systeem dat <emphasis>reeds met GOsa² geconfigureerd is</emphasis>, moet u als systeembeheerder inloggen op de hoofdserver en het volgende commando uitvoeren

note: type: CDATA
en: /usr/share/debian-edu-config/tools/gosa-modify-host <hostname> <IP>
nl: /usr/share/debian-edu-config/tools/gosa-modify-host <computernaam> <IP>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Please note:</emphasis> host keytab creation is possible for systems of type <emphasis>workstations</emphasis>, <emphasis>servers</emphasis> and <emphasis>terminals</emphasis> but not for those of type <emphasis>netdevices</emphasis>. See the <link linkend="NetworkClients">Network clients HowTo</link> chapter for NFS configuration options.
nl: <emphasis role="strong">Opmerking:</emphasis> het creëren van een keytab voor het systeem is mogelijk voor systemen van het type <emphasis>werkstation</emphasis>, <emphasis>server</emphasis> of <emphasis>terminal</emphasis>, maar niet voor deze van het type <emphasis>netdevice</emphasis> (netwerkapparaat). Raadpleeg het hoofdstuk <link linkend="NetworkClients">HowTo voor netwerkclients</link> voor NFS-configuratieopties.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To add a machine, use the GOsa² main menu, systems, add. You can use an IP address/hostname from the preconfigured address space 10.0.0.0/8. Currently there are only two predefined fixed addresses: 10.0.2.2 (tjener) and 10.0.0.1 (gateway). The addresses from 10.0.16.20 to 10.0.31.254 (roughly 10.0.16.0/20 or 4000 hosts) are reserved for DHCP and are assigned dynamically.
nl: Om een machine toe te voegen, gebruikt u het hoofdmenu van GOsa² en daarin kiest u achtereenvolgens systeem, toevoegen. U kunt een IP-adres/computernaam gebruiken uit het vooraf geconfigureerde adresbereik 10.0.0.0/8. Momenteel gebruiken we slechts twee vooraf gedefinieerde vaste adressen: 10.0.2.2 (tjener) en 10.0.0.1 (gateway). Het adresbereik van 10.0.16.20 tot 10.0.31.254 (ruwweg het bereik 10.0.16.0/20 of 4000 computers) zijn gereserveerd voor DHCP en worden dynamisch toegewezen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To assign a host with the MAC address 52:54:00:12:34:10 a static IP address in GOsa² you have to enter the MAC address, the hostname and the IP; alternatively you might click the <computeroutput>Propose ip</computeroutput> button which will show the first free fixed address in 10.0.0.0/8, most probably something like 10.0.0.2 if you add the first machine this way. It may be better to first think about your network: for example you could use 10.0.0.x with x&gt;10 and x&lt;50 for servers, and x&gt;100 for workstations. Don't forget to activate the just added system. With the exception of the main server all systems will then have a matching icon.
nl: Om een apparaat met een MAC-adres 52:54:00:12:34:10 in GOsa² een vast IP-adres toe te kennen, moet u het MAC-adres ingeven, evenals de computernaam en het IP-adres. U kunt ook de knop <computeroutput>IP voorstellen</computeroutput> aanklikken, waarop u het eerste vrije adres in het bereik 10.0.0.0/8 voorgesteld wordt. Voor de eerste machine die u op deze wijze toevoegt, zal dat hoogstwaarschijnlijk 10.0.0.2 zijn. Het is goed om u eerst een idee te vormen over uw netwerk. U kunt bijvoorbeeld het bereik 10.0.0.x met x&gt;10 en x&lt;50 voorbehouden voor servers, en x&gt;100 voor werkstations. Vergeet niet het zopas toegevoegde apparaat te activeren. Met uitzondering van de hoofdserver zal het programma aan alle apparaten een passend icoon koppelen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If the machines have booted as thin clients/diskless workstations or have been installed using any of the networked profiles, the <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp</computeroutput> script can be used to automatically add machines to GOsa². For simple machines it will work out of the box, for machines with more than one mac address the actually used one has to be chosen, <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp -h</computeroutput> shows usage information. Please note, that the IP addresses shown after usage of <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp</computeroutput> belong to the dynamic IP range. These systems can then be modified to suit your network: rename each new system, activate DHCP and DNS, add it to netgroups (see screenshot below for recommended netgroups), reboot the system afterwards. The following screenshots show how this looks in practice:
nl: Als de machines opgestart werden als thin-clients of schijfloze werkstations of geïnstalleerd werden met een van de genetwerkte profielen, kunt u het script <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp</computeroutput> gebruiken om deze machines automatisch in GOsa² in te voeren. Voor eenvoudige machines werkt dit vanzelf. Voor machines met meer dan één mac-adres moet datgene wat daadwerkelijk gebruikt wordt, gekozen worden. De opdracht <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp -h</computeroutput> toont informatie over het gebruik. Merk op dat de IP-adressen die u te zien krijgt na het gebruik van <computeroutput>sitesummary2ldapdhcp</computeroutput>, binnen het bereik van de dynamische IP-adressen vallen. Nadien kunt u evenwel deze systemen aanpassen om ze beter te doen aansluiten bij de behoeften van uw netwerk: u kunt ze zo nodig hernoemen, u kunt DHCP en DNS activeren en u kunt ze desgewenst aan netgroepen toevoegen (zie de schermafdruk hieronder voor de aanbevolen netgroepen). Nadien moet u het systeem herstarten. De volgende schermafdrukken tonen hoe dit eruit ziet in de praktijk:

note: type: CDATA
en: root@tjener:~# sitesummary2ldapdhcp -a -i ether-22:11:33:44:55:ff
    info: Create GOsa machine for am-2211334455ff.intern [10.0.16.21] id ether-22:11:33:44:55:ff.
     
    Enter password if you want to activate these changes, and ^c to abort.
     
    Connecting to LDAP as cn=admin,ou=ldap-access,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
    enter password: ********
    root@tjener:~#
nl: root@tjener:~# sitesummary2ldapdhcp -a -i ether-22:11:33:44:55:ff
    info: Create GOsa machine for am-2211334455ff.intern [10.0.16.21] id ether-22:11:33:44:55:ff.
    
    Enter password if you want to activate these changes, and ^c to abort.
    
    Connecting to LDAP as cn=admin,ou=ldap-access,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
    enter password: ********
    root@tjener:~#

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: GOsa² systems listing
nl: Een lijst van systemen in GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Host details
nl: Meer bijzonderheden over een systeem

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Modify host
nl: Aanpassingen aan een systeem

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: Add netgroup
nl: Een netgroep toevoegen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A cronjob updating DNS runs every hour; <computeroutput>su -c ldap2bind</computeroutput> can be used to trigger the update manually.
nl: Elk uur wordt een cronjob uitgevoerd om de DNS-informatie te actualiseren. Het commando  <computeroutput>su -c ldap2bind</computeroutput> laat u toe om zelf de actualisering uit te lokken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Search and delete machines
nl: Machines zoeken en verwijderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Searching for and deleting machines is quite similar to searching for and deleting users, so that information is not repeated here.
nl: Machines zoeken en verwijderen gelijkt erg op gebruikers zoeken en verwijderen, zodat het niet nodig is om hier nogmaals op in te gaan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Modify existing machines / Netgroup management
nl: Bestaande machines wijzigen / Beheer van netgroepen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: After adding a machine to the LDAP tree using GOsa², you can modify its properties using the search functionality and clicking on the machine name (as you would with users).
nl: Nadat u met behulp van GOsa² een machine hebt ingevoerd in de boomstructuur van LDAP, kunt u de kenmerken ervan wijzigen. U gebruikt daarvoor de zoekfunctie en klikt vervolgens op de naam van de machine (net zoals u bij gebruikers zou doen).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The format of these system entries is similar to the one you already know from modifying user entries, but the fields mean different things in this context.
nl: Het model dat voor de registratie van systemen gebruikt wordt, is gelijkaardig aan dat voor het bewerken van kenmerken van gebruikers, wat u reeds kent. Alleen hebben de velden in deze context een andere betekenis.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For example, adding a machine to a <computeroutput>NetGroup</computeroutput> does not modify the file access or command execution permissions for that machine or the users logged in to that machine; instead it restricts the services that machine can use on your main-server.
nl: Een machine toevoegen aan een <computeroutput>NetGroup (Netgroep)</computeroutput> bijvoorbeeld, verandert voor die machine of voor de gebruikers die er zich op aanmelden, niets aan hun rechten op toegang tot bestanden en aan hun permissie om bepaalde opdrachten uit te voeren. Het legt daarentegen beperkingen op met betrekking tot de diensten die deze machine op de hoofdserver kan aanspreken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The default installation provides the <computeroutput>NetGroups</computeroutput>
nl: De volgende <computeroutput>NetGroups</computeroutput> (Netgroepen) worden aangemaakt door de standaardinstallatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Currently the <computeroutput>NetGroup</computeroutput> functionality is used for:
nl: Momenteel gebruiken we deze <computeroutput>NetGroup</computeroutput>-functionaliteit voor:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Resizing partitions</emphasis> (fsautoresize-hosts)
nl: <emphasis role="strong">De grootte van partities te wijzigen</emphasis> (fsautoresize-hosts)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu machines in this group will automatically resize LVM partitions that run out of space.
nl: Bij plaatsgebrek wordt de grootte van LVM-partities automatisch aangepast voor machines van Debian Edu die tot deze groep behoren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Shutdown machines at night</emphasis> (shutdown-at-night-hosts and shutdown-at-night-wakeup-hosts-blacklist)
nl: <emphasis role="strong">Computers 's nachts uit te zetten</emphasis> (shutdown-at-night-hosts and shutdown-at-night-wakeup-hosts-blacklist)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu machines in this group will automatically shut down at night to save energy.
nl: Machines van Debian Edu die tot deze groep behoren, zullen 's nachts automatisch uitgezet worden om energie te besparen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Managing printers</emphasis> (cups-queue-autoflush-hosts and cups-queue-autoreenable-hosts)
nl: <emphasis role="strong">Printers te beheren</emphasis> (cups-queue-autoflush-hosts and cups-queue-autoreenable-hosts)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu machines in these groups will automatically flush all print queues every night, and re-enable any disabled print queue every hour.
nl: Machines van Debian Edu die tot deze groepen behoren maken iedere nacht automatisch alle printerwachtrijen leeg en herstellen ieder uur de onklaar geraakte printerwachtrijen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis role="strong">Blocking Internet access</emphasis> (netblock-hosts)
nl: <emphasis role="strong">Internettoegang te blokkeren</emphasis> (netblock-hosts)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu machines in this group will be allowed to connect to machines only on the local network.  Combined with web proxy restrictions this might be used during exams.
nl: Machines van Debian Edu die tot deze groep behoren, krijgen enkel de toelating om verbinding te maken met machines op het lokale netwerk. Tijdens examens kan deze functionaliteit nuttig zijn in combinatie met restricties van de web-proxyserver.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Printer Management
nl: Printerbeheer

note: type: Content of: <article><section><para>
en: For centralized printer management point your web browser to <ulink url="https://www.intern:631"/>. This is the normal CUPS management interface where you can add/delete/modify your printers and can clean up the printing queue. By default only the first user is allowed but this can be changed by adding users to the GOsa² <computeroutput>printer-admins</computeroutput> group.
nl: Voor een gecentraliseerd printerbeheer gaat u met uw webbrowser naar het adres <ulink url="https://www:631"/>. Dit is de normale interface voor het beheer van CUPS. Hiermee kunt u printers toevoegen/verwijderen/wijzigen en de printerwachtrijen opschonen. Standaard mag enkel de eerste gebruiker deze taken uitvoeren, maar dit kan aangepast worden door gebruikers toe te voegen aan de GOsa²-groep <computeroutput>printer-admins</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Use printers attached to workstations
nl: Printers gebruiken die met werkstations verbonden zijn

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The package <emphasis>p910nd</emphasis> is installed by default on a system with the <emphasis>Workstation</emphasis> profile.
nl: Op een systeem met het profiel <emphasis>Werkstation</emphasis> wordt standaard het pakket <emphasis>p910nd</emphasis> geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Edit <computeroutput>/etc/default/p910nd</computeroutput> like this (USB printer):
nl: Bewerk <computeroutput>/etc/default/p910nd</computeroutput> zoals hieronder (USB printer):

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: P910ND_OPTS="-f /dev/usb/lp0"
nl: P910ND_OPTS=" -f /dev/usb/lp0"

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configure the printer using the web interface <computeroutput>https://www.intern:631</computeroutput>; choose network printer type <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> (for all printers regardless of brand or model) and set <computeroutput>socket://&lt;workstation ip&gt;:9100</computeroutput> as connection URI.
nl: Configureer de printer via de webinterface <computeroutput>https://www.intern:631</computeroutput>. Selecteer netwerkprinter, type <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> (voor alle printers ongeacht merk of model) en stel <computeroutput>socket://&lt;werkstation-ip&gt;:9100</computeroutput> in als de URI van de verbinding.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Network printers
nl: Netwerkprinters

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is recommended to disable all self-advertising features in the used network printers. Instead, assign a fixed IP address with GOsa² and configure them as <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> network printers.
nl: Het is aanbevolen om alle functies om zichzelf aan te dienen uit te schakelen bij de gebruikte netwerkprinters. Wijs in plaats daarvan een vast IP-adres toe met GOsa² en configureer ze als <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> netwerkprinters.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Clock synchronisation
nl: Kloksynchronisatie

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The default configuration in Debian Edu is to keep the clocks on all machines synchronous but not necessarily correct.  NTP is used to update the time. The clocks will be synchronised with an external source by default.  This can cause machines to keep the external Internet connection open if it is created when used.
nl: Debian Edu staat standaard ingesteld op het synchroon houden van de klok van alle machines op het netwerk. Maar dit houdt niet noodzakelijk in dat de tijd ook juist is. Om de tijd te actualiseren wordt NTP gebruikt. Standaard worden de klokken gesynchroniseerd met een externe tijdsbron. Dit kan er toe leiden dat machines de internetverbinding die ze daarvoor geopend hebben, blijven open houden.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: If you use dialup or ISDN and pay per minute, you want to change this default setting.
nl: Indien u een inbelverbinding of een ISDN-verbinding gebruikt en per minuut betaalt, moet u deze standaardinstelling aanpassen.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: To disable synchronisation with an external clock, the file /etc/ntp.conf on the main server needs to be modified. Add comment ("#") marks in front of the <computeroutput>server</computeroutput> entries. After this, the NTP server needs to be restarted by running <computeroutput>service ntp restart</computeroutput> as root. To test if a machine is using the external clock sources, run <computeroutput>ntpq -c lpeer</computeroutput>.
nl: Om synchronisatie met een externe klok uit te schakelen, moet u op de hoofdserver het bestand /etc/ntp.conf aanpassen. Plaats een commentaarteken ('#') voor de <computeroutput>server</computeroutput>-items. Nadien moet u de NTP-server herstarten door als systeembeheerder de opdracht <computeroutput>service ntp restart</computeroutput> te geven. Om te weten of een machine tijdsinformatie opvraagt bij een externe klok, gebruikt u de opdracht <computeroutput>ntpq -c lpeer</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Extending full partitions
nl: Volle partities groter maken

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Because of a possible bug with automatic partitioning, some partitions might be too full after installation.  To extend these partitions, run <computeroutput>debian-edu-fsautoresize -n</computeroutput> as root.  See the "Resizing Partitions" HowTo in the <link linkend="Administration">administration HowTo chapter</link> for more information.
nl: Ten gevolge van een mogelijke bug in de automatische schijfindeling, kunnen sommige partities te vol zijn na installatie. Om die partities groter te maken, gebruikt u als systeembeheerder het commando <computeroutput>debian-edu-fsautoresize -n</computeroutput>. Raadpleeg voor bijkomende informatie de HowTo 'De grootte van partities aanpassen' in het hoofdstuk <link linkend="Administration">Systeembeheer HowTo</link>.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Maintenance
nl: Onderhoud

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Updating the software
nl: Programmatuur bijwerken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This section explains how to use <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput>.
nl: Deze paragraaf legt het gebruik van <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput> uit.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Using <computeroutput>apt</computeroutput> is really simply. To update a system you need to execute two commands on the command line as root: <computeroutput>apt update</computeroutput> (which updates the lists of available packages) and <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput> (which upgrades the packages for which an upgrade is available).
nl: Het gebruik van <computeroutput>apt</computeroutput> is echt eenvoudig. Om een systeem bij te werken geeft u als systeembeheerder aan de commandolijn twee opdrachten: <computeroutput>apt update</computeroutput> (om de lijst van beschikbare pakketten bij te werken) en <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput> (om pakketten waarvoor een nieuwere versie beschikbaar is, op te waarderen).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is also a good idea to upgrade using the C locale to get English output which in cases of problems is more likely to produce results in search engines.
nl: Het is ook zinvol om tijdens het proces van opwaarderen het taalgebied in te stellen op C, wat voor een uitvoer in het Engels zorgt. In geval er zich problemen voordeden, heeft u zo bij het zoeken met een zoekmachine meer kans om resultaten te bekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: After upgrading the <computeroutput>debian-edu-config</computeroutput> package, changed Cfengine configuration files might be available. Run <computeroutput>ls -ltr /etc/cfengine3/debian-edu/</computeroutput> to check if this is the case. To apply the changes, run <computeroutput>LC_ALL=C cf-agent -D installation</computeroutput>.
nl: Na de opwaardering van het pakket <computeroutput>debian-edu-config</computeroutput>, kunnen er gewijzigde Cfengine configuratiebestanden beschikbaar zijn. Voer <computeroutput>ls -ltr /etc/cfengine3/debian-edu/</computeroutput> uit om na te gaan of dit het geval is. Om de wijzigingen toe te passen, moet u het commando <computeroutput>LC_ALL=C cf-agent -D installation</computeroutput> uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is important to run <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> after LTSP server upgrades to keep the SquashFS image for diskless clients menu in sync.
nl: Na een opwaardering van de LTSP-server is het belangrijk om het commando <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> uit te voeren om het SquashFS-image voor schijfloze clients gesynchroniseerd te houden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: After a point release upgrade of a system with <emphasis>Main Server</emphasis> or <emphasis>LTSP Server</emphasis> profile, <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput> needs to be run to update the PXE installation environment.
nl: Na een opwaardering naar een tussenrelease van een systeem met het profiel <emphasis>Hoofdserver</emphasis> of <emphasis>LTSP-Server</emphasis>, moet u het commando <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput> uitvoeren om de PXE-installatieomgeving bij te werken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is also a good idea to install <computeroutput>cron-apt</computeroutput> and <computeroutput>apt-listchanges</computeroutput> and configure them to send mail to an address you are reading.
nl: U doet er ook goed aan om <computeroutput>cron-apt</computeroutput> en <computeroutput>apt-listchanges</computeroutput> te installeren en ze zo te configureren dat ze e-mail verzenden naar een adres waarvan u de berichten regelmatig leest.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <computeroutput>cron-apt</computeroutput> will notify you once a day via email about any packages that can be upgraded. It does not install these upgrades, but does download them (usually in the night), so you don't have to wait for the download when you do <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput>.
nl: Eens per dag zal <computeroutput>cron-apt</computeroutput> u via e-mail inlichten over pakketten die opgewaardeerd kunnen worden. Het waardeert ze niet zelf op, maar gaat ze wel zelf ophalen (meestal 's nachts). Zo moet u niet wachten tot ze opgehaald zijn wanneer u de opdracht <computeroutput>apt full-upgrade</computeroutput> uitvoert.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Automatic installation of updates can be done easily if desired, it just needs the <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> package to be installed and configured as described on <ulink url="https://wiki.debian.org/UnattendedUpgrades">wiki.debian.org/UnattendedUpgrades</ulink>.
nl: Indien u dit verkiest, kunt u het systeem gemakkelijk zelf automatisch de nodige opwaarderingen laten uitvoeren. Daarvoor dient u enkel het pakket <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> te installeren en te configureren, zoals uiteengezet wordt in <ulink url="https://wiki.debian.org/UnattendedUpgrades">wiki.debian.org/UnattendedUpgrades</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <computeroutput>apt-listchanges</computeroutput> can send new changelog entries to you via email, or alternatively display them in the terminal when running <computeroutput>apt</computeroutput>.
nl: Het pakket <computeroutput>apt-listchanges</computeroutput> kan u via e-mail de toevoegingen aan het logboek changelog opsturen, of ze u anders in het terminalvenster tonen bij het uitvoeren van de opdracht <computeroutput>apt</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Keep yourself informed about security updates
nl: Op de hoogte blijven van beveiligingsbijwerkingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Running <computeroutput>cron-apt</computeroutput> as described above is a good way to learn when security updates are available for installed packages. Another way to stay informed about security updates is to subscribe to the <ulink url="http://lists.debian.org/debian-security-announce/">Debian security-announce mailinglist</ulink>, which has the benefit of also telling you what the security update is about. The downside (compared to <computeroutput>cron-apt</computeroutput>) is that it also includes information about updates for packages which aren't installed.
nl: Het uitvoeren van <computeroutput>cron-apt</computeroutput> zoals hiervoor uitgelegd, is een goede manier om op de hoogte te blijven van beschikbare beveiligingsbijwerkingen voor op het systeem geïnstalleerde pakketten. Een andere manier om daarover op de hoogte te blijven is zich abonneren op de <ulink url="http://lists.debian.org/debian-security-announce/">verzendlijst Debian security-announce</ulink>. Dit heeft het voordeel dat u ook weet wat de beveiligingsbijwerking precies inhoudt. Het nadeel (vergeleken met <computeroutput>cron-apt</computeroutput>) is, dat u ook geïnformeerd wordt over bijwerkingen voor pakketten die niet geïnstalleerd zijn op uw systeem.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Backup Management
nl: Reservekopieën beheren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For backup management point your browser to <ulink url="https://www/slbackup-php"/>. Please note that you need to access this site via SSL, since you have to enter the root password there. If you try to access this site without using SSL it will fail.
nl: Voor het beheer van reservekopieën gaat u met de browser naar het adres <ulink url="https://www/slbackup-php"/>. Denk eraan dat u deze site via SSL moet benaderen, aangezien u er het beheerderswachtwoord moet invoeren. Een verbinding tot stand brengen met dat adres zonder gebruik te maken van SSL lukt niet.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note: the site will only work if you temporarily allow ssh root login on the backup server (main server 'tjener' by default).
nl: Noot: de site zal enkel functioneren als u tijdelijk toelaat dat de systeembeheerder zich op de server voor reservekopieën (standaard is dat hoofdserver 'tjener') aanmeldt met ssh.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: By default tjener will back up <computeroutput>/skole/tjener/home0</computeroutput>, <computeroutput>/etc/</computeroutput>, <computeroutput>/root/.svk</computeroutput> and LDAP to /skole/backup which is under the LVM. If you only want to have spare copies of things (in case you delete them) this setup should be fine for you.
nl: Standaard bewaart tjener een reservekopie van <computeroutput>/skole/tjener/home0</computeroutput>, <computeroutput>/etc/</computeroutput>, <computeroutput>/root/.svk</computeroutput> en LDAP in de map /skole/backup van het LVM-bestandssysteem. Indien u genoeg heeft aan een reservekopie van die bestanden (voor het geval u er een zou wissen), dan sluit deze standaardinstelling aan bij uw behoeften.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Be aware that this backup scheme doesn't protect you from failing hard drives.
nl: U dient te beseffen dat dit model van reservekopieën maken geen bescherming biedt tegen gegevensverlies ten gevolge van een kapotte harde schijf.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to back up your data to an external server, a tape device or another hard drive you'll have to modify the existing configuration a bit.
nl: Indien u de reservekopieën wilt bewaren op een externe server, op een bandstation (tape drive) of op een andere harde schijf, dan moet u de bestaande configuratie wat aanpassen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to restore a complete folder, your best option is to use the command-line:
nl: Indien u ineens een hele map wilt terugzetten, dan gebruikt u best de volgende opdracht aan de commandolijn:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This will leave the content from <computeroutput>/skole/tjener/home0/user</computeroutput> for <computeroutput>&lt;date&gt;</computeroutput> in the folder <computeroutput>/skole/tjener/home0/user_&lt;date&gt;</computeroutput>
nl: Dit plaatst de inhoud van <computeroutput>/skole/tjener/home0/user</computeroutput> van <computeroutput>&lt;datum&gt;</computeroutput> in de map <computeroutput>/skole/tjener/home0/user_&lt;datum&gt;</computeroutput>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to restore a single file, then you should be able to select the file (and the version) from the web interface, and download only that file.
nl: Indien u slechts één enkel bestand wenst terug te zetten, dan kunt u dat bestand (in de passende versie) met behulp van de webinterface selecteren en terughalen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to get rid of older backups, choose "Maintenance" in the menu on the backup page and select the oldest snapshot to keep:
nl: Indien u oudere reservekopieën wenst te wissen, kies dan in het menu op de webpagina van de back-updienst het item 'Maintenance' (Onderhoud). Geef vervolgens op welke de oudste back-up is die u wenst te behouden:

note: type: Content of: <article><section><section><para><inlinemediaobject><textobject><phrase>
en: slbackup-php Maintenance
nl: Onderhoud met slbackup-php

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Server Monitoring
nl: Servers opvolgen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The Munin trend reporting system is available from <ulink url="https://www/munin/"/>.  It provides system status measurement graphs on a daily, weekly, monthly and yearly basis, and provides the system administrator with help when looking for bottlenecks and the source of system problems.
nl: Munin, het systeem voor het opvolgen van tendensen, bevindt zich op het webadres <ulink url="https://www/munin/"/>. Het geeft meetresultaten weer in verband met de toestand van het systeem, opgemaakt per dag, per week, per maand, of op jaarbasis. Het biedt de systeembeheerder ook hulp bij het zoeken naar de oorzaak van knelpunten of problemen in het systeem.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The list of machines being monitored using Munin is generated automatically, based on the list of hosts reporting to sitesummary.  All hosts with the package munin-node installed are registered for Munin monitoring.  It will normally take one day from a machine being installed until Munin monitoring starts, because of the order the cron jobs are executed.  To speed up the process, run <computeroutput>sitesummary-update-munin</computeroutput> as root on the sitesummary server (normally the main server).  This will update the <computeroutput>/etc/munin/munin.conf</computeroutput> file.
nl: Een lijst van machines die opgevolgd worden met Munin wordt automatisch gegenereerd op basis van de lijst van computers die rapporteren aan sitesummary. Alle computers waarop het pakket munin-node geïnstalleerd werd, worden opgenomen in het opvolgingssysteem van Munin. Normaal gezien verloopt er een dag tussen de installatie van een machine en het moment waarop de opvolging ervan door Munin begint. Dit houdt verband met de volgorde waarin crontaken uitgevoerd worden. Om dit proces te versnellen geeft u op de sitesummary-server (gewoonlijk de hoofdserver) als systeembeheerder de opdracht <computeroutput>sitesummary-update-munin</computeroutput>. Daardoor wordt het bestand <computeroutput>/etc/munin/munin.conf</computeroutput> geactualiseerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The set of measurements being collected is automatically generated on each machine using the <computeroutput>munin-node-configure</computeroutput> program which probes the plugins available from <computeroutput>/usr/share/munin/plugins/</computeroutput> and symlinks the relevant ones to <computeroutput>/etc/munin/plugins/</computeroutput>.
nl: Welk geheel van metingen uitgevoerd moet worden, wordt op elke machine automatisch gegenereerd met het programma <computeroutput>munin-node-configure</computeroutput>, dat nagaat welke plug-ins er in <computeroutput>/usr/share/munin/plugins/</computeroutput> aanwezig zijn en dan een symbolische koppeling maakt in <computeroutput>/etc/munin/plugins/</computeroutput> naar die welke relevant zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Information about Munin is available from <ulink url="http://munin-monitoring.org/"/>.
nl: Meer informatie over Munin is te vinden op <ulink url="http://munin-monitoring.org/"/>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Icinga system and service monitoring is available from <ulink url="https://www/icingaweb2/"/>. The set of machines and services being monitored is automatically generated using information collected by the sitesummary system. The machines with the profile Main-server and LTSP-server receive full monitoring, while workstations and thin clients receive simple monitoring. To enable full monitoring on a workstation, install the <computeroutput>nagios-nrpe-server</computeroutput> package on the workstation.
nl: Icinga, een gereedschap voor het opvolgen van diensten en systemen, is te vinden op <ulink url="https://www/icingaweb2/"/>. Welke machines en diensten opgevolgd worden, wordt automatisch gegenereerd op basis van de informatie die door het sitesummary-systeem verzameld wordt. Machines met het profiel Hoofdserver of LTSP-server krijgen een volledige opvolging. Werkstations en thin clients krijgen een eenvoudige opvolging. Om voor een bepaald werkstation een volledige opvolging mogelijk te maken moet u er het pakket <computeroutput>nagios-nrpe-server</computeroutput> op installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: By default Icinga does not send email. This can be changed by replacing <computeroutput>notify-by-nothing</computeroutput> with <computeroutput>host-notify-by-email</computeroutput> and <computeroutput>notify-by-email</computeroutput> in the file <computeroutput>/etc/icinga/sitesummary-template-contacts.cfg</computeroutput>.
nl: Standaard zal Icinga geen e-mailberichten versturen. Dit kan veranderd worden door de tekst <computeroutput>notify-by-nothing</computeroutput> in het bestand <computeroutput>/etc/icinga/sitesummary-template-contacts.cfg</computeroutput> te vervangen door <computeroutput>host-notify-by-email</computeroutput> en <computeroutput>notify-by-email</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The Icinga configuration file used is <computeroutput>/etc/icinga/sitesummary.cfg</computeroutput>.  The sitesummary cron job generates <computeroutput>/var/lib/sitesummary/icinga-generated.cfg</computeroutput> with the list of hosts and services to monitor.
nl: Het configuratiebestand van Icinga is <computeroutput>/etc/icinga/sitesummary.cfg</computeroutput>. De crontaak sitesummary genereert het bestand <computeroutput>/var/lib/sitesummary/icinga-generated.cfg</computeroutput> dat een lijst bevat van op te volgen machines en diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Extra Icinga checks can be put in the file <computeroutput>/var/lib/sitesummary/icinga-generated.cfg.post</computeroutput> to get them included in the generated file.
nl: Aan het bestand <computeroutput>/var/lib/sitesummary/icinga-generated.cfg.post</computeroutput> kunt u bijkomende controles toevoegen welke door Icinga moeten uitgevoerd worden, zodat ze ook toegevoegd worden aan het gegenereerde bestand.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Information about Icinga is available from <ulink url="https://www.icinga.com/"/> or in the <computeroutput>icinga-doc</computeroutput> package.
nl: Informatie over Icinga vindt u op <ulink url="http://www.icinga.com/"/> of in het pakket <computeroutput>icinga-doc</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Common Icinga warnings and how to handle them
nl: Gebruikelijke waarschuwingen door Icinga en hoe ermee om te gaan

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Here are instructions on how to handle the most common Icinga warnings.
nl: Hier volgen instructies voor de manier waarop u met de meest voorkomende waarschuwingen van Icinga moet omgaan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: The partition (/usr/ in the example) is too full.  There are in general two ways to handle this: (1) remove some files or (2) increase the size of the partition.  If the partition is /var/, purging the APT cache by calling <computeroutput>apt clean</computeroutput> might remove some files.  If there is more room available in the LVM volume group, running the program <computeroutput>debian-edu-fsautoresize</computeroutput> to extend the partitions might help.  To run this program automatically every hour, the host in question can be added to the <computeroutput>fsautoresize-hosts</computeroutput> netgroup.
nl: De partitie (/usr/ in het geval van het voorbeeld) is te vol. In het algemeen zijn er twee mogelijkheden om hiermee om te gaan: (1) een aantal bestanden wissen, of (2) de partitie groter maken. Indien het de partitie /var/ betreft, kunt u een aantal bestanden wissen door de cache van APT leeg te maken. Hiervoor gebruikt u de opdracht <computeroutput>apt clean</computeroutput>. Indien er nog ruimte beschikbaar is in de groep van schijven die door LVM beheerd worden, kunt u grotere partities bekomen met het programma <computeroutput>debian-edu-fsautoresize</computeroutput>. Om er voor te zorgen dat dit programma ieder uur automatisch uitgevoerd wordt, voegt u de computer in kwestie toe aan de netgroep <computeroutput>fsautoresize-hosts</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: New package are available for upgrades.  The critical ones are normally security fixes.  To upgrade, run 'apt upgrade &amp;&amp; apt full-upgrade' as root in a terminal or log in via ssh to do the same.
nl: Er zijn nieuwe pakketten voor opwaardering beschikbaar. De cruciale daarvan zijn meestal beveiligingsupdates. Om de opwaardering door te voeren geeft u in een terminalvenster als systeembeheerder de opdracht 'apt upgrade &amp;&amp; apt full-upgrade. U kunt zich ook via ssh aanmelden en vervolgens dezelfde opdracht geven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: If you do not want to manually upgrade packages and trust Debian to do a good job with new versions, you can configure <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> to automatically upgrade all new packages every night.  This will not upgrade the LTSP chroots.
nl: Indien u verkiest om pakketten niet manueel op te waarderen en erop vertrouwt dat Debian goed zal omgaan met nieuwere versies van pakketten, kunt u het pakket <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> instellen op het iedere nacht automatisch opwaarderen van alle pakketten met recentere versies. Maar LTSP-chroots worden hiermee niet opgewaardeerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: The running kernel is older than the newest installed kernel, and a reboot is required to activate the newest installed kernel.  This is normally fairly urgent, as new kernels normally show up in Debian Edu to fix security issues.
nl: De kernel die momenteel gebruikt wordt is ouder dan degene die meest recent geïnstalleerd werd, De computer moet opnieuw opgestart worden om de meest recente kernel te activeren. Gewoonlijk is dit behoorlijk dringend, omdat een nieuwe kernelversie normaal gezien aan Debian Edu toegevoegd wordt om bepaalde beveiligingsproblemen op te lossen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: The printer queues in CUPS have a lot of jobs pending.  This is most likely because of a unavailable printer.  Disabled print queues are enabled every hour on hosts that are member of the <computeroutput>cups-queue-autoreenable-hosts</computeroutput> netgroup, so for such hosts no manual action should be required.  The print queues are emptied every night on hosts that are member of the <computeroutput>cups-queue-autoflush-hosts</computeroutput> netgroup.  If a host have a lot of jobs in their queue, consider adding this host to one or both of these netgroups.
nl: Er staan een hoop printeropdrachten te wachten in de wachtrij van CUPS. Een niet beschikbare printer Is meestal de oorzaak. Onklaar geraakte printerwachtrijen worden ieder uur opnieuw in gebruik gesteld op computers die lid zijn van de netgroep <computeroutput>cups-queue-autoreenable-hosts</computeroutput>. Voor die computers is normaal gesproken geen manuele tussenkomst vereist, Op computers die lid zijn van de netgroep <computeroutput>cups-queue-autoflush-hosts</computeroutput> worden printerwachtrijen iedere nacht leeggemaakt. Het is het overwegen waard om een computer met een lange printerwachtrij aan een van beide groepen toe te voegen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Sitesummary is used to collect information from each computer and submit it to the central server.  The information collected is available in <computeroutput>/var/lib/sitesummary/entries/</computeroutput>. Scripts in <computeroutput>/usr/lib/sitesummary/</computeroutput> are available to generate reports.
nl: Sitesummary wordt gebruikt om de informatie die op iedere computer verzameld wordt, naar  de hoofdserver te sturen. De verzamelde informatie staat in <computeroutput>/var/lib/sitesummary/entries/</computeroutput>. Met de scripts in <computeroutput>/usr/lib/sitesummary/</computeroutput> kunnen rapporten opgemaakt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A simple report from sitesummary without any details is available from <ulink url="https://www/sitesummary/"/>.
nl: Een eenvoudig rapport van sitesummary zonder details kan geraadpleegd worden op <ulink url="https://www/sitesummary/"/>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some documentation on sitesummary is available from <ulink url="http://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/SiteSummary"/>
nl: Documentatie over sitesummary is te vinden op <ulink url="http://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/SiteSummary"/>

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: More information about Debian Edu customisations
nl: Bijkomende informatie over het aanpassen van Debian Edu

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: More information about Debian Edu customisations useful for system administrators can be found in the <link linkend="Administration">Administration Howto chapter</link> and in the <link linkend="AdvancedAdministration">Advanced administration Howto chapter</link>
nl: Systeembeheerders kunnen nuttige bijkomende informatie over het aanpassen van Debian Edu vinden in het hoofdstuk <link linkend="Administration">Howto/Systeembeheer</link> en in het hoofdstuk <link linkend="AdvancedAdministration">Howto/Systeembeheer voor gevorderden</link>

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Upgrades
nl: Opwaarderingen

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Before reading this upgrade guide, please note that live updates to your production servers are carried out at your own risk. <emphasis role="strong">Debian Edu/Skolelinux comes with ABSOLUTELY NO WARRANTY, to the extent permitted by applicable law.</emphasis>
nl: Een belangrijke waarschuwing voor u begint met het lezen van deze handleiding bij opwaarderingen: ogenblikkelijke bijwerkingen aan productieservers voert u volledig op eigen risico uit. <emphasis role="strong">Debian Edu/Skolelinux wordt u geleverd met ABSOLUUT GEEN ENKELE GARANTIE, voor zover dit toegestaan is binnen de van toepassing zijnde wetgeving.</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Please read this chapter and the <link linkend="Features">New features in Bullseye</link> chapter of this manual completely before attempting to upgrade.
nl: Gelieve dit hoofdstuk en het hoofdstuk <link linkend="Features">Nieuwe functionaliteit in Bullseye</link> in deze handleiding eerst helemaal te lezen alvorens aan een poging tot opwaarderen te beginnen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: General notes on upgrading
nl: Algemene opmerkingen over opwaarderingen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Upgrading Debian from one distribution to the next is generally rather easy. For Debian Edu this is unfortunately a bit more complicated as we modify configuration files in ways we shouldn't. However we have documented the needed steps below. (See Debian bug <ulink url="https://bugs.debian.org/311188#">311188</ulink> for more information how Debian Edu should modify configuration files.)
nl: Meestal verloopt het opwaarderen van Debian van één uitgave naar de volgende redelijk gemakkelijk. Jammer genoeg verloopt dit voor Debian Edu nog iets gecompliceerder, omdat we configuratiebestanden aanpassen op een manier die eigenlijk niet aangewezen is. Wij hebben echter de nodige stappen hieronder gedocumenteerd. (Meer informatie over hoe Debian Edu configuratiebestanden zou moeten wijzigen, vindt u in het bugrapport nummer <ulink url="https://bugs.debian.org/311188#">311188</ulink> van Debian.)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In general, upgrading the servers is more difficult than the workstations and the main-server is the most difficult to upgrade.
nl: Over het algemeen is het opwaarderen van servers moeilijker dan het opwaarderen van werkstations en de opwaardering van de hoofdserver is het moeilijkst.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to be sure that after the upgrade everything works as before, you should test the upgrade on a test system or systems configured the same way as your production machines. There you can test the upgrade without risk and see if everything works as it should.
nl: Indien u er zeker van wilt zijn dat na de opwaardering alles nog zal werken als voordien, moet u de opwaardering uittesten op een testsysteem dat u op dezelfde manier geconfigureerd heeft als uw machines die u voor productiedoeleinden gebruikt. Op een testsysteem kunt u de opwaardering zonder enig risico uittesten en zien of alles naar behoren functioneert.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Make sure to also read the information about the current Debian Stable release in its <ulink url="https://www.debian.org/releases/stable/installmanual">installation manual</ulink>.
nl: Leest u zeker ook de informatie over de huidige stabiele uitgave van Debian in de <ulink url="https://www.debian.org/releases/stable/installmanual">installatiehandleiding</ulink> ervoor.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It may also be wise to wait a bit and keep running Oldstable for a few weeks longer, so that others can test the upgrade and document any problems they experience. The Oldstable release of Debian Edu will receive continued support for some time after the next Stable release, but when Debian <ulink url="https://www.debian.org/security/faq#lifespan">ceases support for Oldstable</ulink>, Debian Edu will necessarily do the same.
nl: Het kan ook verstandig zijn om nog even te wachten met opwaarderen en nog een aantal weken de voorlaatste stabiele uitgave (Oldstable) te blijven gebruiken. Anderen kunnen intussen het opwaarderen uittesten en de problemen die ze tegenkomen, documenteren. De voorlaatste stabiele uitgave (Oldstable) van Debian Edu blijven we trouwens ondersteunen gedurende een zekere tijd na het uitbrengen van de daaropvolgende stabiele uitgave (Stable), maar op het ogenblik dat Debian <ulink url="https://www.debian.org/security/faq#lifespan">stopt met het ondersteunen van Oldstable</ulink>, moet Debian Edu noodzakelijkerwijs hetzelfde doen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Upgrades from Debian Edu Buster
nl: Opwaarderen vanaf Debian Edu Buster

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Be prepared: make sure you have tested the upgrade from Buster in a test environment or have backups ready to be able to go back.
nl: Zorg dat u goed voorbereid bent: test zeker eerst een opwaardering vanaf Buster uit in een testomgeving of hou reservekopieën klaar, zodat u zo nodig naar de oorspronkelijke situatie kunt terugkeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Please note that the following recipe applies to a default Debian Edu main server installation (desktop=xfce, profiles Main Server, Workstation, LTSP Server). (For a general overview concerning Buster to Bullseye upgrade, see: <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes"/>)
nl: Merk op dat de volgende procedure van toepassing is voor een standaardinstallatie van de hoofdserver van Debian Edu (desktop=xfce, profielen Hoofdserver, Werkstation en LTSP-server). (Raadpleeg voor een algemeen overzicht over het opwaarderen vanuit Buster naar Bullseye <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes"/>)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Don't use X, use a virtual console, log in as root.
nl: Werk niet in een grafische omgeving, gebruik een virtuele console, meld u aan als systeembeheerder (root).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If <computeroutput>apt</computeroutput> finishes with an error, try to fix it and/or run <computeroutput>apt -f install</computeroutput> and then <computeroutput>apt -y full-upgrade</computeroutput> once again.
nl: Mocht <computeroutput>apt</computeroutput> afgesloten worden met een foutmelding, probeer die dan te verhelpen en/of voer het commando <computeroutput>apt -f install</computeroutput> uit en vervolgens nogmaals <computeroutput>apt -y full-upgrade</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Upgrading the main server
nl: De hoofdserver opwaarderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Start by making sure the current system is up-to-date:
nl: Begin met er voor te zorgen dat het huidige systeem up-to-date is:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cleanup the package cache:
nl: Ruim de pakketcache op:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Prepare and start the upgrade to Bullseye (new security entry):
nl: Bereid de opwaardering naar Bullseye voor en start ze (nieuw beveiligingsitem):

note: type: CDATA
en: sed -i 's/buster/bullseye/g' /etc/apt/sources.list
    sed -i 's#/debian-security bullseye/updates# bullseye-security#g' /etc/apt/sources.list
    export LC_ALL=C        # optional (to get English output)
    apt update
    apt full-upgrade
nl: sed -i 's/buster/bullseye/g' /etc/apt/sources.list
    sed -i 's#/debian-security bullseye/updates# bullseye-security#g' /etc/apt/sources.list
    export LC_ALL=C        # facultatief (om Engelse uitvoer te krijgen)
    apt update
    apt full-upgrade

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: apt-list-changes: be prepared for a lot of NEWS to read; press &lt;return&gt; to scroll down, &lt;q&gt; to leave the pager. All information will be mailed to root so that you can read it again (using <emphasis>mailx</emphasis> or <emphasis>mutt</emphasis>).
nl: apt-list-changes: bereid u voor op veel te lezen NIEUWS; druk op &lt;enter&gt; om naar beneden te scrollen, op &lt;q&gt; om het pagineringsprogramma te verlaten. Alle informatie zal naar de systeembeheerder (root) verzonden worden, zodat u deze opnieuw kunt lezen (met behulp van <emphasis>mailx</emphasis> of <emphasis>mutt</emphasis>).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Read all debconf information carefully, choose 'keep the local version currently installed' unless stated differently below; in most cases hitting return will be fine.
nl: Lees aandachtig alle informatie van debconf, kies 'behoud de momenteel geïnstalleerde lokale versie' tenzij hieronder anders aangegeven wordt; in de meeste gevallen zal op de return-toets drukken volstaan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: restart services: Choose Yes.
nl: restart services (diensten herstarten): kies yes (ja).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: openssh-server: Choose 'keep the local version currently installed'.
nl: openssh-server: kies 'de momenteel geïnstalleerde lokale versie behouden'.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: /etc/plymouth/plymouthd.conf: Choose Y.
nl: /etc/plymouth/plymouthd.conf: kies Y.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Samba server and utilities: Choose 'keep the local version currently installed'.
nl: Samba-server en hulpprogramma's: kies 'de momenteel geïnstalleerde lokale versie behouden'.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Kerberos servers: Enter 'kerberos' and hit 'OK'.
nl: Kerberos-servers: voer 'kerberos' in en druk op 'OK'.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: /etc/default/slapd: Choose N.
nl: /etc/default/slapd: kies N.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: /etc/cups/cups-files.conf: Choose N.
nl: /etc/cups/cups-files.conf: kies N.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: /etc/munin/munin.conf: Choose N.
nl: /etc/munin/munin.conf: kies N.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Apply and adjust configuration:
nl: Pas de configuratie aan en pas ze toe:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Setup and configure the Icinga2 web interface:
nl: Stel de Icinga2 web-interface in en configureer deze:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>apt install icinga2-ido-mysql</computeroutput>, always choose <emphasis role="strong">No</emphasis> if asked by debconf.
nl: Geef het commando <computeroutput>apt install icinga2-ido-mysql</computeroutput> en kies steeds <emphasis role="strong">Nee</emphasis> wanneer debconf een vraag stelt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/edu-icinga-setup</computeroutput>
nl: Voer het commando <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/edu-icinga-setup</computeroutput> uit

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Get the new Debian Edu Homeworld artwork:
nl: Haal de nieuwe grafische vormgeving Debian Edu Homeworld op:

note: type: CDATA
en: apt install debian-edu-artwork-homeworld
    apt purge debian-edu-artwork-buster      # unless Buster artwork should be kept as an alternative
nl: apt install debian-edu-artwork-homeworld
    apt purge debian-edu-artwork-buster      # tenzij de grafische vormgeving van Buster als alternatief behouden moet blijven

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Adjust Xfce panel configuration:
nl: Pas de configuratie van het Xfce-paneel aan:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cope with new LTSP and related changes:
nl: Omgaan met het nieuwe LTSP en daarmee verband houdende wijzigingen:

note: type: CDATA
en: rm -f /etc/default/tftpd-hpa        # to remove no longer needed modifications
    rm -rf /var/lib/tftpboot            # to remove no longer used tftp base directory
    dpkg-reconfigure -p low tftpd-hpa   # first prompt: keep ''tftp'' as system account, second: change TFTP root directory to ''/srv/tftp''
                                        # third: keep address and port, last one: enter ''--secure'' as additional option 
    service tftpd-hpa restart
    rm -rf /opt/ltsp                    # cleanup old LTSP base directory
    # The next steps will need quite some execution time.
    debian-edu-ltsp-install --arch amd64 --diskless_workstation no thin_type bare   # if 64-Bit thin client support is wanted
    debian-edu-ltsp-install --arch i386 --diskless_workstation no thin_type bare    # if 32-Bit thin client support is wanted
    debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes   # to create diskless workstation image from the server's file system
    debian-edu-pxeinstall                                # to add PXE installation files and related iPXE menu items
nl: rm -f /etc/default/tftpd-hpa        # om aanpassingen te verwijderen die niet langer nodig zijn
    rm -rf /var/lib/tftpboot            # om de tftp-basismap die niet langer gebruikt wordt, te verwijderen
    dpkg-reconfigure -p low tftpd-hpa   # eerste vraag:''tftp'' als systeemaccount behouden, tweede: TFTP-hoofdmap veranderen naar ''/srv/tftp''
                                        # derde: adres en poort behouden, laatste: voer ''--secure'' in als bijkomende optie 
    service tftpd-hpa restart
    rm -rf /opt/ltsp                    # oude LTSP-basismap opschonen
    # De uitvoering van de volgende stappen neemt behoorlijk wat tijd in beslag.
    debian-edu-ltsp-install --arch amd64 --diskless_workstation no thin_type bare   # indien ondersteuning voor 64-bits thin clients gewenst is
    debian-edu-ltsp-install --arch i386 --diskless_workstation no thin_type bare    # indien ondersteuning voor 32-bits thin clients gewenst is
    debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes   # om het image voor schijfloze werkstations te bouwen vanuit het bestandssysteem van de server
    debian-edu-pxeinstall                                # om PXE-installatiebestanden en ermee verband houdende iPXE-menu-items toe te voegen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cope with move to iPXE:
nl: Omgaan met de overgang naar iPXE:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Create a file <emphasis>ipxe.ldif</emphasis> with the following content:
nl: Maak een bestand <emphasis>ipxe.ldif</emphasis> aan met de volgende inhoud:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Then run <computeroutput>ldapadd -ZD 'cn=admin,ou=ldap-access,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no' -W -f ipxe.ldif</computeroutput> to apply the changes.
nl: Voer nadien het commando <computeroutput>ldapadd -ZD 'cn=admin,ou=ldap-access,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no' -W -f ipxe.ldif</computeroutput> uit om de wijzigingen toe te passen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Modify some more DHCP settings in LDAP, e.g. using an editor like ldapvi. Make sure, DHCP related entries match those contained in the <emphasis>/etc/ldap/gosa-server.ldif</emphasis> file. Entries concerned are:
nl: Wijzig nog een aantal andere DHCP-instellingen in LDAP, bijvoorbeeld met een editor zoals ldapvi. Zorg ervoor dat de met DHCP verband houdende elementen overeenkomen met deze welke in het bestand <emphasis>/etc/ldap/gosa-server.ldif</emphasis> te vinden zijn. De betrokken vermeldingen zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cope with GOsa changes - use new gosa.conf, fix LDAP access:
nl: Om met de aanpassingen aan GOsa om te gaan - gebruik het nieuwe gosa.conf, repareer de toegang tot LDAP:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: cp /etc/gosa/gosa.conf /etc/gosa/gosa.conf.buster # backup
nl: cp /etc/gosa/gosa.conf /etc/gosa/gosa.conf.buster # reservekopie

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: cp /usr/share/debian-edu-config/gosa.conf.template /etc/gosa/gosa.conf # new gosa.conf file
nl: cp /usr/share/debian-edu-config/gosa.conf.template /etc/gosa/gosa.conf # nieuw gosa.conf-bestand

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Search for adminPassword and snapshotAdminPassword in /etc/gosa/gosa.conf and replace $GOSAPWD with the random password found in /etc/gosa/gosa.conf.orig for those entries.
nl: Zoek in /etc/gosa/gosa.conf naar adminPassword en snapshotAdminPassword en vervang voor deze elementen $GOSAPWD door het willekeurige wachtwoord dat in /etc/gosa/gosa.conf.orig te vinden is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>gosa-encrypt-passwords</computeroutput>
nl: Voer het commando <computeroutput>gosa-encrypt-passwords</computeroutput> uit

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>service apache2 restart</computeroutput>
nl: Geef de opdracht <computeroutput>service apache2 restart</computeroutput>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cope with Kerberos encryption type changes:
nl: Om met de wijzigingen aan het encryptietype van Kerberos om te gaan:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>service krb5-kdc restart</computeroutput>
nl: Geef de opdracht <computeroutput>service krb5-kdc restart</computeroutput>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cope with Samba changes:
nl: Om met de wijzigingen aan Samba om te gaan:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Add first user's Samba account: <computeroutput>smbpasswd -a &lt;first username&gt;</computeroutput>. Once users change their password, the related Samba account will be created.
nl: Voeg een Samba-account voor de eerste gebruiker toe:<computeroutput>smbpasswd -a &lt;gebruikersnaam eerste gebruiker&gt;</computeroutput>. Zodra gebruikers hun wachtwoord wijzigen, wordt het bijbehorende Samba-account aangemaakt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Check if the upgraded system works:
nl: Ga na of het opgewaardeerde systeem werkt:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Reboot; log in as first user and test
nl: Herstart; log in als eerste gebruiker en test

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: if the GOsa² gui is working,
nl: of de grafische gebruikersomgeving van GOsa² werkt,

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: if one is able to connect LTSP clients and workstations,
nl: of LTSP-clients en werkstations verbinding kunnen maken,

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: if one can add/remove a netgroup membership of a system,
nl: of u een systeem kunt toevoegen aan een netgroep en het ook terug kunt verwijderen,

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: if one can send and receive internal email,
nl: of u interne e-mail kunt verzenden en ontvangen,

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: if one can manage printers,
nl: of u printers kunt beheren,

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: and if other site specific things are working.
nl: en of andere locatiespecifieke zaken werken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Upgrading a workstation
nl: Een werkstation opwaarderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Do all the basic things like on the main-server and without doing the things not needed. If not yet done, configure the machine to use Kerberos for mounting home directories, see the <link linkend="GettingStarted">getting started</link> chapter for details.
nl: Doe alle basiszaken zoals op de hoofdserver en zonder de dingen te doen die niet nodig zijn. Indien dit nog niet gebeurde, configureer de computer om Kerberos te gebruiken voor het aankoppelen van de persoonlijke mappen. Raadpleeg het hoofdstuk <link linkend="GettingStarted">aan de slag</link> voor details.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Upgrades from older Debian Edu / Skolelinux installations (before Buster)
nl: Opwaarderingen van oudere installaties van Debian Edu / Skolelinux (voor Buster)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To upgrade from any older release, you will need to upgrade to the Buster based Debian Edu release first, before you can follow the instructions provided above. Instructions are given in the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster#">Manual for Debian Edu Buster</ulink> about how to upgrade to Buster from the previous release, Stretch. Likewise the Stretch manual describes how to upgrade from Jessie.
nl: Om een opwaardering uit te voeren vanuit een oudere uitgave, moet u eerst opwaarderen naar de uitgave van Debian Edu die gebaseerd is op Buster. Vervolgens kunt u de hierboven gegeven instructies opvolgen. In de <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster#">Handleiding voor Debian Edu Buster</ulink> vindt u de instructies om naar Buster op te waarderen vanuit de eerdere uitgave, Stretch. Op dezelfde manier beschrijft de Stretch-handleiding hoe u vanuit Jessie kunt opwaarderen.

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="Administration">general administration</link>
nl: HowTo's voor <link linkend="Administration">algemeen systeembeheer</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="AdvancedAdministration">advanced administration</link>
nl: HowTo's voor <link linkend="AdvancedAdministration">systeembeheer voor gevorderden</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="Desktop">the desktop</link>
nl: HowTo's in verband met <link linkend="Desktop">de grafische werkomgeving</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="NetworkClients">networked clients</link>
nl: HowTo's voor <link linkend="NetworkClients">netwerkclients</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="Samba">Samba</link>
nl: HowTo's in verband met <link linkend="Samba">Samba</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="TeachAndLearn">teaching and learning</link>
nl: HowTo's in verband met <link linkend="TeachAndLearn">leren en onderrichten</link>

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: HowTos for <link linkend="Users">users</link>
nl: HowTo's voor <link linkend="Users">gebruikers</link>

note: type: Content of: <article><section><title>
en: HowTos for general administration
nl: HowTo's voor algemeen systeembeheer

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The <link linkend="GettingStarted">Getting Started</link> and <link linkend="Maintenance">Maintenance</link> chapters describe how to get started with Debian Edu and how to do the basic maintenance work. The howtos in this chapter have some more "advanced" tips and tricks.
nl: De hoofdstukken <link linkend="GettingStarted">Aan de slag</link> en <link linkend="Maintenance">Onderhoud</link> beschrijven hoe u aan de slag kunt gaan met Debian Edu en hoe u de eenvoudige onderhoudstaken uitvoert. De howto's uit dit hoofdstuk bevatten een aantal tips en wenken voor 'gevorderden'.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Configuration history: tracking /etc/ using the git version control system
nl: De historiek van configuratie-instellingen: wijzigingen in /etc/ opvolgen met behulp van Git, een systeem voor versiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Using <computeroutput>etckeeper</computeroutput>, all files in <computeroutput>/etc/</computeroutput> are tracked using <ulink url="https://www.git-scm.com/">Git</ulink> as a version control system.
nl: Met <computeroutput>etckeeper</computeroutput> worden de wijzigingen in al de bestanden uit de map <computeroutput>/etc/</computeroutput> opgevolgd met behulp van <ulink url="http://www.git-scm.com/">Git</ulink>, een systeem voor versiebeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This makes it possible to see when a file is added, changed and removed, as well as what was changed if the file is a text file. The git repository is stored in <computeroutput>/etc/.git/</computeroutput>.
nl: Dit maakt het mogelijk om te zien wanneer een bestand toegevoegd werd of gewijzigd of verwijderd. En als het om een tekstbestand gaat, kunt u ook opvolgen wat er precies in gewijzigd werd, De plaats waar git zijn gegevens bewaart is <computeroutput>/etc/.git/</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Every hour, any changes are automatically recorded, allowing configuration history to be extracted and reviewed.
nl: Ieder uur worden alle wijzigingen automatisch opgeslagen. Dit laat toe om de historiek van configuratiebestanden op te halen en te onderzoeken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To look at the history, the command <computeroutput>etckeeper vcs log</computeroutput> is used.  To check the differences between two points in time, a command like <computeroutput>etckeeper vcs diff </computeroutput> can be used.
nl: Om naar de geschiedenis van veranderingen te kijken, gebruikt men het commando <computeroutput>etckeeper vcs log</computeroutput>. Om de verschillen tussen twee welbepaalde tijdstippen te onderzoeken, kunt u een opdracht als <computeroutput>etckeeper vcs diff </computeroutput> gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: See the output of <computeroutput>man etckeeper</computeroutput> for more information.
nl: Lees de uitvoer van de opdracht <computeroutput>man etckeeper</computeroutput> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: List of useful commands:
nl: Een lijst van nuttige opdrachten:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Usage examples
nl: Voorbeelden uit de praktijk

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: On a freshly installed system, try this to see all changes done since the system was installed:
nl: Om op een recent geïnstalleerd systeem te bekijken welke wijzigingen er doorgevoerd werden sinds de installatie, gebruikt u deze opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: See which files are currently not tracked and which are not up-to-date:
nl: Om na te gaan welke bestanden momenteel niet opgevolgd worden en welke niet bijgewerkt zijn, gebruikt u de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To manually commit a file, because you don't want to wait up to an hour:
nl: Om de wijzigingen aan een bestand (resolv.conf in het voorbeeld) manueel vast te leggen, omdat u er geen volledig uur meer op kunt wachten, geeft u de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Resizing Partitions
nl: De grootte van partities aanpassen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In Debian Edu, all partitions other than the <computeroutput>/boot/</computeroutput> partition are on logical LVM volumes. With Linux kernels since version 2.6.10, it is possible to extend partitions while they are mounted. Shrinking partitions still needs to happen while the partition is unmounted.
nl: Behalve de partitie <computeroutput>/boot/</computeroutput> zijn alle andere partities LVM logische gegevensdragers. Sinds versie 2.6.10 van de Linuxkernel, is het mogelijk om partities te vergroten terwijl ze aangekoppeld zijn. Om partities kleiner te kunnen maken, moeten ze nog steeds eerst afgekoppeld worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is a good idea to avoid creating very large partitions (over, say, 20GiB), because of the time it takes to run <computeroutput>fsck</computeroutput> on them or to restore them from backup if the need arises.  It is better, if possible, to create several smaller partitions than one very large one.
nl: Het is aan te raden om geen al te grote partities aan te maken (laten we zeggen groter dan 20 GB), omwille van de tijd die dan nodig is om op hen de opdracht <computeroutput>fsck</computeroutput> uit te voeren of om een veiligheidskopie terug te zetten mocht het ooit nodig blijken. Indien de mogelijkheid bestaat, is het beter meerdere kleinere partities te maken dan één heel erg grote.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The helper script <computeroutput>debian-edu-fsautoresize</computeroutput> is provided to make it easier to extend full partitions.  When invoked, it reads the configuration from <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/fsautoresizetab</computeroutput>, <computeroutput>/site/etc/fsautoresizetab</computeroutput> and <computeroutput>/etc/fsautoresizetab</computeroutput>.  It then proposes to extend partitions with too little free space, according to the rules provided in these files.  If run with no arguments, it will only show the commands needed to extend the file system. The argument <computeroutput>-n</computeroutput> is needed to actually execute these commands to extend the file systems.
nl: Het script <computeroutput>debian-edu-fsautoresize</computeroutput> staat ter beschikking als een hulpmiddel om het u gemakkelijker te maken om volle partities uit te breiden.Het leest de configuratie uit de bestanden <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/fsautoresizetab</computeroutput>, <computeroutput>/site/etc/fsautoresizetab</computeroutput> en <computeroutput>/etc/fsautoresizetab</computeroutput> wanneer het opgestart wordt. Het script stelt dan voor om partities met te weinig vrije ruimte uit te breiden overeenkomstig de richtlijnen uit de ingelezen bestanden. Als men het script uitvoert zonder opties, zal het enkel de commando's die nodig zijn om het bestandssysteem uit te breiden, tonen. Het script heeft de optie <computeroutput>-n</computeroutput> nodig om die commando's ook effectief uit te voeren en de bestandssystemen uit te breiden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The script is executed automatically every hour on every client listed in the <computeroutput>fsautoresize-hosts</computeroutput> netgroup.
nl: Op elke clientcomputer die opgenomen is in de netgroep <computeroutput>fsautoresize-hosts</computeroutput>, wordt het script ieder uur automatisch uitgevoerd.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When the partition used by the Squid proxy is resized, the value for cache size in <computeroutput>etc/squid/squid.conf</computeroutput> needs to be updated as well.  The helper script <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/squid-update-cachedir</computeroutput> is provided to do this automatically, checking the current partition size of <computeroutput>/var/spool/squid/</computeroutput> and configuring Squid to use 80% of this as its cache size.
nl: Als de grootte van de partitie die gebruikt wordt door de Squid-proxy, aangepast wordt, moet ook de waarde aangepast worden van de cachegrootte in het bestand <computeroutput>etc/squid/squid.conf</computeroutput>. Het hulpmiddel dat deze taak automatisch kan uitvoeren is het script <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/squid-update-cachedir</computeroutput>. Het gaat de actuele grootte na van de partitie<computeroutput>/var/spool/squid/</computeroutput> en stelt Squid in om 80% van die ruimte voor zijn cache te gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Logical Volume Management
nl: Het beheer van logische gegevensdragers

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Logical Volume Management (LVM) enables resizing the partitions while they are mounted and in use. You can learn more about LVM from the <ulink url="https://www.tldp.org/HOWTO/LVM-HOWTO/">LVM HowTo</ulink>.
nl: Het systeem van 'Logical Volume Management' (LVM) laat toe om de grootte van partities aan te passen terwijl ze aangekoppeld en in gebruik zijn. U kunt meer te weten komen over LVM op de webpagina <ulink url="https://www.tldp.org/HOWTO/LVM-HOWTO/">LVM HowTo</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To extend a logical volume manually you simply tell the <computeroutput>lvextend</computeroutput> command how large you want it to grow to. For example, to extend home0 to 30GiB you use the following commands:
nl: Om een logische gegevensdrager manueel groter te maken, moet u gewoon aan de opdracht <computeroutput>lvextend</computeroutput> laten weten welke grootte u wenst. Om bijvoorbeeld de grootte van home0 uit te breiden tot 30 GB gebruikt u de volgende commando's:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To extend home0 by additional 30GiB, you insert a '+' (-L+30G)
nl: Om aan home0 30 GB extra toe te wijzen, voegt u een '+' toe (-L+30G)

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Using ldapvi
nl: Het gebruik van ldapvi

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <ulink url="http://www.lichteblau.com/ldapvi/manual/">ldapvi</ulink> is a tool to edit the LDAP database with a normal text editor on the commandline.
nl: <ulink url="http://www.lichteblau.com/ldapvi/manual/">ldapvi</ulink> is een hulpmiddel om aan de commandolijn met een gewone teksteditor de database van LDAP te bewerken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The following needs to be executed:
nl: U moet de volgende opdracht geven:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note: <computeroutput>ldapvi</computeroutput> will use whatever is the default editor. By executing <computeroutput>export EDITOR=vim</computeroutput> in the shell prompt one can configure the environment to get a vi clone as editor.
nl: Merk op dat <computeroutput>ldapvi</computeroutput> de editor zal gebruiken die op het systeem ingesteld staat als standaardeditor. Door vooraf aan de prompt van de shell de opdracht <computeroutput>export EDITOR=vim</computeroutput> uit te voeren, configureert men zijn eigen werkomgeving zodanig dat men een kloon van vi als editor kan gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To add an LDAP object using ldapvi, use object sequence number with the string <computeroutput>add</computeroutput> in front of the new LDAP object.
nl: Om met behulp van ldapvi een LDAP-object toe te voegen, gebruikt u het volgnummer van het object en laat u de tekenreeks <computeroutput>add</computeroutput> voorafgaan aan het nieuwe LDAP-object.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Warning: <computeroutput>ldapvi</computeroutput> is a very powerful tool. Be careful and don't mess up the LDAP database, same warning applies for JXplorer.
nl: Wees gewaarschuwd: <computeroutput>ldapvi</computeroutput> is een zeer krachtig hulpmiddel. Wees voorzichtig en draag er zorg voor om geen puinhoop te maken van de LDAP-database. Eenzelfde waarschuwing is ook op zijn plaats voor JXplorer.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Kerberized NFS
nl: NFS met Kerberos

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Using Kerberos for NFS to mount home directories is a security feature. As of Bullseye, LTSP clients won't work without Kerberos. The levels <emphasis>krb5</emphasis>, <emphasis>krb5i</emphasis> and <emphasis>krb5p</emphasis> are supported (<emphasis>krb5</emphasis> means Kerberos authentication, <emphasis>i</emphasis> stands for integrity check and <emphasis>p</emphasis> for privacy, i.e. encryption); the load on both server and workstation increases with the security level, <emphasis>krb5i</emphasis> is a good choice and has been chosen as default.
nl: Gebruik maken van Kerberos voor NFS om de persoonlijke mappen aan te koppelen is een veiligheidsfunctionaliteit. De niveaus <emphasis>krb5</emphasis>, <emphasis>krb5i</emphasis> en <emphasis>krb5p</emphasis> worden ondersteund (<emphasis>krb5</emphasis> betekent Kerberos-authenticatie, <emphasis>i</emphasis> staat voor integriteitscontrole en <emphasis>p</emphasis> voor privacy, d.w.z. encryptie); de belasting voor zowel server als werkstation neemt toe met het veiligheidsniveau. Kiezen voor <emphasis>krb5i</emphasis> is goed en dit werd als standaard ingesteld.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: How to change the default
nl: Aanpassen van de standaardinstelling

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Main server</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Hoofdserver</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: login as root
nl: inloggen als systeembeheerder

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: run <computeroutput>ldapvi -ZD '(cn=admin)'</computeroutput>, search for <emphasis>sec=krb5i</emphasis> and replace it with <emphasis>sec=krb5</emphasis> or <emphasis>sec=krb5p</emphasis>.
nl: het commando <computeroutput>ldapvi -ZD '(cn=admin)'</computeroutput> uitvoeren, zoeken naar <emphasis>sec=sys</emphasis> en dit vervangen door <emphasis>sec=krb5i</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: edit <computeroutput>/etc/exports.d/edu.exports</computeroutput> and adjust these entries accordingly:
nl: het bestand <computeroutput>/etc/exports/edu.exports</computeroutput> bewerken en deze vermeldingen dienovereenkomstig aanpassen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: run <computeroutput>exportfs -r</computeroutput>
nl: het commando <computeroutput>exportfs -r</computeroutput> uitvoeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This tool allows to set the default printer depending on location, machine, or group membership. For more information, see <computeroutput>/usr/share/doc/standardskriver/README.md</computeroutput>.
nl: Dit hulpmiddel laat toe om een standaardprinter in te stellen, afhankelijk van de locatie, van de computer of van een groepslidmaatschap. Raadpleeg voor meer informatie <computeroutput>/usr/share/doc/standardskriver/README.md</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The configuration file <computeroutput>/etc/standardskriver.cfg</computeroutput> has to be provided by the admin, see <computeroutput>/usr/share/doc/standardskriver/examples/standardskriver.cfg</computeroutput> as an example.
nl: De beheerder moet in het configuratiebestand <computeroutput>/etc/standardskriver.cfg</computeroutput> voorzien. Een voorbeeld kunt u vinden in het bestand <computeroutput>/usr/share/doc/standardskriver/examples/standardskriver.cfg</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: JXplorer, an LDAP GUI
nl: JXplorer, een grafische gebruikersinterface voor LDAP

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you prefer a GUI to work with the LDAP database, check out the <computeroutput>jxplorer</computeroutput> package, which is installed by default. To get write access connect like this:
nl: Indien u een grafische gebruikersinterface verkiest om met de database van LDAP te werken, probeer dan eens het pakket <computeroutput>jxplorer</computeroutput> uit, dat standaard geïnstalleerd wordt. Om met schrijfrechten toegang te krijgen, maakt u als volgt de verbinding:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: ldap-createuser-krb, a command-line tool
nl: ldap-createuser-krb, een hulpmiddel voor aan de commandolijn

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <computeroutput>ldap-createuser-krb</computeroutput> is a small command line tool to create LDAP users and set their passwords in Kerberos. It's mostly useful for testing, though.
nl: <computeroutput>ldap-createuser-krb</computeroutput> is een klein hulpmiddeltje dat aan de commandolijn gebruikt kan worden om LDAP-gebruikers en hun wachtwoord aan te maken in Kerberos. Het is echter vooral nuttig voor testdoeleinden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Using stable-updates
nl: Het gebruik van 'stable-updates'

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Since the Squeeze release in 2011, Debian has included packages formerly maintained in volatile.debian.org in the <ulink url="https://wiki.debian.org/StableUpdates">stable-updates suite</ulink>.
nl: Sinds de uitgave van Squeeze in 2011 heeft Debian de pakketten die voordien onderhouden werden in volatile.debian.org, toegevoegd aan de <ulink url="https://wiki.debian.org/StableUpdates">stable-updates suite</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: While you can use stable-updates directly, you don't have to: stable-updates are pushed into the stable suite regularly when stable point releases are done, which roughly happens every two months.
nl: Hoewel u rechtstreeks gebruik kunt maken van stable-updates, is dit niet strikt noodzakelijk. Op gezette tijden, namelijk telkens bij het uitbrengen van een actualisering (een zogenaamde point release) van de stabiele uitgave, wat ruwweg om de twee maanden gebeurt, worden de pakketten uit stable-updates naar de suite van de stabiele uitgave verplaatst.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Using backports to install newer software
nl: Meer recente programmatuur installeren met backports

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: You are running Debian Edu because you prefer the stability of Debian Edu. It runs great; there is just one problem: sometimes software is a little bit more outdated than you like. This is where backports.debian.org steps in.
nl: U gebruikt Debian Edu omdat u de stabiliteit ervan waardeert. Het werkt fantastisch. Er is alleen een klein probleem: soms is bepaalde programmatuur wat meer verouderd dan u het zou wensen. Dat is het punt waarop backports.debian.org in beeld komt.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Backports are recompiled packages from Debian testing (mostly) and Debian unstable (in a few cases only, e.g. security updates), so they will run without new libraries (wherever this is possible) on a stable Debian distribution like Debian Edu. <emphasis role="strong">We recommend you to pick out individual backports which fit your needs, and not to use all backports available there.</emphasis>
nl: Backports zijn pakketten uit de testsuite (meestal) of de onstabiele suite (in enkele gevallen, zoals beveiligingsbijwerkingen) van Debian die opnieuw gecompileerd werden, zodat ze ook kunnen werken binnen een stabiele versie van Debian, zoals Debian Edu, en zonder gebruik te maken van nieuwere bibliotheken (in de mate van het mogelijke). <emphasis role="strong">We raden u aan om enkel die paar backports te installeren die echt bij uw behoeften aansluiten en niet alle backports die beschikbaar zijn.</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Using backports is simple:
nl: Backports gebruiken is zeer eenvoudig:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: After which one can install backported packages easily, the following command will install a backported version of <emphasis>tuxtype</emphasis>:
nl: Nadien is het zeer eenvoudig om pakketten uit backports te installeren. Met het volgende commando installeert u de versie van <emphasis>tuxtype</emphasis> uit backports:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Backports are automatically updated (if available) just like other packages. Like the normal archive, backports has three sections: main, contrib and non-free.
nl: Pakketten uit backports worden net als andere pakketten automatisch geüpdatet (als er een update beschikbaar is). Zoals het gewone archief, bestaat ook backports uit drie secties: main, contrib en non-free.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Upgrading with a CD or similar image
nl: Opwaarderen met behulp van een cd of een gelijksoortig image

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to upgrade from one version to another (for example from Bullseye 11.1 to 11.2) but you do not have Internet connectivity, only physical media, follow these steps:
nl: Indien u wenst op te waarderen van een versie naar een andere (bijvoorbeeld van Bullseye 11.1 naar 11.2), maar geen internettoegang heeft en enkel over fysieke media beschikt, gaat u als volgt te werk:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Insert the CD / DVD / Blu-ray disc / USB flash drive and use the apt-cdrom command:
nl: Plaats de cd / dvd / blu-rayschijf / USB-stick in het station en gebruik het commando apt-cdrom:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To quote the apt-cdrom(8) man page:
nl: Het volgende is een citaat uit de man-pagina van apt-cdrom(8):

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: apt-cdrom is used to add a new CD-ROM to APTs list of available sources. apt-cdrom takes care of determining the structure of the disc as well as correcting for several possible mis-burns and verifying the index files.
nl: apt-cdrom wordt gebruikt om een nieuwe cd-schijf toe te voegen aan de lijst van voor APT beschikbare bronnen. apt-cdrom is in staat om zelf uit te maken wat de structuur is van de schijf, het kan ook verschillende soorten problemen ondervangen die met het branden van de schijf verband houden en het zal eveneens de indexbestanden controleren.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: It is necessary to use apt-cdrom to add CDs to the APT system, it cannot be done by hand. Furthermore each disk in a multi-CD set must be inserted and scanned separately to account for possible mis-burns.
nl: Het is noodzakelijk om apt-cdrom te gebruiken om nieuwe cd's toe te voegen aan het systeem van APT. Dit kan niet manueel gebeuren. Bij een set van meerdere cd's moet u tevens iedere cd afzonderlijk in het station plaatsen en hem laten controleren om met mogelijke fouten bij het branden rekening te kunnen houden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Then run these two commands to upgrade the system:
nl: Geef vervolgens de volgende twee opdrachten om het systeem op te waarderen:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Automatic cleanup of leftover processes
nl: Het automatisch opruimen van processen die niet meer in gebruik zijn

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <computeroutput>killer</computeroutput> is a perl script that gets rid of background jobs. Background jobs are defined as processes that belong to users who are not currently logged into the machine. It's run by cron job once an hour.
nl: <computeroutput>killer</computeroutput> is een perl-script dat achtergrondtaken opruimt. Achtergrondtaken zijn processen die toebehoren aan gebruikers die op dat moment niet aangemeld zijn op de machine. Het script wordt ieder uur vanuit een cron-opdracht uitgevoerd.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Automatic installation of security upgrades
nl: Beveiligingsbijwerkingen automatisch installeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> is a Debian package which will install security (and other) upgrades automatically. If installed, the package is preconfigured to install security upgrades. The logs are available in <computeroutput>/var/log/unattended-upgrades/</computeroutput>; also, there are always <computeroutput>/var/log/dpkg.log</computeroutput> and <computeroutput>/var/log/apt/</computeroutput>.
nl: <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> is een pakket in Debian dat beveiligings- (en andere) bijwerkingen automatisch installeert. Indien het pakket geïnstalleerd wordt, is het vooraf geconfigureerd om beveiligingsbijwerkingen te installeren. De logbestanden zijn te vinden in <computeroutput>/var/log/unattended-upgrades/</computeroutput>. En er is natuurlijk ook nog altijd <computeroutput>/var/log/dpkg.log</computeroutput> en <computeroutput>/var/log/apt/</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Automatic shutdown of machines during the night
nl: Machines 's nachts automatisch uitzetten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is possible to save energy and money by automatically turning client machines off at night and back on in the morning. The package <computeroutput>shutdown-at-night</computeroutput> will try to turn off the machine every hour on the hour from 16:00 in the afternoon, but will not turn it off if it seems to have users.  It will try to tell the BIOS to turn on the machine around 07:00 in the morning, and the main-server will try to turn on machines from 06:30 by sending wake-on-lan packets. These times can be changed in the crontabs of individual machines.
nl: U kunt energie en geld besparen door clientmachines 's avonds uit te zetten en 's ochtends terug op te starten. Vanaf 16.00 uur in de namiddag zal het pakket <computeroutput>shutdown-at-night</computeroutput> elk uur op het uur proberen om de machine uit te zetten. Maar het zal dat niet doen als blijkt dat de machine nog in gebruik is. Het zal trachten aan het BIOS de opdracht te geven om de machine rond 7.00 uur 's ochtends terug op te starten, en de hoofdserver zal vanaf 06.30 uur proberen om machines op te starten door hen wake-on-lan-pakketten te sturen. Deze tijdstippen kunnen aangepast worden door de crontabs van de individuele machines te wijzigen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Some considerations should be kept in mind when setting this up:
nl: Als u zoiets opzet, moet u met enkele zaken rekening houden:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The clients should not be shut down when someone is using them. This is ensured by checking the output from <computeroutput>who</computeroutput>, and as a special case, checking for the ssh connection command to work with X2Go thin clients.
nl: Het mag niet voorvallen dat clients uitgezet worden als er iemand op aan het werken is. Om dit te kunnen garanderen moet de uitvoer van het commando <computeroutput>who</computeroutput> nagekeken worden, en als een bijzonder geval moet u controleren op het ssh-verbindingscommando om met X2Go thin clients te werken.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To avoid blowing electrical fuses, it is a good idea to make sure all clients do not start at the same time.
nl: Om te vermijden dat de zekeringen van de elektriciteit zouden smelten, doet u er goed aan om er voor te zorgen dat niet alle clients gelijktijdig opstarten.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: There are two different methods available to wake up clients.  One uses a BIOS feature and requires a working and correct hardware clock, as well as a motherboard and BIOS version supported by <computeroutput>nvram-wakeup</computeroutput>; the other requires clients to have support for wake-on-lan, and the server to know about all the clients that need to be woken up.
nl: Er staan u twee manieren ter beschikking om clients te activeren. De ene manier gebruikt een functie van het BIOS en een vereiste hiervoor is dat de klok van het apparaat correct werkt en dat het moederbord en de BIOS-versie ondersteund worden door <computeroutput>nvram-wakeup</computeroutput>. De andere methode vereist dat de clients wake-on-lan ondersteunen en dat de server op de hoogte is van welke clients via deze methode aangezet moeten worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: How to set up shutdown-at-night
nl: Het systeem opzetten om computers 's nachts uit te schakelen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: On clients that should turn off at night, touch <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/shutdown-at-night</computeroutput>, or add the hostname (that is, the output from '<computeroutput>uname -n</computeroutput>' on the client) to the netgroup "shutdown-at-night-hosts". Adding hosts to the netgroup in LDAP can be done using the <computeroutput>GOsa²</computeroutput> web tool. The clients might need to have wake-on-lan configured in the BIOS. It is also important that the switches and routers used between the wake-on-lan server and the clients will pass the WOL packets to the clients even if the clients are turned off. Some switches fail to pass on packets to clients that are missing in the ARP table on the switch, and this blocks the WOL packets.
nl: Ofwel geeft u de opdracht <computeroutput>touch /etc/shutdown-at-night/shutdown-at-night</computeroutput> op de clients die 's nachts uitgezet moeten worden, ofwel voegt u de naam van de computer (dat is de uitvoer van het commando <computeroutput>'uname -n'</computeroutput> op de client) toe aan de netgroep 'shutdown-at-night-hosts'. Computers toevoegen aan die netgroep in LDAP doet u met het webhulpmiddel <computeroutput>GOsa²</computeroutput>. Het kan nodig zijn om bij de clients in het BIOS de functionaliteit wake-on-lan te configureren. Het is ook belangrijk dat de switches en routers die tussen de server en de clients geplaatst staan, de WOL-pakketten op een correcte manier aan de clients doorgeven, ook al zijn de clients uitgeschakeld. Sommige switches kunnen geen pakketten doorgeven aan clients die ontbreken in de ARP-tabel van de switch, hetgeen een blokkade opwerpt voor de WOL-pakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To enable wake-on-lan on the server, add the clients to <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients</computeroutput>, with one line per client, IP address first, followed by MAC address (ethernet address), separated by a space; or create a script <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients-generator</computeroutput> to generate the list of clients on the fly.
nl: Om op de server wake-on-lan in te stellen, voegt u de clients toe aan de lijst <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients</computeroutput>. U gebruikt voor elke client een aparte regel in het bestand. Op die regel komt eerst het IP-adres en dan het MAC-adres (ethernet-adres), van elkaar gescheiden door een spatie. U kunt ook het script <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients-generator</computeroutput> aanmaken om de lijst van clients op het moment zelf te laten genereren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Here is an example <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients-generator</computeroutput> for use with sitesummary:
nl: Hier is een voorbeeld van het script <computeroutput>/etc/shutdown-at-night/clients-generator</computeroutput> dat gebruik maakt van sitesummary:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: An alternative if the netgroup is used to activate shutdown-at-night on clients is this script using the netgroup tool from the <computeroutput>ng-utils</computeroutput> package:
nl: Indien de netgroep gebruikt wordt om shutdown-at-night op de clients te activeren, vormt het volgende script een alternatief. Het maakt gebruik van het netgroephulpmiddel uit het pakket <computeroutput>ng-utils</computeroutput>:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Access Debian-Edu servers located behind a firewall
nl: Toegang krijgen tot servers van Debian-Edu die zich achter een firewall bevinden

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To access machines behind a firewall from the Internet, consider installing the package <computeroutput>autossh</computeroutput>.  It can be used to set up an SSH tunnel to a machine on the Internet that you have access to. From that machine, you can access the server behind the firewall via the SSH tunnel.
nl: Om vanaf het internet toegang te krijgen tot machines die zich achter een firewall bevinden, kunt u het pakket <computeroutput>autossh</computeroutput> installeren. Het kan gebruikt worden om een SSH-tunnel aan te leggen naar een machine op het internet waar u toegang toe heeft. Vanaf die machine kunt u dan over de SSH-tunnel toegang krijgen tot de server achter de firewall.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Installing additional service machines for spreading the load from main-server
nl: Bijkomende servermachines installeren om de hoofdserver te ontlasten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In the default installation, all services are running on the main-server, tjener. To simplify moving some to another machine, there is a <emphasis>minimal</emphasis> installation profile available. Installing with this profile will lead to a machine, which is part of the Debian Edu network, but which doesn't have any services running (yet).
nl: Volgens de standaardopstelling draaien alle diensten op de hoofdserver, tjener. Om het overplaatsen van sommige van die diensten naar een andere machine te vergemakkelijken, kunt u gebruik maken van het installatieprofiel <emphasis>minimal</emphasis>. Een installatie uitvoeren met dit profiel geeft als resultaat een machine die wel deel uitmaakt van het netwerk van Debian Edu, maar waarop nog geen enkele service draait.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: These are the required steps to setup a machine dedicated to some services:
nl: De volgende bewerkingen moet u uitvoeren om een machine te installeren die tot taak heeft sommige diensten te leveren:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: install the <emphasis>minimal</emphasis> profile using the <emphasis>debian-edu-expert</emphasis> boot-option
nl: gebruik de opstartoptie <emphasis>debian-edu-expert</emphasis> en installeer het  <emphasis>minimale</emphasis> profiel

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: install the packages for the service
nl: installeer de pakketten die nodig zijn voor de dienst

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: configure the service
nl: configureer de dienst

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: disable the service on main-server
nl: schakel op de hoofdserver die dienst uit

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: update DNS (via LDAP/GOsa²) on main-server
nl: werk (via LDAP/GOsa²) DNS op de hoofdserver bij

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: HowTos from wiki.debian.org
nl: HowTo's van wiki.debian.org

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Advanced administration howto
nl: Howto over systeembeheer voor gevorderden

note: type: Content of: <article><section><para>
en: In this chapter advanced administration tasks are described.
nl: In dit hoofdstuk behandelen we een aantal taken van systeembeheer voor gevorderden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: User Customisations with GOsa²
nl: Gebruikersbeheer op maat met GOsa²

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Create Users in Year Groups
nl: Gebruikersgroepen per jaartal aanmaken

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In this example we want to create users in year groups, with common home directories for each group (home0/2024, home0/2026, etc). We want to create the users by csv import.
nl: In dit voorbeeld willen we gebruikersgroepen maken per jaartal met met de groep gedeelde persoonlijke mappen (home0/2024, home0/2026, enz.). We willen de gebruikers aanmaken via het importeren van een csv-bestand.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis>(as root on the main server) </emphasis>
nl: <emphasis>(als systeembeheerder op de hoofdserver) </emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Make the necessary year group directories
nl: Maak de benodigde jaartalmappen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis>(as first user in Gosa)</emphasis>
nl: <emphasis>(als eerste gebruiker in Gosa)</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Department
nl: Afdeling

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Main menu: goto 'Directory structure', click the 'Students' department. The 'Base' field should show '/Students'. From the drop box 'Actions' choose 'Create'/'Department'. Fill in values for Name (2024) and Description fields (students graduating in 2024), leave the Base field as is (should be '/Students'). Save it clicking 'Ok'. Now the new department (2024) should show up below /Students. Click it.
nl: Kies in het hoofdmenu 'Directory structure' (Registerstructuur) en klik de afdeling 'Students' (Studenten) aan. In het veld 'Base' (Basis) hoort '/Students' (Studenten) te staan. In het uitklapkader 'Actions' (Acties) kiest u 'Create'/'Department' (Aanmaken/Afdeling). Geef waarden in voor de velden Name (Naam) (2024) en Description (Beschrijving) (studenten die in 2024 afstuderen), laat het veld Base (Basis) ongewijzigd (daar zou '/Students' (Studenten) moeten staan). Bewaar door op 'Ok' te klikken. Nu zou de nieuwe afdeling (2024) zichtbaar moeten zijn onder /Students. Klik er op.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Group
nl: Groep

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Choose 'Groups' from the main menu; 'Actions'/Create/Group. Enter group name (leave 'Base' as is, should be /Students/2024) and 'Ok' to save it.
nl: Kies in het hoofdmenu 'Groups' (Groepen) en kies vervolgens 'Actions'/Create/Group (Acties/Groep aanmaken). Voer een naam in voor de groep (laat 'Base' zoals het is, zou moeten zijn /Students/2024) en klik op 'Ok' om te bewaren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Template
nl: Sjabloon

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Choose 'users' from the main menu. Change to 'Students' in the Base field. An Entry <computeroutput>NewStudent</computeroutput> should show up, click it. This is the 'students' template, not a real user. As you'll have to create such a template (to be able to use csv import for your structure) based on this one, notice all entries showing up in the Generic and POSIX tabs, maybe take screenshots to have information ready for the new template.
nl: Kies 'users' (gebruikers) in het hoofdmenu. Ga nu in het veld Base naar 'Students'. Nu zou een item <computeroutput>'NewStudent'</computeroutput> (NieuweStudent) zichtbaar moeten worden. Klik het aan. Dit is het sjabloon voor 'studenten', geen echte gebruiker. U zult aan de hand van dit voorbeeld een gelijkaardig sjabloon moeten aanmaken (om de gegevens in uw registerstructuur te kunnen importeren via een csv-bestand). Noteer daarom alle items die u ziet staan in de tabbladen Generic en POSIX of maak er een schermafdruk van om de informatie voor het nieuwe sjabloon bij de hand te hebben.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Now change to /Students/2024 in the Base field; choose Create/Template and start to fill in your desired values, first the Generic tab (add your new 2024 group under Group Membership, too), then add the POSIX account.
nl: Schakel nu in het Base-veld om naar /Students/2024. Kies Create/Template (Aanmaken/Sjabloon) en begin met het ingeven van de gewenste waarden, eerst voor het tabblad Generic (Algemeen) (voeg ook uw nieuwe groep 2024 toe aan het veld Group Membership (Groepslidmaatschap) en voeg nadien het POSIX-account toe.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Import users
nl: Gebruikers importeren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Choose your new template when doing csv import; testing it with a few users is recommended.
nl: Kies uw nieuw sjabloon bij het uitvoeren van de gegevensimport vanuit uw csv-bestand. Eerst een test doen met enkele gebruikers wordt aangeraden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Other User Customisations
nl: Ander maatwerk in verband met gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Creating folders in the home directories of all users
nl: Mappen aanmaken in de persoonlijke map van alle gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: With this script the administrator can create a folder in each user's home directory and set access permissions and ownership.
nl: Met het volgende script kan de systeembeheerder een map aanmaken in de persoonlijke map van elke gebruiker en instellen wie de eigenaar ervan is en welke toegangsrechten gelden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In the example shown below with group=teachers and permissions=2770 a user can hand in an assignment by saving the file to the folder "assignments" where teachers are given write access to be able to make comments.
nl: In het onderstaande voorbeeld wordt in de persoonlijke map een map 'taken' aangemaakt, met leerkrachten als groepseigenaar en met 2770 als toegangsrechten. Een student kan dan zijn taak inleveren door zijn bestand te bewaren in deze map en leerkrachten kunnen in die taak hun commentaar toevoegen omdat ze schrijfrechten hebben.

note: type: CDATA
en: #!/bin/bash
     home_path="/skole/tjener/home0"
     shared_folder="assignments"
     permissions="2770"
     created_dir=0
     for home in $(ls $home_path); do
        if [ ! -d "$home_path/$home/$shared_folder" ]; then
            mkdir $home_path/$home/$shared_folder
            chmod $permissions $home_path/$home/$shared_folder
            #set the right owner and group
            #"username" = "group name" = "folder name"
            user=$home
            group=teachers
            chown $user:$group $home_path/$home/$shared_folder
            ((created_dir+=1))
        else
            echo -e "the folder $home_path/$home/$shared_folder already exists.\n"
        fi
     done
     echo "$created_dir folders have been created"
nl: #!/bin/bash
     home_path="/skole/tjener/home0"
     shared_folder="taken"
     permissions="2770"
     created_dir=0
     for home in $(ls $home_path); do
        if [ ! -d "$home_path/$home/$shared_folder" ]; then
            mkdir $home_path/$home/$shared_folder
            chmod $permissions $home_path/$home/$shared_folder
            #set the right owner and group
            #"username" = "group name" = "folder name"
            user=$home
            group=teachers
            chown $user:$group $home_path/$home/$shared_folder
            ((created_dir+=1))
        else
            echo -e "de map $home_path/$home/$shared_folder bestaat al.\n"
        fi
     done
     echo "$created_dir mappen werden aangemaakt."

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Use a dedicated storage server
nl: Een aparte server voor het opslaan van bestanden

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Take these steps to set up a dedicated storage server for user home directories and possibly other data.
nl: Volg dit stappenplan om een server op te zetten, bedoeld voor het opslaan van de persoonlijke mappen van gebruikers en van wellicht nog andere gegevensbestanden.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Add a new system of type <computeroutput>server</computeroutput> using GOsa² as outlined in the <emphasis role="strong">Getting started</emphasis> chapter of this manual.
nl: Voeg met behulp van GOsa² een nieuw systeem van het type <computeroutput>server</computeroutput> toe, zoals geschetst werd in het hoofdstuk <emphasis role="strong">Aan de slag</emphasis> van deze handleiding.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: This example uses 'nas-server.intern' as the server name. Once 'nas-server.intern' is configured, check if the NFS export points on the new storage server are exported to the relevant subnets or machines:
nl: In dit voorbeeld gebruiken we 'nas-server.intern' als naam voor de server. Eens 'nas-server.intern' geconfigureerd werd, moet u controleren of de exportpunten van NFS op de nieuwe opslagserver geëxporteerd worden naar de betrokken subnetten en machines:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Here everything on the backbone network is granted access to the /storage export. (This could be restricted to netgroup membership or single IP addresses to limit NFS access like it is done in the tjener:/etc/exports file.)
nl: Hier heeft iedere machine op het hoofdnetwerk toegang tot het exportpunt /storage. (Men kan het recht op toegang tot NFS-exports ook beperken tot die machines die lid zijn van de groep netgroup of tot individuele adressen, zoals gebeurt in het bestand tjener:/etc/exports ).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Add automount information about 'nas-server.intern' in LDAP to allow all clients to automatically mount the new export on request.
nl: Voeg in LDAP met betrekking tot 'nas-server.intern' automount-informatie toe om toe te laten dat alle clients op hun verzoek automatisch het nieuwe export-punt kunnen aankoppelen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: This can't be done using GOsa², because a module for automount is missing. Instead, use ldapvi and add the required LDAP objects using an editor.
nl: Dit kunt u niet doen met behulp van GOsa², aangezien een module voor automount er in ontbreekt. U moet in de plaats ldapvi gebruiken en de vereiste LDAP-objecten aanmaken met behulp van die tekstbewerker.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: When the editor shows up, add the following LDAP objects at the bottom of the document. (The "/&amp;" part in the last LDAP object is a wild card matching everything 'nas-server.intern' exports, removing the need to list individual mount points in LDAP.)
nl: Van zodra de editor actief is, voegt u de volgende LDAP-objecten toe aan het einde van het document. (Het "/&amp;"-gedeelte in het laatste LDAP-object is een jokerteken dat staat voor alle exports van 'nas-server.intern'. Hierdoor vervalt de noodzaak om elk individueel aankoppelpunt op te lijsten in LDAP.)

note: type: CDATA
en: add cn=nas-server,ou=auto.skole,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: automount
        cn: nas-server
        automountInformation: -fstype=autofs --timeout=60 ldap:ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
     
        add ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: top
        objectClass: automountMap
        ou: auto.nas-server
     
        add cn=/,ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: automount
        cn: /
        automountInformation: -fstype=nfs,tcp,rsize=32768,wsize=32768,rw,intr,hard,nodev,nosuid,noatime nas-server.intern:/&
nl: add cn=nas-server,ou=auto.skole,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: automount
        cn: nas-server
        automountInformation: -fstype=autofs --timeout=60 ldap:ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
    
        add ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: top
        objectClass: automountMap
        ou: auto.nas-server
    
        add cn=/,ou=auto.nas-server,ou=automount,dc=skole,dc=skolelinux,dc=no
        objectClass: automount
        cn: /
        automountInformation: -fstype=nfs,tcp,rsize=32768,wsize=32768,rw,intr,hard,nodev,nosuid,noatime nas-server.intern:/&

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Add the relevant entries in tjener.intern:/etc/fstab, because tjener.intern does not use automount to avoid mounting loops:
nl: Voeg de relevante gegevens toe in het bestand tjener.intern:/etc/fstab. Dit is nodig omdat tjener.intern geen gebruik maakt van automount om de kans op het ontstaan van eindeloze lussen van aankoppelingen te vermijden:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Create the mount point directories using <computeroutput>mkdir</computeroutput>, edit '/etc/fstab' as adequate and run <computeroutput>mount -a</computeroutput> to mount the new resources.
nl: Maak de aankoppelingsmappen aan met behulp van het commando <computeroutput>mkdir</computeroutput>, voer de overeenkomstige aanpassingen in '/etc/fstab' door en geef de opdracht <computeroutput>mount -a</computeroutput> om de nieuwe bronnen aan te koppelen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Now users should be able to access the files on 'nas-server.intern' directly by just visiting the '/tjener/nas-server/storage/' directory using any application on any workstation, LTSP thin client or LTSP server.
nl: Gebruikers zouden nu in staat moeten zijn om rechtstreeks toegang te hebben tot de bestanden op 'nas-server.intern' door gewoon naar de map '/tjener/nas-server/storage/' te gaan met behulp van om het even welke toepassing op elk werkstation of elke LTSP thin-client of LTSP-server.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Restrict ssh login access
nl: De mogelijkheid inperken om zich via ssh aan te melden

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There are several ways to restrict ssh login, some are listed here.
nl: Er bestaan verschillende mogelijkheden om toegang via ssh in te perken. Sommige ervan worden hier opgesomd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Setup without LTSP clients
nl: Bij een opstelling zonder LTSP-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If no LTSP clients are used a simple solution is to create a new group (say <computeroutput>sshusers</computeroutput>) and to add a line to the machine's /etc/ssh/sshd_config file. Only members of the <computeroutput>sshusers</computeroutput> group will then be allowed to ssh into the machine from everywhere.
nl: Indien er geen gebruik gemaakt wordt van LTSP-clients, bestaat een eenvoudige oplossing erin een nieuwe groep aan te maken (bijvoorbeeld <computeroutput>sshgebruikers</computeroutput>) en een regel toe te voegen in het bestand /etc/ssh/sshd_config op de computer. Enkel leden van de groep <computeroutput>sshgebruikers</computeroutput> zullen dan de toelating hebben om zich van om het even waar via ssh op de computer aan te melden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Managing this case with GOsa is quite simple:
nl: Een dergelijke situatie beheren is heel eenvoudig met GOsa:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Create a group <computeroutput>sshusers</computeroutput> on the base level (where already other system management related groups like <computeroutput>gosa-admins</computeroutput> show up).
nl: Maak een groep <computeroutput>sshgebruikers</computeroutput> aan in het basisniveau (waar al andere groepen die te maken hebben met systeembeheer, zoals <computeroutput>gosa-admins</computeroutput> te vinden zijn).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Add users to the new group <computeroutput>sshusers</computeroutput>.
nl: Gebruikers toevoegen aan de nieuwe groep <computeroutput>sshgebruikers</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Add <computeroutput>AllowGroups sshusers</computeroutput> to /etc/ssh/sshd_config.
nl: Voeg de regel <computeroutput>AllowGroups sshusers</computeroutput> toe in het bestand /etc/ssh/sshd_config.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Execute <computeroutput>service ssh restart</computeroutput>.
nl: Geef de opdracht <computeroutput>service ssh restart</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Setup with LTSP clients
nl: Bij een opstelling met LTSP-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The default LTSP diskless client setup doesn't use ssh connections. Update the SquashFS image on the related LTSP server after the ssh setup has been changed is enough.
nl: Bij een standaardinstelling van LTSP gebruiken schijfloze clients geen ssh-verbindingen. Na het wijzigen van de ssh-instellingen volstaat het bijwerken van het SquashFS-image op de betrokken LTSP-server.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: X2Go thin clients are using ssh connections to the related LTSP server.  So a different approach using PAM is needed.
nl: X2Go thin clients gebruiken ssh-verbindingen met de betrokken LTSP-server. Daarom is hier een andere benadering die gebruik maakt van PAM, nodig.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Enable pam_access.so in the LTSP server's /etc/pam.d/sshd file.
nl: Activeer pam_access.so in het bestand /etc/pam.d/sshd van de LTSP-server.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configure /etc/security/access.conf to allow connections for (sample) users alice, jane, bob and john from everywhere and for all other users only from the internal networks by adding these lines:
nl: Stel /etc/security/access.conf in om toestemming te geven aan (bijvoorbeeld) gebruikers alice, jane, bob en john om van overal een verbinding via ssh te maken en aan alle andere gebruikers enkel vanuit de interne netwerken. Dit doet u door de volgende regels toe te voegen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If only dedicated LTSP servers are used, the 10.0.0.0/8 network could be dropped to disable internal ssh login access. Note: someone connecting his box to the dedicated LTSP client network(s) will gain ssh access to the LTSP server(s) as well.
nl: Indien enkel voorbehouden LTSP-servers gebruikt worden, kunt u het netwerk 10.0.0.0/8 weglaten om de mogelijkheid uit te schakelen dat men zich intern via ssh aanmeldt. Noteer dat iemand die zijn computer aankoppelt op een gereserveerd netwerk van LTSP-clients meteen ook toegang heeft tot de LTSP-server via ssh.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: A note for more complex setups
nl: Een noot over meer complexe opstellingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If X2Go clients were attached to the backbone network 10.0.0.0/8, things would be even more complicated and maybe only a sophisticated DHCP setup (in LDAP) checking the vendor-class-identifier together with appropriate PAM configuration would allow to disable internal ssh login.
nl: Indien er X2Go-clients aangekoppeld zouden zijn op het hoofdnetwerk 10.0.0.0/8 zouden de zaken zelfs nog gecompliceerder worden. Wellicht is het dan enkel mogelijk om te verhinderen dat men zich intern via ssh aanmeldt door gebruik te maken van een gesofisticeerde DHCP-configuratie (in LDAP), waarbij de zogenaamde 'vendor-class-identifier' gecontroleerd wordt, in combinatie met een passende PAM configuratie.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: HowTos for the desktop
nl: HowTo's in verband met de grafische werkomgeving

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Set up a multi-language desktop environment
nl: Een grafische werkomgeving instellen voor meerdere talen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To support multiple languages these commands need to be run:
nl: Om meerdere talen te ondersteunen moeten de volgende commando's uitgevoerd worden:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Run <computeroutput>dpkg-reconfigure locales</computeroutput> (as root) and choose the languages (UTF-8 variants).
nl: Voer (als systeembeheerder) het commando <computeroutput>dpkg-reconfigure locales</computeroutput> uit en kies de gewenste talen (de UTF-8-varianten).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Run these commands as root to install the related packages:
nl: Voer als systeembeheerder de volgende commando's uit om de betrokken pakketten te installeren:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Users will then be able to choose the language via the LightDM display manager before logging in; this applies to Xfce, LXDE and LXQt. GNOME and KDE both come with their own internal region and language configuration tools, use these. MATE uses the Arctica greeter on top of Lightdm whithout a language chooser. Run <computeroutput>apt purge arctica-greeter</computeroutput> to get the stock Lightdm greeter.
nl: Gebruikers kunnen dan via de beeldschermbeheerder LightDM hun taal kiezen vooraleer ze zich aanmelden. Dit geldt voor Xfce, LXDE en LXQt. GNOME en KDE hanteren allebei hun eigen interne hulpmiddelen voor het configureren van taal en regio en u moet deze gebruiken bij deze grafische werkomgevingen. MATE gebruikt bovenop Lightdm het aanmeldvenster Arctica, zonder de mogelijkheid om een taal te kiezen. Voer het commando <computeroutput>apt purge arctica-greeter</computeroutput> uit om het standaardaanmeldvenster van Lightdm te krijgen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Playing DVDs
nl: Dvd's afspelen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: libdvdcss is needed for playing most commercial DVDs. For legal reasons it's not included in Debian (Edu).  If you are legally allowed to use it, you can build your own local packages using the <computeroutput>libdvd-pkg</computeroutput> Debian package; make sure <computeroutput>contrib</computeroutput> is enabled in <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>.
nl: U heeft libdvdcss nodig om de meeste commerciële dvd's te kunnen afspelen. Om redenen van wettelijke aard zit het niet in Debian (Edu). Indien u het rechtsgeldig mag gebruiken, kunt u lokaal uw eigen pakketten bouwen met behulp van het Debian pakket <computeroutput>libdvd-pkg</computeroutput>. Zorg ervoor dat u de pakketbron <computeroutput>contrib</computeroutput> geactiveerd heeft in het bestand <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Answer the debconf questions, then run <computeroutput>dpkg-reconfigure libdvd-pkg</computeroutput>.
nl: Beantwoord de vragen van debconf en voer dan het commando <computeroutput>dpkg-reconfigure libdvd-pkg</computeroutput> uit.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Handwriting fonts
nl: Tekensets met lettertekens in handschrift

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The package <computeroutput>fonts-linex</computeroutput> (which is installed by default) installs the font "Abecedario" which is a nice handwriting font for kids. The font has several forms to be used with kids: dotted, and with lines.
nl: Het pakket <computeroutput>fonts-linex</computeroutput> (dat standaard geïnstalleerd wordt) installeert de tekenset 'Abecedario'. Deze tekenset met lettertekens in handschrift vinden kinderen leuk. De tekenset bevat verschillende varianten om met kinderen te gebruiken: gestippeld of met lijnen.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: HowTos for networked clients
nl: HowTo's voor netwerkclients

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Introduction to thin clients and diskless workstations
nl: Een inleiding in thin clients en schijfloze werkstations

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: One generic term for both thin clients and diskless workstations is <emphasis>LTSP client</emphasis>.
nl: Een algemene term voor zowel thin-clients als schijfloze werkstations is <emphasis>LTSP-client</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Starting with Bullseye, LTSP is quite different from the previous versions. This concerns both setup and maintenance.
nl: Sinds Bullseye verschilt LTSP aanzienlijk van de vorige versies. Dit betreft zowel installatie als onderhoud.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: As one main difference, the SquashFS image for diskless workstations is now generated from the LTSP server file system by default. This happens on a combined server at first boot, taking some time.
nl: Een belangrijk verschil is dat het SquashFS-image voor schijfloze werkstations nu standaard gegenereerd wordt vanuit het bestandssysteem van de LTSP-server. Op een gecombineerde server gebeurt dit bij de eerste opstart en dit kan enige tijd in beslag nemen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Thin clients are no longer part of LTSP. Debian Edu uses X2Go to still support thin client usage.
nl: Thin clients maken niet langer deel uit van LTSP. Debian Edu maakt gebruik van X2Go om nog steeds het gebruik van thin clients te kunnen ondersteunen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: In case of a separate or an additional LTSP server, required information for setting up the LTSP client environment isn't complete at installation time. Setup can be done once the system has been added with GOsa².
nl: In het geval van een aparte of aanvullende LTSP-server is de vereiste informatie voor het opzetten van de LTSP-clientomgeving niet volledig op het ogenblik van de installatie. Het instellen kan worden uitgevoerd zodra het systeem is toegevoegd met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For information about LTSP in general, see the <ulink url="https://ltsp.org">LTSP homepage</ulink>. On systems with <emphasis>LTSP server</emphasis> profile, <computeroutput>man ltsp</computeroutput> provides more information.
nl: Raadpleeg voor informatie over LTSP in het algemeen de <ulink url="https://ltsp.org">LTSP homepagina</ulink>. Op systemen met het profiel <emphasis>LTSP-server</emphasis> geeft <computeroutput>man ltsp</computeroutput> meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Please note that the <emphasis>ltsp</emphasis> tool from LTSP has to be used carefully. For example, <computeroutput>ltsp image /</computeroutput> would fail to generate the SquashFS image in case of Debian machines (these have a separate /boot partition by default), <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput> would fail to generate the iPXE menu correctly (due to Debian Edu's thin client support), and <computeroutput>ltsp initrd</computeroutput> would mess up LTSP client boot completely.
nl: Merk op dat het hulpmiddel <emphasis>ltsp</emphasis> van LTSP zorgvuldig moet gebruikt worden. Het commando <computeroutput>ltsp image /</computeroutput> zou er bijvoorbeeld niet in slagen het SquashFS-image te genereren in het geval van Debian machines (deze hebben standaard een aparte /boot-partitie), het commando <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput> zou er niet in slagen het iPXE-menu correct te genereren (wegens de ondersteuning van Debian Edu voor thin clients) en <computeroutput>ltsp initrd</computeroutput> zou het opstarten van LTSP-clients volledig verknoeien.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-install</emphasis> tool is a wrapper script for <computeroutput>ltsp image</computeroutput>, <computeroutput>ltsp initrd</computeroutput> and <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput>. It is used to setup and configure diskless workstation and thin client support (both 64-Bit and 32-Bit PC). See <computeroutput>man debian-edu-ltsp-install</computeroutput> or the script content to see how it works. All configuration is contained in the script itself (HERE documents) to facilitate site specific adjustments.
nl: Het hulpmiddel <emphasis>debian-edu-ltsp-install</emphasis> is een script dat de commando's <computeroutput>ltsp image</computeroutput>, <computeroutput>ltsp kernel</computeroutput> en <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput> bundelt. Het wordt gebruikt om ondersteuning voor schijfloze werkstations en thin clients in te stellen en te configureren(zowel 64-bits als 32-bits pc's). Zie <computeroutput>man debian-edu-ltsp-install</computeroutput> of de inhoud van het script om te zien hoe het werkt. Alle configuratie zit vervat in het script zelf (via zogenaamde HERE documenten) om locatiespecifieke aanpassingen te vergemakkelijken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Examples how to use the wrapper script <emphasis>debian-edu-ltsp-install</emphasis>:
nl: Voorbeelden van hoe u het bundel-script <emphasis>debian-edu-ltsp-install</emphasis> kunt gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> updates the diskless workstation SquashFS image (server filesystem).
nl: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes</computeroutput> werkt het SquashFS-image voor schijfloze werkstations bij (bestandssysteem van de server).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes --thin_type bare</computeroutput> creates diskless workstation and 64-bit thin client support.
nl: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --diskless_workstation yes --thin_type bare</computeroutput> creëert ondersteuning voor schijfloze werkstations en voor 64-bits thin clients.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --arch i386 --thin_type bare</computeroutput> creates additional 32-bit thin client support (chroot and SquashFS image).
nl: <computeroutput>debian-edu-ltsp-install --arch i386 --thin_type bare</computeroutput> creëert ook nog ondersteuning voor 32-bits thin clients (chroot en SquashFS-image).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Besides <emphasis>bare</emphasis> (smallest thin client system), also <emphasis>display</emphasis> and <emphasis>desktop</emphasis> are available options. The <emphasis>display</emphasis> type offers a shutdown button, the <emphasis>desktop</emphasis> type runs Firefox ESR in kiosk mode on the client itself (more local RAM and CPU power required, but server load reduced).
nl: Behalve <emphasis>bare</emphasis> (kleinste thin client-systeem) zijn ook <emphasis>display</emphasis> en <emphasis>desktop</emphasis> mogelijke opties. Het type <emphasis>display</emphasis> biedt een afsluitknop, het type <emphasis>desktop</emphasis> voert Firefox ESR uit in zogenaamde kiosk modus op de client zelf (meer lokaal RAM en CPU-vermogen zijn nodig, maar er is een geringere belasting van de server).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-ipxe</emphasis> tool is a wrapper script for <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput>. It makes sure that the /srv/tftp/ltsp/ltsp.ipxe file is Debian Edu specific. The command needs to be run after iPXE menu related items (like menu timeout or default boot settings) in the /etc/ltsp/ltsp.conf [server] section have been modified.
nl: Het hulpmiddel <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-ipxe</emphasis> is een bundel-script voor <computeroutput>ltsp ipxe</computeroutput>. Het zorgt ervoor dat het bestand /srv/tftp/ltsp/ltsp.ipxe specifiek is voor Debian Edu. De opdracht moet worden uitgevoerd nadat items in verband met iPXE (zoals menu-wachttijd of standaard opstartinstellingen) in de sectie [server] van /etc/ltsp/ltsp.conf zijn gewijzigd.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-initrd</emphasis> tool is a wrapper script for <computeroutput>ltsp initrd</computeroutput>. It makes sure that a use case specific initrd (/srv/tftp/ltsp/ltsp.img) is generated and then moved to the use case related directory. The command needs to be run after the /etc/ltsp/ltsp.conf [clients] section has been modified.
nl: Het hulpmiddel <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-initrd</emphasis> is een bundel-script voor <computeroutput>ltsp initrd</computeroutput>. Het zorgt ervoor dat een initrd gegenereerd wordt dat specifiek is voor dit toepassingsgebied (/srv/tftp/ltsp/ltsp.img) en dat dan verplaatst wordt naar de map die voor dat toepassingsgebied bedoeld is. Het commando moet worden uitgevoerd nadat de sectie [clients] in /etc/ltsp/ltsp.conf werd gewijzigd.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-chroot</emphasis> tool is a replacement for the <emphasis>ltsp-chroot</emphasis> tool shipped with LTSP5. It is used to execute commands in a specified LTSP chroot (like e.g. install, upgrade and remove packages).
nl: Het hulpmiddel <emphasis role="strong">debian-edu-ltsp-chroot</emphasis> is een vervanging voor het hulpmiddel <emphasis>ltsp-chroot</emphasis> dat met LTSP5 geleverd wordt. Het wordt gebruikt om commando's uit te voeren in een gespecificeerde LTSP-chroot (zoals bijv. installeren, opwaarderen en verwijderen van pakketten).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Diskless workstation</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Schijfloos werkstation</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A diskless workstation runs all software locally. The client machines boot directly from the LTSP server without a local hard drive. Software is administered and maintained on the LTSP server, but runs on the diskless workstations. Home directories and system settings are stored on the server too. Diskless workstations are an excellent way of reusing older (but powerful) hardware with the same low maintenance costs as with thin clients.
nl: Een schijfloos werkstation voert alle programmatuur lokaal uit. De clientmachine start rechtstreeks op vanaf de LTSP-server zonder gebruik te maken van een lokale harde schijf. Programmatuur wordt beheerd en onderhouden op de LTSP-server, maar wordt op het schijfloos werkstation uitgevoerd. Persoonlijke mappen en systeeminstellingen worden eveneens op de server opgeslagen. Het systeem van schijfloze werkstations is een uitstekende manier om oudere (maar nog krachtige) hardware te (her)gebruiken tegen een even lage onderhoudskost als het geval is bij thin clients.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Unlike workstations diskless workstations run without any need to add them with GOsa².
nl: In tegenstelling tot werkstations functioneren schijfloze werkstations zonder dat men ze dient toe te voegen met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Thin client</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Thin-client</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A thin client setup enables an ordinary PC to function as an (X-)terminal, where all software runs on the LTSP server. This means that this machine boots via PXE without using a local client hard drive and that the LTSP server needs to be a powerful machine.
nl: Een thin-clientinstallatie stelt een gewone PC in staat om te functioneren als een (X-)terminal, waarbij alle programmatuur op de LTSP-server uitgevoerd wordt. Het betekent dat een dergelijke machine opstart via PXE zonder gebruik te maken van een lokale harde schijf op de client en dat de LTSP-server een krachtige computer moet zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Debian Edu still supports the use of thin clients to enable the use of very old hardware.
nl: Debian Edu ondersteunt nog steeds het gebruik van thin clients om het gebruik van zeer oude hardware mogelijk te maken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Since Thin clients use X2Go, users should disable compositing to avoid display artefacts. In the default case (Xfce desktop environment): Settings -&gt; Window Manager Tweaks -&gt; Compositor.
nl: Aangezien Thin clients X2Go gebruiken, moeten gebruikers beeldsamenstelling uitschakelen om weergave-artefacten te voorkomen. In het standaardgeval (Xfce grafische werkomgeving): Instellingen -&gt; Vensterbeheerder bijstellen -&gt; Beeldsamensteller.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">LTSP client firmware</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Fabrieksprogrammatuur voor LTSP-clients</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: LTSP client boot will fail if the client's network interface requires a non-free firmware. A PXE installation can be used for troubleshooting problems with netbooting a machine; if the Debian Installer complains about a missing XXX.bin file then non-free firmware has to be added to the LTSP server's initrd.
nl: Het opstarten van de LTSP-client zal niet lukken als de netwerkkaart van de client niet-vrije fabrieksprogrammatuur vereist. Een PXE-installatie kan gebruikt worden om problemen op te sporen bij het opstarten van een machine over het netwerk. Indien het installatiesysteem van Debian klaagt over het feit dat bestand XXX.bin ontbreekt, betekent dit dat niet-vrije fabrieksprogrammatuur toegevoegd moet worden aan het initrd van de LTSP-server.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Proceed like this on the LTSP server:
nl: Ga op de LTSP-server als volgt te werk:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: First get information about firmware packages, run:
nl: Verzamel vooreerst informatie over firmware-pakketten; geef daarvoor de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Decide which package has to be installed for the network interface(s), most probably this will be firmware-linux, run:
nl: Bepaal welk pakket moet geïnstalleerd worden voor de netwerkkaart(en). Hoogstwaarschijnlijk zal dit firmware-linux zijn. Geef daarvoor de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Update the SquashFS image for diskless workstations, run:
nl: Werk het SquashFS-image voor schijfloze werkstations bij; geef daarvoor de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: In case X2Go thin clients are used, run:
nl: In het geval er X2Go thin-clients gebruikt worden, geeft u de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: and proceed according to the usage information.
nl: en ga te werk volgens de gebruikersinformatie.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Then update the SquashFS image; e.g. for the /srv/ltsp/x2go-bare-amd64 chroot, run:
nl: Werk daarna het SquashFS-image bij; bijvoorbeeld, voor de chroot /srv/ltsp/x2go-bare-amd64 gebruikt u het commando:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: LTSP client type selection
nl: De keuze van het type LTSP-client

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Each LTSP server has two ethernet interfaces: one configured in the main 10.0.0.0/8 subnet (which is shared with the main server), and another forming a local subnet (a separate subnet for each LTSP server).
nl: Elke LTSP-server heeft twee netwerkkaarten. Een ervan is geconfigureerd binnen het hoofdsubnet 10.0.0.0/8 (dat met de hoofdserver gedeeld wordt). De andere netwerkkaart geeft vorm aan een lokaal subnet (een apart subnet voor elke LTSP-server).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In both cases <emphasis>diskless workstation</emphasis> or <emphasis>thin client</emphasis> can be chosen from the iPXE menu. After waiting for 5 seconds, the machine will boot as diskless workstation.
nl: In beide gevallen kan men in het iPXE-menu <emphasis>schijfloos werkstation</emphasis> of <emphasis>thin client</emphasis> kiezen. Na 5 seconden wachten zal de machine opstarten als schijfloos werkstation.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The default iPXE boot menu item and it's default timeout can both be configured in <computeroutput>/etc/ltsp/ltsp.conf</computeroutput>. A timeout value of <emphasis>-1</emphasis> is used to hide the menu. Run <computeroutput>debian-edu-ltsp-ipxe</computeroutput> for the changes to take effect.
nl: Het standaard opstartmenu-item en de standaard wachttijd kunnen beide worden geconfigureerd in <computeroutput>/etc/ltsp/ltsp.conf</computeroutput>. Een waarde van <emphasis>-1</emphasis> voor de wachttijd wordt gebruikt om het menu te verbergen. Voer het commando <computeroutput>debian-edu-ltsp-ipxe</computeroutput> uit om de wijzigingen door te voeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Use a different LTSP client network
nl: Gebruik een verschillend LTSP clientnetwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: 192.168.0.0/24 is the default LTSP client network if a machine is installed using the LTSP profile. If lots of LTSP clients are used or if different LTSP servers should serve both i386 and amd64 chroot environments the second preconfigured network 192.168.1.0/24 could be used as well. Edit the file <computeroutput>/etc/network/interfaces</computeroutput> and adjust the eth1 settings accordingly. Use <computeroutput>ldapvi</computeroutput> or any other LDAP editor to inspect DNS and DHCP configuration.
nl: Het standaard LTSP clientnetwerk is 192.168.0.0/24 als een computer geïnstalleerd wordt met behulp van het profiel LTSP-server. Indien er zeer veel LTSP-clients in gebruik zijn of indien verschillende LTSP-servers tegelijk een chroot-omgeving voor i386 en voor amd64 moeten aanbieden, kan ook het tweede vooraf ingestelde netwerk 192.168.1.0/24 gebruikt worden. Bewerk het bestand <computeroutput>/etc/network/interfaces</computeroutput> en pas de instellingen voor eth1 in die zin aan. Gebruik <computeroutput>ldapvi</computeroutput> of om het even welke andere editor voor LDAP om de instellingen voor DNS en DHCP na te kijken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Add LTSP chroot to support 32-bit-PC clients
nl: Voeg een LTSP-chroot toe om 32-bits client-PC's te ondersteunen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To create chroot and SquashFS image, run:
nl: Om de chroot en het SquashFS-image te creëren geeft u de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: See <computeroutput>man debian-edu-ltsp-install</computeroutput> for details about thin client types.
nl: Zie <computeroutput>man debian-edu-ltsp-install</computeroutput> voor details over thin-clienttypes.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: LTSP client configuration
nl: De configuratie van een LTSP-client

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Run <computeroutput>man ltsp.conf</computeroutput> to have a look at available configuration options. Or read it online: <ulink url="https://ltsp.org/man/ltsp.conf/"/>
nl: Geef de opdracht <computeroutput>man ltsp.conf</computeroutput> om een zicht te krijgen op de beschikbare configuratieopties. U kunt deze ook online raadplegen: <ulink url="https://ltsp.org/man/ltsp.conf/"/>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Add configuration items to the /etc/ltsp/ltsp.conf [clients] section. For the changes to take effect, run:
nl: Voeg configuratie-items toe aan de sectie [clients] van /etc/ltsp/ltsp.conf. Om de veranderingen door te voeren geeft u de opdracht:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Sound with LTSP clients
nl: Geluid op LTSP-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: LTSP thin clients use networked audio to pass audio from the server to the clients.
nl: LTSP thin-clients doen beroep op genetwerkte audio om audio van de server te laten doorgeven aan de clients.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: LTSP diskless workstations handle audio locally.
nl: Schijfloze werkstations onder LTSP verwerken audio lokaal.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Access to USB drives and CD-ROMs/DVDs
nl: Toegang krijgen tot USB-sticks en cd's/dvd's

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When users insert a USB drive or DVD / CD-ROM into a Diskless Workstation, a corresponding icon appears on the desktop, allowing access to the content as on a workstation.
nl: Indien gebruikers een USB-stick of een dvd/cd plaatsen in een schijfloos werkstation, verschijnt een overeenkomstig pictogram op het bureaublad, waardoor toegang tot de inhoud mogelijk is zoals op een werkstation.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When users insert a USB drive into an X2Go thin client of type bare (default combined server installation), the media is mounted as soon as the existing folder icon on the Xfce desktop is double-clicked. Depending on the media content it might take some time until the content shows up in the file manager.
nl: Wanneer gebruikers een USB-stick in een X2Go thin client van het type bare (standaardinstallatie gecombineerde server) plaatsen, wordt het medium aangekoppeld zodra op het bestaande mappictogram op het Xfce-bureaublad wordt gedubbelklikt. Afhankelijk van de media-inhoud kan het enige tijd duren voordat de inhoud verschijnt in bestandsbeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: A warning about removable media on LTSP servers
nl: Een waarschuwing in verband met verwijderbare media en LTSP-servers

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: When inserted into an LTSP server, USB drives and other removable media cause the related folder icon to appear on LTSP thin client desktops. Remote users can access the files.
nl: Wanneer USB-sticks en andere verwijderbare media in een LTSP-server worden geplaatst, wordt het bijbehorende mappictogram weergegeven op de desktops van LTSP-thin clients. Externe gebruikers hebben toegang tot de bestanden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Use printers attached to LTSP clients
nl: Printers gebruiken die met LTSP-clients verbonden zijn

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Attach the printer to the LTSP client machine (both USB and parallel port are supported).
nl: Koppel de printer aan de LTSP-clientcomputer (zowel USB- als parallelle poort worden ondersteund).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configure the LTSP client with GOsa² to use a fixed IP address.
nl: Configureer de LTSP-client met GOsa² om een vast IP-adres te gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configure the printer using the web interface <computeroutput>https://www.intern:631</computeroutput> on the main server; choose network printer type <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> (for all printers regardless of brand or model) and set <computeroutput>socket://&lt;LTSP client ip&gt;:9100</computeroutput> as connection URI.
nl: Configureer de printer via de webinterface <computeroutput>https://www.intern:631</computeroutput> op de hoofdserver. Selecteer netwerkprinter, type <computeroutput>AppSocket/HP JetDirect</computeroutput> (voor alle printers ongeacht merk of model) en stel <computeroutput>socket://&lt;LTSP client ip&gt;:9100</computeroutput> in als de URI van de verbinding.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Modifying the PXE setup
nl: De PXE-instellingen wijzigen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: PXE stands for Preboot eXecution Environment. Debian Edu now uses the <ulink url="https://www.ipxe.org/">iPXE</ulink> implementation for easier LTSP integration.
nl: PXE staat voor Preboot eXecution Environment. Debian Edu gebruikt nu de implementatie <ulink url="https://www.ipxe.org/">iPXE</ulink> voor een eenvoudigere LTSP-integratie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Configuring the PXE menu
nl: Het PXE-menu configureren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The iPXE menu item concerning system installations is generated using the script <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput>.  It allows some settings to be overridden using the file <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> with replacement values.
nl: Het item in het iPXE-menu betreffende systeeminstallaties wordt gegenereerd met behulp van het script <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput>. Het is mogelijk om bepaalde instellingen ervan te overschrijven door een bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> aan te maken met vervangende waarden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Configuring the PXE installation
nl: De PXE-installatie configureren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The PXE installation will inherit the language, keyboard layout and mirror settings from the settings used when installing the main-server, and the other questions will be asked during installation (profile, popcon participation, partitioning and root password). To avoid these questions, the file <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> can be modified to provide preselected answers to debconf values. Some examples of available debconf values are already commented in <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput>. Your changes will be lost as soon as <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput> is used to recreate the PXE-installation environment. To append debconf values to <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> during recreation with <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput>, add the file <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput> with your additional debconf values.
nl: De PXE-installatie zal de instellingen voor taal, toetsenbordindeling en spiegelserver overnemen uit de bij het installeren van de hoofdserver meegegeven instellingen. De overige vragen (over profiel, deelname aan het meten van de populariteit van programmatuur, schijfindeling en beheerderswachtwoord) zullen in de loop van de installatie wel gesteld worden. Om deze vragen te voorkomen, kunt u het bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> aanpassen, zodat het de door u vooraf gekozen antwoorden kan doorgeven aan de overeenkomstige waarden van debconf. Enkele voorbeelden van beschikbare waarden voor debconf kunt u vinden in de commentaarregels van het bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput>. Zodra u <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput> gebruikt om de installatie-omgeving voor PXE opnieuw aan te maken, zullen uw wijzigingen echter verloren gaan. Om waarden voor debconf te laten toevoegen aan het bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat</computeroutput> tijdens dit proces van opnieuw aanmaken van de installatie-omgeving voor PXE met <computeroutput>debian-edu-pxeinstall</computeroutput>, moet u een bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput> creëren met daarin de door u gewenste bijkomende waarden voor debconf.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: More information about modifying PXE installations can be found in the <link linkend="Installation--Modifying_PXE_installations">Installation</link> chapter.
nl: U vindt bijkomende informatie over het aanpassen van PXE-installaties in het hoofdstuk <link linkend="Installation--Modifying_PXE_installations">Installatie</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Adding a custom repository for PXE installations
nl: Een eigen pakketbron gebruiken bij PXE-installaties

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For adding a custom repository add something like this to <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput>:
nl: Voeg u aan het bestand <computeroutput>/etc/debian-edu/www/debian-edu-install.dat.local</computeroutput> iets toe in de zin van het voorbeeld hieronder om ook een eigen pakketbron te kunnen gebruiken:

note: type: CDATA
en: #add the skole projects local repository
    d-i     apt-setup/local1/repository string      http://example.org/debian stable main contrib non-free
    d-i     apt-setup/local1/comment string         Example Software Repository
    d-i     apt-setup/local1/source boolean         true
    d-i     apt-setup/local1/key    string          http://example.org/key.asc
nl: #voeg een pakketbron van example.org toe
    d-i     apt-setup/local1/repository string      http://example.org/debian stable main contrib non-free
    d-i     apt-setup/local1/comment string         pakketbron met programmatuur afkomstig van example
    d-i     apt-setup/local1/source boolean         true
    d-i     apt-setup/local1/key    string          http://example.org/key.asc

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: and then run <computeroutput>/usr/sbin/debian-edu-pxeinstall</computeroutput> once.
nl: en geef dan eenmaal de opdracht <computeroutput>/usr/sbin/debian-edu-pxeinstall</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Changing network settings
nl: Netwerkinstellingen aanpassen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The debian-edu-config package comes with a tool which helps in changing the network from 10.0.0.0/8 to something else. Have a look at <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/subnet-change</computeroutput>.  It is intended for use just after installation on the main server, to update LDAP and other files that need to be edited to change the subnet.
nl: Het pakket debian-edu-config bevat een hulpmiddel waarmee u het netwerk 10.0.0.0/8 in iets anders kunt wijzigen. Kijk eens naar <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/subnet-change</computeroutput>. Het is bedoeld om vlak na de installatie van de hoofdserver gebruikt te worden met het oog op het aanpassen van LDAP en van de andere bestanden die bijgewerkt moeten worden om het subnet te wijzigen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note that changing to one of the subnets already used elsewhere in Debian Edu will not work. 192.168.0.0/24 and 192.168.1.0/24 are already set up as LTSP client networks. Changing to these subnets will require manual editing of configuration files to remove duplicate entries.
nl: Weet dat kiezen voor een van de subnets die reeds elders in Debian Edu gebruikt worden, niet zal werken. 192.168.1.0/24 en 192.168.1.0/24 staan reeds ingesteld als netwerken voor de LTSP clients. Omschakelen naar deze subnetwerken maakt het manueel bewerken van configuratiebestanden om er de items uit te halen die er tweemaal in voorkomen, onvermijdelijk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There is no easy way to change the DNS domain name.  Changing it would require changes to both the LDAP structure and several files in the main server file system.  There is also no easy way to change the host and DNS name of the main server (tjener.intern).  To do so would also require changes to LDAP and files in the main-server and client file system.  In both cases the Kerberos setup would have to be changed, too.
nl: Er bestaat geen gemakkelijke manier om de domeinnaam van DNS te wijzigen. Het toch doen maakt het aanpassen van de structuur van LDAP en van meerdere bestanden in het bestandssysteem van de hoofdserver noodzakelijk. Er bestaat ook geen eenvoudige manier om de computernaam en de DNS-naam van de hoofdserver (tjener.intern) te veranderen. Ook hiervoor zouden veranderingen nodig zijn in LDAP, in bestanden op de hoofdserver en in het bestandssysteem van de client. En in de beide gevallen zouden ook de instellingen van Kerberos veranderd moeten worden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Remote Desktop
nl: Extern Bureaublad (Remote Desktop)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Choosing the LTSP server profile or the combined server profile also installs the <emphasis>xrdp</emphasis> and <emphasis>x2goserver</emphasis> packages.
nl: Wanneer u kiest voor het profiel LTSP-server of het profiel gecombineerde server, worden ook de pakketten <emphasis>xrdp</emphasis> en <emphasis>x2goserver</emphasis> geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Xrdp uses the Remote Desktop Protocol to present a graphical login to a remote client. Microsoft Windows users can connect to the LTSP server running xrdp without installing additional software - they simply start a Remote Desktop Connection on their Windows machine and connect.
nl: Xrdp maakt gebruik van het protocol Remote Desktop (bureaublad op een andere computer) om aan de clientcomputer een extern grafisch aanmeldscherm aan te bieden. Dit laat gebruikers van Microsoft Windows toe om zonder het installeren van bijkomende programmatuur toch een verbinding te maken met een LTSP-server waarop het programma xrdp draait. Er wordt dan op de Windowscomputer gewoon een verbinding geactiveerd via 'Extern bureaublad' en de gebruiker kan zich aanmelden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Additionally, xrdp can connect to a VNC server or another RDP server.
nl: Bijkomend kan xrdp ook een verbinding maken met een VNC-server of een andere RDP-server.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Xrdp comes without sound support; to compile the required modules this script could be used.
nl: Xrdp wordt zonder ondersteuning voor geluid geleverd; om de nodige modules te compileren zou u het volgende script kunnen gebruiken.

note: type: CDATA
en: #!/bin/bash
     # Script to compile / recompile xrdp PulseAudio modules.
     # The caller needs to be root or a member of the sudo group.
     # Also, /etc/apt/sources.list must contain a valid deb-src line.
     set -e
      if [[ $UID -ne 0 ]] ; then  
         if ! groups | egrep -q sudo ; then
             echo "ERROR: You need to be root or a sudo group member."
             exit 1
         fi
     fi
     if ! egrep -q  ^deb-src /etc/apt/sources.list ; then
         echo "ERROR: Make sure /etc/apt/sources.list contains a deb-src line."
         exit 1
     fi
     TMP=$(mktemp -d)
     PULSE_UPSTREAM_VERSION="$(dpkg-query -W -f='${source:Upstream-Version}' pulseaudio)"
     XRDP_UPSTREAM_VERSION="$(dpkg-query -W -f='${source:Upstream-Version}' xrdp)"
     sudo apt -q update
     # Get sources and build dependencies:
     sudo apt -q install dpkg-dev
     cd $TMP
     apt -q source pulseaudio xrdp
     sudo apt -q build-dep pulseaudio xrdp
     # For pulseaudio 'configure' is all what is needed:
     cd pulseaudio-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/
     ./configure
     # Adjust pulseaudio modules Makefile (needs absolute path)
     # and build the pulseaudio modules.
     cd $TMP/xrdp-$XRDP_UPSTREAM_VERSION/sesman/chansrv/pulse/
     sed -i 's/^PULSE/#PULSE/' Makefile
     sed -i "/#PULSE_DIR/a \
     PULSE_DIR = $TMP/pulseaudio-$PULSE_UPSTREAM_VERSION" Makefile
     make
     # Copy modules to Pulseaudio modules directory, adjust rights.
     sudo cp *.so /usr/lib/pulse-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/modules/
     sudo chmod 644 /usr/lib/pulse-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/modules/module-xrdp*
     # Restart xrdp, now with sound enabled.
     sudo service xrdp restart
nl: #!/bin/bash
     # Script om de PulseAudio-modules voor xrd
     # te compileren / hercompileren.
     # De uitvoerder ervan moet root of lid van de sudo-groep zijn.
     # Ook moet /etc/apt/sources.list
     # een geldige deb-src-regel bevatten.
     set -e
      if [[ $UID -ne 0 ]] ; then  
         if ! groups | egrep -q sudo ; then
             echo "FOUT: U moet root of lid van de sudo-groep zijn."
             exit 1
         fi
     fi
     if ! egrep -q  ^deb-src /etc/apt/sources.list ; then
         echo "FOUT: Zorg voor een deb-src-regel in /etc/apt/sources.list."
         exit 1
     fi
     TMP=$(mktemp -d)
     PULSE_UPSTREAM_VERSION="$(dpkg-query -W -f='${source:Upstream-Version}' pulseaudio)"
     XRDP_UPSTREAM_VERSION="$(dpkg-query -W -f='${source:Upstream-Version}' xrdp)"
     sudo apt -q update
     # Broncode en bouwvereisten ophalen:
     sudo apt -q install dpkg-dev
     cd $TMP
     apt -q source pulseaudio xrdp
     sudo apt -q build-dep pulseaudio xrdp
     # Voor pulseaudio moet enkel 'configure' gebeuren:
     cd pulseaudio-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/
     ./configure
     # Aanpassen van de Makefile voor de pulseaudio-modules
     # (het absoluut pad is vereist)
     # en bouwen van de pulseaudio-modules.
     cd $TMP/xrdp-$XRDP_UPSTREAM_VERSION/sesman/chansrv/pulse/
     sed -i 's/^PULSE/#PULSE/' Makefile
     sed -i "/#PULSE_DIR/a \
     PULSE_DIR = $TMP/pulseaudio-$PULSE_UPSTREAM_VERSION" Makefile
     make
     # Modules kopiëren naar de map voor Pulseaudio-modules,
     # rechten aanpassen.
     sudo cp *.so /usr/lib/pulse-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/modules/
     sudo chmod 644 /usr/lib/pulse-$PULSE_UPSTREAM_VERSION/modules/module-xrdp*
     # Herstarten van xrdp, nu met ondersteuning voor geluid.
     sudo service xrdp restart

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: X2Go enables you to access a graphical desktop on the LTSP server over both low bandwidth and high bandwidth connections from a PC running Linux, Windows or macOS. Additional software is needed on the client side, see the <ulink url="https://wiki.x2go.org/doku.php/doc:installation:x2goclient">X2Go wiki</ulink> for more information.
nl: X2Go maakt het mogelijk om vanaf een pc met Linux, Windows of macOS over een verbinding met lage of hoge bandbreedte toegang te hebben tot een grafische werkomgeving op de LTSP-server. Daarvoor is op de client-computer extra software vereist. Raadpleeg voor bijkomende informatie de <ulink url="https://wiki.x2go.org/doku.php/doc:installation:x2goclient">wiki van X2Go</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Please note that the <computeroutput>killer</computeroutput> package should best be removed on the LTSP server if X2Go is used, see <ulink url="https://bugs.debian.org/890517#">890517</ulink>.
nl: Merk op dat u best het pakket <computeroutput>killer</computeroutput> verwijdert van de LTSP-server als u X2Go gebruikt. Zie <ulink url="https://bugs.debian.org/890517#">890517</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Available Remote Desktop clients
nl: Beschikbare clients voor verbinding met een extern bureaublad

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <computeroutput>freerdp-x11</computeroutput> is installed by default and is capable of RDP and VNC.
nl: <computeroutput>freerdp-x11</computeroutput> wordt standaard geïnstalleerd en ondersteunt zowel RDP als VNC.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: RDP - the easiest way to access Windows terminal server. An alternative client package is <computeroutput>rdesktop</computeroutput>.
nl: RDP - de eenvoudigste manier om een koppeling te maken met een Windows terminalserver. Een pakket met een alternatieve client is <computeroutput>rdesktop</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: VNC client (Virtual Network Computer) gives access to Skolelinux remotely.  An alternative client package is <computeroutput>xvncviewer</computeroutput>.
nl: Een VNC-client (Virtual Network Computer) geeft vanop afstand toegang tot Skolelinux. Een pakket met een alternatieve client is <computeroutput>xvncviewer</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <computeroutput>x2goclient</computeroutput> is a graphical client for the X2Go system (not installed by default). You can use it to connect to running sessions and start new ones.
nl: <computeroutput>x2goclient</computeroutput> is een grafische client voor het X2Go-systeem (niet standaard geïnstalleerd). U kunt dit programma gebruiken om een verbinding te maken met een actieve sessie of om een nieuwe sessie te starten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Wireless clients
nl: Draadloze clients

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis>freeRADIUS</emphasis> server could be used to provide secure network connections. For this to work, install the <emphasis>freeradius</emphasis> and <emphasis>winbind</emphasis> packages on the main server and run <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/setup-freeradius-server</computeroutput> to generate a basic, site specific configuration. This way, both EAP-TTLS/PAP and PEAP-MSCHAPV2 methods are enabled. All configuration is contained in the script itself to facilitate site specific adjustments. See <ulink url="https://freeradius.org/">the freeRADIUS homepage</ulink> for details.
nl: De server <emphasis>freeRADIUS</emphasis> kan worden gebruikt om veilige netwerkverbindingen tot stand te brengen. Om dit te laten werken moet u de pakketten <emphasis>freeradius</emphasis> en <emphasis>winbind</emphasis> installeren op de hoofdserver en het commando <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/setup-freeradius-server</computeroutput> uitvoeren om een basale locatiespecifieke configuratie te genereren. Op deze manier worden zowel de EAP-TTLS/PAP als de PEAP-MSCHAPV2 methode ingeschakeld. Alle configuratie zit vervat in het script zelf om site-specifieke aanpassingen te vergemakkelijken. Raadpleeg de <ulink url="https://freeradius.org/">homepagina van freeRADIUS</ulink> voor details.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Additional configuration is needed to
nl: Extra configuratie is nodig om

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: enable/disable access points via a <emphasis>shared secret</emphasis> (/etc/freeradius/3.0/clients.conf).
nl: toegangspunten in/uit te schakelen via een <emphasis>shared secret</emphasis> (gedeeld geheim) (/etc/freeradius/3.0/clients.conf).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: allow/deny wireless access using LDAP groups (/etc/freeradius/3.0/users).
nl: draadloze toegang toe te staan/te weigeren met behulp van LDAP-groepen (/etc/freeradius/3.0/users).

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: combine access points into dedicated groups (/etc/freeradius/3.0/huntgroups)
nl: toegangspunten samen te voegen in speciale groepen (/etc/freeradius/3.0/huntgroups)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: End user devices need to be configured properly, these devices need to be PIN protected for the use of EAP (802.1x) methods. And most important: users need to be educated to install the freeradius CA certificate on their devices to be sure to connect to the right server. This way the password can't be catched in case of a malicious server. The site specific certificate is available on the internal network.
nl: Apparaten van eindgebruikers moeten correct worden geconfigureerd, deze apparaten moeten met een pincode zijn beveiligd voor het gebruik van EAP (802.1x)-methoden. En het belangrijkste: gebruikers moeten worden opgeleid om het freeradius CA-certificaat op hun apparaten te installeren om er zeker van te zijn dat ze verbinding maken met de juiste server. Op deze manier kan het wachtwoord niet worden achterhaald in het geval van een kwaadwillende server. Het locatiespecifieke certificaat is beschikbaar op het interne netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <ulink url="https://www.intern/freeradius-ca.pem"/> (for end user devices running Linux)
nl: <ulink url="https://www.intern/freeradius-ca.pem"/> (voor apparaten van eindgebruikers met Linux)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Please note that configuring end user devices will be a real challenge due to the variety of devices. For Windows devices an installer script could be created, for Apple devices a mobileconfig file. In both cases the freeRADIUS CA certificate can be integrated, but OS specific tools are needed to create the scripts.
nl: Houd er rekening mee dat het configureren van apparaten voor eindgebruikers een echte uitdaging zal zijn vanwege de verscheidenheid aan apparaten. Voor Windows-apparaten kan een installatiescript worden gemaakt, voor Apple-apparaten een mobileconfig-bestand. In beide gevallen kan het freeRADIUS CA-certificaat worden geïntegreerd, maar er zijn OS-specifieke gereedschappen nodig om de scripts te maken.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Authorize Windows machine with Debian Edu credentials using pGina LDAP plugin
nl: Een Windows-machine machtiging verlenen aan de hand van Debian Edu-identificatiegegevens met behulp van de LDAP-plug-in pGina

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Adding pGina user in Debian Edu
nl: De gebruiker pGina toevoegen in Debian Edu

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To have an ability to use pGina (or any else 3rd party auth-service-application) you should have a special user account used in search inside of LDAP.
nl: Om pGina (of een andere auth-service-applicatie van derden) te kunnen gebruiken, moet u een speciaal gebruikersaccount hebben dat wordt gebruikt bij het zoeken in LDAP.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Add a special user, eg <emphasis role="strong">pguser</emphasis> with password <emphasis>pwd.777</emphasis>, on <ulink url="https://www/gosa"/> website.
nl: Voeg een bijzondere gebruiker, bijv. <emphasis role="strong">pguser</emphasis> met wachtwoord <emphasis>pwd.777</emphasis>, toe op de <ulink url="https://www/gosa"/> website.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Install pGina fork
nl: De pGina-afsplitsing installeren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Download and install pGina 3.9.9.12 as usual software. Take an attention that LDAP plugin persists in pGina plugin folder:
nl: Download en installeer pGina 3.9.9.12 zoals gebruikelijke software. Let erop dat de LDAP-plug-in blijft staan in de plug-inmap van pGina:

note: type: CDATA
en: C:\Program Files\pGina.fork\Plugins\pGina.Plugin.Ldap.dll
nl: c:\Program Files\pGina.fork\Plugins\pGina.Plugin.Ldap.dll

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Configure pGina
nl: pGina configureren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Considering to Debian Edu settings the connection to LDAP uses SSL by port 636.
nl: Gezien de instellingen van Debian Edu gebruikt de verbinding met LDAP SSL via poort 636.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: So necessary settings in a pGina LDAP plugin are below
nl: Dus de noodzakelijke instellingen in een pGina LDAP-plugin zijn de volgende

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: (these are stored in HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\pGina3.fork\Plugins\0f52390b-c781-43ae-bd62-553c77fa4cf7).
nl: (deze worden opgeslagen in HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\pGina3.fork\Plugins\0f52390b-c781-43ae-bd62-553c77fa4cf7).

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: LDAP Plugin main section
nl: Hoofdgedeelte van de LDAP-plug-in

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LDAP Host(s): <emphasis role="strong">10.0.2.2</emphasis> (or any else with "space" as a separator)
nl: LDAP Host(s): <emphasis role="strong">10.0.2.2</emphasis> (of iets anders met "spatie" als scheidingsteken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LDAP Port: <emphasis role="strong">636</emphasis> (for SSL connection)
nl: LDAP Port: <emphasis role="strong">636</emphasis> (voor de SSL-verbinding)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use SSL: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (tick checkbox)
nl: Use SSL: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (selectievakje aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Start TLS: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (don't tick checkbox)
nl: Start TLS: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (selectievakje niet aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Validate Server Certificate: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (don't tick checkbox)
nl: Validate Server Certificate: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (selectievakje niet aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: ("pguser" is a user to authenticate in LDAP to search users in a login session)
nl: ("pguser" is een gebruiker die zich in LDAP kan authenticeren om te zoeken in Users (gebruikers) bij een inlogsessie)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Search Password: pwd.777 (this is the "pguser" password)
nl: Search Passwords: pwd.777 (dit is het wachtwoord van "pguser")

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Authentication block
nl: Het blok Authentication

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Bind Tab:
nl: Het tabblad Bind:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Search for DN: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (tick checkbox)
nl: Search for DN: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (selectievakje aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Authorization block
nl: Het blok Authorization

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Deny when LDAP authentication fails: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (tick checkbox)
nl: Deny when LDAP authentication fails: <emphasis role="strong">YES</emphasis> (selectievakje aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Allow when server is unreachable: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (don't tick checkbox, optional)
nl: Allow when server is unreachable: <emphasis role="strong">NO</emphasis> (selectievakje niet aanvinken, facultatief)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Plugin Selection
nl: Pluginselectie

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Local Machine: Authentication [v], Gateway [v] (tick only two checkboxes)
nl: Local Machine: Authentication [v], Gateway [v] (enkel twee selectievakjes aanvinken)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Plugin Order
nl: Pluginvolgorde

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Sources:
nl: Informatiebronnen:

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Samba is now configured as <emphasis>standalone server</emphasis> with modern SMB2/SMB3 support and usershares enabled, see <computeroutput>/etc/samba/smb-debian-edu.conf</computeroutput> on the main server. This way non-admin users are enabled to provide shares.
nl: Samba is nu geconfigureerd als <emphasis>autonome server</emphasis> met moderne SMB2/SMB3-ondersteuning en met de functie delen van gebruikersmappen ingeschakeld. Zie <computeroutput>/etc/samba/smb-debian-edu.conf</computeroutput> op de hoofdserver. Op deze manier kunnen gebruikers zonder beheerdersrechten gedeelde mappen aanbieden.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: As Samba has dropped the insecure SMB1 protocol, the option to setup Samba as NT4-style PDC is gone.
nl: Omdat Samba het onveilige SMB1-protocol heeft laten vallen, is de optie om Samba in te stellen als PDC in NT4-stijl verdwenen.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: For site specific changes, copy /usr/share/debian-edu-config/smb.conf.edu-site to the /etc/samba directory. The settings in <emphasis>smb.conf.edu-site</emphasis> will override those contained in <emphasis>smb-debian-edu.conf</emphasis>.
nl: Voor locatiespecifieke wijzigingen moet u /usr/share/debian-edu-config/smb.conf.edu-site kopiëren naar de map /etc/samba. De instellingen in <emphasis>smb.conf.edu-site</emphasis> zullen die in <emphasis>smb-debian-edu.conf</emphasis> overschrijven.

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: By default, home directories are read only. This can be changed in <emphasis>/etc/samba/smb.conf.edu-site</emphasis>.
nl: Persoonlijke mappen zijn standaard alleen-lezen. Dit kan gewijzigd worden in <emphasis>/etc/samba/smb.conf.edu-site</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Samba passwords are stored using <computeroutput>smbpasswd</computeroutput> and are updated in case a password is changed using GOsa².
nl: Samba-wachtwoorden worden opgeslagen met behulp van <computeroutput>smbpasswd</computeroutput> en worden bijgewerkt voor het geval een wachtwoord wordt gewijzigd met GOsa².

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: To temporarily disable a user's Samba account, run <computeroutput>smbpasswd -d &lt;username&gt;</computeroutput>, <computeroutput>smbpasswd -e &lt;username&gt;</computeroutput> will re-enable it.
nl: Om het Samba-account van een gebruiker tijdelijk uit te schakelen geeft u de opdracht <computeroutput>smbpasswd -d &lt;gebruikersnaam&gt;</computeroutput>, en met het commando <computeroutput>smbpasswd -e &lt;gebruikersnaam&gt;</computeroutput> kunt u het terug activeren.

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Running <computeroutput>chown root:teachers /var/lib/samba/usershares</computeroutput> on the main server will disable usershares for 'students'.
nl: Met het commando <computeroutput>chown root:teachers /var/lib/samba/usershares</computeroutput> op de hoofdserver schakelt de functie mappen delen uit voor 'studenten'.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Accessing files via Samba
nl: Toegang tot bestanden via Samba

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Connections to a user's home directory and to additional site specific shares (if configured) are possible for devices running Linux, Android, macOS, iOS, iPadOS, Chrome OS or Windows. Other devices like Android based ones require a file manager with SMB2/SMB3 support, also known as LAN access. <ulink url="https://play.google.com/store/apps/details?id=com.lonelycatgames.Xplore&amp;hl=en_US&amp;gl=US">X-plore</ulink> or <ulink url="https://www.ghisler.com/android.htm">Total Commander with LAN plugin</ulink> might be a good choice.
nl: Verbindingen met de persoonlijke map van een gebruiker en met extra locatiespecifieke gedeelde mappen (wanneer deze geconfigureerd zijn) zijn mogelijk voor apparaten met Linux, Android, macOS, iOS, iPadOS, Chrome OS of Windows. Andere apparaten, zoals op Android gebaseerde apparaten, hebben een bestandsbeheerder met SMB2 / SMB3-ondersteuning nodig, ook wel LAN-toegang genoemd. <ulink url="https://play.google.com/store/apps/details?id=com.lonelycatgames.Xplore&amp;hl=en_US&amp;gl=US">X-plore</ulink> of <ulink url="https://www.ghisler.com/android.htm">Total Commander met LAN plug-in</ulink> zou een goede keuze kunnen zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use <computeroutput>\\tjener\&lt;username&gt;</computeroutput> or <computeroutput>smb://tjener/&lt;username&gt;</computeroutput> to access the home directory.
nl: Gebruik <computeroutput>\\tjener\&lt;gebruikersnaam&gt;</computeroutput> of <computeroutput>smb://tjener/&lt;gebruikersnaam&gt;</computeroutput> om toegang tot de persoonlijke map te hebben.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: HowTos for teaching and learning
nl: HowTo's in verband met leren en onderrichten

note: type: Content of: <article><section><para>
en: All Debian packages mentioned in this section can be installed by running <computeroutput>apt install &lt;package&gt;</computeroutput> (as root).
nl: Alle pakketten van Debian die in dit onderdeel vermeld worden, kunt u installeren door (als systeembeheerder) de opdracht <computeroutput>apt install &lt;pakket&gt;</computeroutput> te geven.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Teaching Programming
nl: Onderricht in programmeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <ulink url="https://packages.debian.org/stable/education-development#">stable/education-development</ulink> is a meta package depending on a lot of programming tools. Please note that almost 2 GiB of disk space is needed if this package is installed. For more details (maybe to install only a few packages), see the <ulink url="https://blends.debian.org/edu/tasks/development">Debian Edu Development packages</ulink> page.
nl: <ulink url="https://packages.debian.org/stable/education-development#">stable/education-development</ulink> is een meta-pakket dat een heleboel programmeerhulpmiddelen vereist. Merk op dat bijna 2 GiB vereist is als dit pakket geïnstalleerd wordt. Raadpleeg voor bijkomende informatie (eventueel om slechts enkele pakketten te installeren) de pagina <ulink url="https://blends.debian.org/edu/tasks/development">ontwikkelingspakketten van Debian Edu</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Monitoring pupils
nl: Leerlingen opvolgen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Warning</emphasis>: make sure you know the status of the laws about monitoring and restricting computer users' activities in your jurisdiction.
nl: <emphasis role="strong">Waarschuwing</emphasis>: zorg ervoor dat u goed geïnformeerd bent over de wettelijke bepalingen in verband met het opvolgen en beperken van de activiteiten van uw computergebruikers in uw rechtsgebied.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Some schools use control tools like <ulink url="https://packages.debian.org/stable/epoptes#">Epoptes</ulink> or <ulink url="https://packages.debian.org/stable//veyon-configurator#">Veyon</ulink> to supervise their students. See also: <ulink url="https://epoptes.org">Epoptes Homepage</ulink> and <ulink url="https://veyon.io">Veyon Homepage</ulink>.
nl: Sommige scholen gebruiken controlehulpmiddelen zoals <ulink url="https://packages.debian.org/stable/epoptes#">Epoptes</ulink> of <ulink url="https://packages.debian.org/stable//veyon-configurator#">Veyon</ulink> om hun studenten te superviseren. Bekijk ook de <ulink url="https://www.epoptes.org">Homepagina van Epoptes</ulink> en de <ulink url="https://www.veyon.io">Homepagina van Veyon</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Restricting pupils' network access
nl: De netwerktoegang voor leerlingen beperken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Some schools use <ulink url="https://packages.debian.org/stable/squidguard#">Squidguard</ulink> or <ulink url="https://packages.debian.org/stable/e2guardian#">e2guardian</ulink> to restrict Internet access.
nl: Sommige scholen maken gebruik van <ulink url="https://packages.debian.org/stable/squidguard#">Squidguard</ulink> of <ulink url="https://packages.debian.org/stable/e2guardian#">e2guardian</ulink> om de toegang tot het Internet te beperken.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: HowTos for users
nl: HowTo's voor gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Changing passwords
nl: Wachtwoorden wijzigen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Every user should change her or his password by using GOsa². To do so, just use a browser and go to <computeroutput>https://www/gosa/</computeroutput>.
nl: Iedere gebruiker zou zijn of haar wachtwoord moeten wijzigen via GOsa². Om dit te doen, moet men een browser gebruiken en naar <computeroutput>https://www/gosa/</computeroutput> gaan.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Using GOsa² to change the password ensures that passwords for Kerberos (krbPrincipalKey), LDAP (userPassword) and Samba are the same.
nl: GOsa² gebruiken om een wachtwoord te wijzigen garandeert dat de wachtwoorden voor Kerberos (krbPrincipalKey), LDAP (userPassword) en Samba identiek zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Changing passwords using PAM is working also at the GDM login prompt, but this will only update the Kerberos password, and not the Samba and GOsa² (LDAP) password. So after you changed your password at the login prompt, you really should also change it using GOsa².
nl: Het wijzigen van een wachtwoord met PAM functioneert ook aan de aanmeldingsprompt van GDM, maar dit past enkel het Kerberos-wachtwoord aan, en niet het wachtwoord voor Samba en GOsa² (LDAP). Indien u dus uw wachtwoord wijzigde aan de aanmeldingsprompt, zou u het zeker ook moeten wijzigen via GOsa².

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Running standalone Java applications
nl: Autonome Java-toepassingen uitvoeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Standalone Java applications are supported out of the box by the OpenJDK Java runtime.
nl: Autonome Java-toepassingen worden automatisch ondersteund door OpenJDK, een omgeving voor het uitvoeren van javatoepassingen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Using email
nl: Het gebruik van e-mail

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All users can send and receive mails within the internal network; certificates are provided to allow TLS secured connections. To allow mail outside the internal network, the administrator needs to configure the mailserver <computeroutput>exim4</computeroutput> to suit the local situation, starting with <computeroutput>dpkg-reconfigure exim4-config</computeroutput>.
nl: Alle gebruikers kunnen binnen het interne netwerk e-mail versturen en ontvangen. Certificaten worden voorzien om met TLS beveiligde verbindingen mogelijk te maken. Om het gebruik van e-mail buiten het interne netwerk mogelijk te maken, moet de systeembeheerder de mailserver <computeroutput>exim4</computeroutput> configureren overeenkomstig de lokale situatie. Die configuratie bijwerken begint bij de opdracht <computeroutput>dpkg-reconfigure exim4-config</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Every user who wants to use Thunderbird needs to configure it as follows. For a user with username jdoe the internal email address is <ulink url="mailto:jdoe@postoffice.intern">jdoe@postoffice.intern</ulink>.
nl: Elke gebruiker die Thunderbird wenst te gebruiken, moet het op de volgende manier configureren. Voor een gebruiker met de gebruikersnaam jdoe, is het interne e-mailadres <ulink url="mailto:jdoe@postoffice.intern">jdoe@postoffice.intern</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Click 'Skip this and use my existing email'
nl: Klik op 'Deze stap overslaan en mijn bestaande e-mail gebruken'

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Enter your email address
nl: Voer uw e-mailadres in

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Don't enter your password as Kerberos single sign on will be used
nl: Voer uw wachtwoord niet in, aangezien het 'single sign on'-systeem van Kerberos gebruikt zal worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Click 'Continue'
nl: Klik op 'Doorgaan'

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: For both IMAP and SMTP the settings should be 'STARTTLS' and 'Kerberos/GSSAPI'; adjust if not detected automatically
nl: Voor IMAP en SMTP moeten de instellingen telkens 'STARTTLS' en 'Kerberos/GSSAPI' zijn. Pas ze aan als dit niet automatisch gedetecteerd wordt

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Click 'Done'
nl: Klik op 'Klaar'

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Contribute
nl: Meewerken

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Contribute locally
nl: Meewerken op lokaal vlak

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Currently there are local teams in Norway, Germany, the region of Extremadura in Spain, Taiwan and France. "Isolated" contributors and users exist in Greece, the Netherlands, Japan and elsewhere.
nl: Momenteel bestaan er lokale teams in Noorwegen, Duitsland, de regio Extremadura in Spanje, Taiwan en Frankrijk. 'Individuele' medewerkers en gebruikers zijn er in Griekenland, Nederland, Japan en op nog andere plaatsen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <link linkend="Support">support chapter</link> has explanations and links to localised resources, as <emphasis>contribute</emphasis> and <emphasis>support</emphasis> are two sides of the same coin.
nl: Het hoofdstuk <link linkend="Support">ondersteuning</link> bevat uitleg en koppelingen naar lokale hulpbronnen, aangezien <emphasis>meewerken</emphasis> en <emphasis>ondersteunen</emphasis> twee kanten zijn van dezelfde medaille.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Contribute globally
nl: Wereldwijd meewerken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Internationally we are organised into various <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Teams/">teams</ulink> working on different subjects.
nl: Op internationaal vlak hebben we ons georganiseerd in meerdere <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Teams/">teams</ulink> die werken op verschillende thema's.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Most of the time, the <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu">developer mailing list</ulink> is our main medium for communication, though we have monthly IRC meetings on #debian-edu on irc.debian.org and even, less frequently, real gatherings, where we meet each other in person. <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/NewContributor">New contributors</ulink> should read our <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/ArchivePolicy"/>.
nl: In de meeste gevallen fungeert de <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu">mailinglijst voor ontwikkelaars</ulink> als ons belangrijkste communicatiemedium, maar eens per maand hebben we een IRC-vergadering op #debian-edu op irc.debian.org en zelfs ook, weliswaar minder frequent, echte vergaderingen waarop we elkaar persoonlijk ontmoeten. <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/NewContributor">Nieuwe medewerkers</ulink> zouden onze <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/ArchivePolicy"/> moeten lezen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A good way to learn what is happening in the development of Debian Edu is to subscribe to the <ulink url="https://alioth-lists.debian.net/cgi-bin/mailman/listinfo/debian-edu-commits">commit mailinglist</ulink>.
nl: Een goede manier om te weten wat er gebeurt op het vlak van de ontwikkeling van Debian Edu, is zich inschrijven voor de <ulink url="https://alioth-lists.debian.net/cgi-bin/mailman/listinfo/debian-edu-commits">mailinglijst voor broncodeaanpassingen</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Report bugs
nl: Bugs rapporteren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Debian Edu uses the Debian <ulink url="http://www.debian.org/Bugs/">Bug Tracking System (BTS)</ulink>. View existing bug reports and feature requests or create new ones. Please report all bugs against the package <ulink url="https://bugs.debian.org/src:debian-edu-config">debian-edu-config</ulink>. Take a look at <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/BugReports#">How To Report Bugs</ulink> for more information on bug reporting in Debian Edu.
nl: Debian Edu gebruikt het <ulink url="http://www.debian.org/Bugs/">Bugvolgsysteem</ulink> (Bug Tracking System - BTS) van Debian. Bekijk bestaande bugrapporten en functieverzoeken of maak er nieuwe aan. Rapporteer alle bugs tegen het pakket <ulink url="https://bugs.debian.org/src:debian-edu-config">debian-edu-config</ulink>. Kijk eens naar <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/HowTo/BugReports#">Hoe Bugs Rapporteren</ulink> voor meer informatie over het rapporteren van bugs in Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Documentation writers and translators
nl: Auteurs van documentatie en vertalers

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This document needs your help! First and foremost, it is not finished yet: if you read it, you will notice various FIXMEs within the text. If you happen to know (a bit of) what needs to be explained there, please consider sharing your knowledge with us.
nl: Dit document heeft uw hulp nodig! Eerst en vooral is het op dit moment nog niet af. Terwijl u het leest, zult u merken dat er op verschillende plaatsen in de tekst nog FIXMEs staan. Indien u toevallig (een beetje) kennis mocht hebben over wat daar uitgelegd moet worden, overweeg dan alstublieft om uw kennis met ons te delen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The source of the text is a wiki and can be edited with a simple webbrowser. Just go to <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye/"/> and you can contribute easily. Note: a user account is needed to edit the pages; you need to <ulink url="https://wiki.debian.org/UserPreferences">create a wiki user</ulink> first.
nl: De broncode van de tekst is een wiki die eenvoudig met behulp van een webbrowser bewerkt kan worden. Ga gewoon naar <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye/"/> en u kunt zomaar beginnen mee te werken. Noot: u heeft wel een gebruikersaccount nodig om de pagina's te bewerken: eerst moet u <ulink url="https://wiki.debian.org/UserPreferences">een wiki-gebruikersaccount aanmaken</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Another very good way to contribute and to help users is by translating software and documentation. Information on how to translate this document can be found in the <link linkend="Translations">translations chapter</link> of this book. Please consider helping the translation effort of this book!
nl: Een heel goede andere manier om mee te werken en gebruikers te helpen, is door programmatuur en documentatie te vertalen. Informatie over hoe dit document te vertalen, is te vinden in het hoofdstuk <link linkend="Translations">vertalingen</link> van dit boek. Overweeg alstublieft om te helpen bij het vertalen van dit boek!

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Support
nl: Ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Volunteer based support
nl: Ondersteuning op vrijwillige basis

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: in English
nl: in het Engels

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu"/> - support mailing list
nl: <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu"/> - mailinglijst voor het bieden van ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: #debian-edu on irc.debian.org - IRC channel, mostly development related; do not expect real time support even though it frequently happens
nl: #debian-edu op irc.debian.org - Een IRC-kanaal dat hoofdzakelijk gaat over ontwikkeling; verwacht niet om er onmiddellijke ondersteuning te krijgen, al komt het regelmatig voor dat dit toch gebeurt

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: in Norwegian
nl: in het Noors

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: #skolelinux on irc.debian.org - IRC channel to support Norwegian users
nl: #skolelinux op irc.debian.org - IRC-kanaal ter ondersteuning van Noorse gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: in German
nl: in het Duits

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu-german"/> - support mailing list
nl: <ulink url="https://lists.debian.org/debian-edu-german"/> - mailinglijst voor het bieden van ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <ulink url="https://www.skolelinux.de"/> - official German representation
nl: <ulink url="https://www.skolelinux.de"/> - Officiële voorstelling in het Duits

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: #skolelinux.de on irc.debian.org - IRC channel to support German users
nl: #skolelinux.de op irc.debian.org - IRC-kanaal ter ondersteuning van Duitse gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: in French
nl: in het Frans

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <ulink url="http://lists.debian.org/debian-edu-french"/> - support mailing list
nl: <ulink url="http://lists.debian.org/debian-edu-french"/> - mailinglijst voor het bieden van ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Professional support
nl: Professionele ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Lists of companies providing professional support are available from <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Help/ProfessionalHelp"/>.
nl: Een lijst van bedrijven die professionele ondersteuning bieden vindt u op <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Help/ProfessionalHelp"/>.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: New features in Debian Edu Bullseye
nl: Nieuwe functionaliteit in Debian Edu Bullseye

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: New features for Debian Edu 11 Codename Bullseye
nl: Nieuwe functionaliteit voor Debian Edu 11 met codenaam Bullseye

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Installation changes
nl: Veranderingen aan het installatieproces

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New version of Debian Installer from Debian Bullseye, see its <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installation manual</ulink> for more details.
nl: Nieuwe versie van het installatieprogramma van Debian Bullseye. Voor meer details kunt u terecht bij de <ulink url="http://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New artwork based on the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/Homeworld#">Homeworld theme</ulink>, the default artwork for Debian 11 Bullseye.
nl: Nieuwe grafische vormgeving die gebaseerd is op het <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/Homeworld#">thema Homeworld</ulink>, de standaard grafische vormgeving voor Debian 11 Bullseye.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The Debian Installer doesn't support LTSP chroot setup anymore. In case of a combined server installation ('Main server' + 'LTSP server' profiles), setting up thin client support (now using X2Go) happens at the end of the installation. Generating the SquashFS image for diskless client support (from the server's file system) is done at first boot.
nl: Het installatieprogramma van Debian biedt niet langer ondersteuning voor het opzetten van een LTSP-chroot. In het geval van een installatie van een gecombineerde server (profiel 'Hoofdserver' + 'LTSP-server') gebeurt het opzetten van thin clientondersteuning (waarvoor nu X2Go gebruikt wordt) op het einde van de installatie. Het genereren van het SquashFS-image voor ondersteuning van schijfloze clients (vanuit het bestandssysteem van de server) gebeurt bij de eerste opstart.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: For separate LTSP servers, both steps have to be done via a tool after first boot inside the internal network when enough information is available from the main server.
nl: Voor afzonderlijke LTSP-servers moeten beide stappen worden uitgevoerd via een hulpmiddel na de eerste opstart binnen het interne netwerk wanneer voldoende informatie van de hoofdserver beschikbaar is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Software updates
nl: Bijwerkingen van programmatuur

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Everything which is new in Debian 11 Bullseye, eg:
nl: Alles wat nieuw is in Debian 11 Bullseye, bijvoorbeeld:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Linux kernel 5.10
nl: Linux kernel versie 5.10

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Desktop environments KDE Plasma 5.20, GNOME 3.38, Xfce 4.16, LXDE 11, MATE 1.24
nl: Grafische werkomgevingen KDE Plasma 5.20, GNOME 3.38, Xfce 4.16, LXDE 11, MATE 1.24

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Educational toolbox GCompris 1.0
nl: Gereedschapskist voor het onderwijs GCompris versie 1.0

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Music creator Rosegarden 20.12
nl: Programma voor muziekcreatie Rosegarden 20.12

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Bullseye includes more than 59000 packages available for installation.
nl: Debian Bullseye stelt meer 59.000 pakketten ter beschikking, klaar voor installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: More information about Debian 11 Bullseye is provided in the <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes">release notes</ulink> and the <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installation manual</ulink>.
nl: Meer informatie over Debian 11 Bullseye kunt u vinden in de <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/releasenotes">opmerkingen bij de uitgave</ulink> en in de <ulink url="https://www.debian.org/releases/bullseye/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Documentation and translation updates
nl: Documentatie en bijwerkingen van vertalingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: During installation the profile choice page is available in 29 languages, of which 22 are fully translated.
nl: Tijdens de installatie is de pagina over de keuze van profielen beschikbaar in 29 talen, waarvan er 22 een volledige vertaling bieden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye#">Debian Edu Bullseye Manual</ulink> is fully translated to Dutch, French, German, Italian, Japanese, Norwegian Bokmål, Portuguese (Portugal) and Simplified Chinese.
nl: De <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Bullseye#">handleiding van Debian Edu Bullseye</ulink> is volledig vertaald naar het Nederlands, het Frans, het Duits, het Italiaans, het Japans, het Noorse Bokmål, het Portugees (Portugal) en het Vereenvoudigd Chinees.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Partly translated versions exist for Danish and Spanish.
nl: Er bestaan gedeeltelijk vertaalde versies in het Deens en het Spaans.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Other changes compared to the previous release
nl: Andere veranderingen vergeleken met de vorige uitgave

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Improved TLS/SSL support on the internal network. On clients, the root certificate for the Debian Edu-CA is located inside the certificate bundle for the whole system.
nl: Verbeterde ondersteuning voor TLS/SSL op het interne netwerk. Op clients is het basiscertificaat voor de 'Debian Edu-CA' nu opgenomen in de certificatenbundel voor het hele systeem.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New LTSP, re-written from scratch, dropping thin client support. Thin clients are now supported using X2Go.
nl: Nieuwe en volledig herschreven LTSP, waarbij ondersteuning voor thin clients weggevallen is. Thin clients worden nu met X2Go ondersteund.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Netboot is provided using iPXE instead of PXELINUX to be compliant with LTSP.
nl: Netboot, het opstarten over het netwerk, wordt aangeboden met iPXE in plaats van PXELINUX om compatibel te zijn met LTSP.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The <emphasis>/srv/tftp</emphasis> directory is now used as netboot base instead of <emphasis>/var/lib/tftpboot</emphasis>.
nl: Nu wordt de map <emphasis>/srv/tftp</emphasis> gebruikt als basis voor het opstarten over het netwerk in plaats van <emphasis>/var/lib/tftpboot</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: DuckDuckGo is used as default search provider for both Firefox ESR and Chromium.
nl: DuckDuckGo wordt gebruikt als standaard zoekmachine voor zowel Firefox ESR als Chromium.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Chromium uses the internal website instead of Google as default startpage.
nl: Chromium gebruikt de interne website in plaats van Google als standaard startpagina.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: On diskless workstations, the Kerberos TGT is available after login automatically.
nl: Op schijfloze werkstations is het Kerberos TGT na het inloggen automatisch beschikbaar.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New tool added to set up freeRADIUS with support for both EAP-TTLS/PAP and PEAP-MSCHAPV2 methods.
nl: Nieuw gereedschap toegevoegd om freeRADIUS in te stellen met ondersteuning voor zowel de methode EAP-TTLS/PAP als PEAP-MSCHAPV2.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Samba is configured as 'standalone server' with support for SMB2/SMB3; domain joining is gone.
nl: Samba wordt geconfigureerd als 'autonome server' met ondersteuning voor SMB2/SMB3; toetreden tot het domein is verdwenen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The GOsa² web interface doesn't show Samba related entries because Samba account data are no longer stored in LDAP.
nl: De GOsa²-webinterface toont geen vermeldingen in verband met Samba, omdat Samba-accountgegevens niet langer in LDAP worden opgeslagen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Installer's graphical mode is used for PXE installations (instead of text mode).
nl: Voor PXE installaties wordt de grafische modus van het installatieprogramma van Debian gebruikt (in plaats van de tekstmodus).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Central CUPS print server ipp.intern, users belonging to the printer-admins group are allowed to administrate CUPS.
nl: Centrale CUPS printserver ipp.intern, gebruikers die behoren tot de groep printer-admins, mogen CUPS beheren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Icinga administration via the web interface is restricted to the first user.
nl: Het beheer van Icinga via de webinterface kan enkel gebeuren door de eerste gebruiker.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Known issues
nl: Bekende problemen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: see <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Status/Bullseye#">the Debian Edu Bullseye status page</ulink>.
nl: kijk op <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Status/Bullseye#">de statuspagina van Debian Edu Bullseye</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Copyright and authors
nl: Auteursrechten en auteurs

note: type: Content of: <article><section><para>
en: This document is written and copyrighted by Holger Levsen (2007-2022), Petter Reinholdtsen (2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2012, 2014), Daniel Heß (2007), Patrick Winnertz (2007), Knut Yrvin (2007), Ralf Gesellensetter (2007), Ronny Aasen (2007), Morten Werner Forsbring (2007), Bjarne Nielsen (2007, 2008), Nigel Barker (2007), José L. Redrejo Rodríguez (2007), John Bildoy (2007), Joakim Seeberg (2008), Jürgen Leibner (2009, 2010, 2011, 2012, 2014), Oded Naveh (2009), Philipp Hübner (2009, 2010), Andreas Mundt (2010), Olivier Vitrat (2010, 2012), Vagrant Cascadian (2010), Mike Gabriel (2011), Justin B Rye (2012), David Prévot (2012), Wolfgang Schweer (2012-2022), Bernhard Hammes (2012), Joe Hansen (2015) and Serhii Horichenko (2022) and is released under the GPL2 or any later version. Enjoy!
nl: Dit document werd geschreven door de volgende auteurs, bij wie ook de auteursrechten berusten: Holger Levsen (2007-2022), Petter Reinholdtsen (2001, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2012, 2014), Daniel Heß (2007), Patrick Winnertz (2007), Knut Yrvin (2007), Ralf Gesellensetter (2007), Ronny Aasen (2007), Morten Werner Forsbring (2007), Bjarne Nielsen (2007, 2008), Nigel Barker (2007), José L. Redrejo Rodríguez (2007), John Bildoy (2007), Joakim Seeberg (2008), Jürgen Leibner (2009, 2010, 2011, 2012, 2014), Oded Naveh (2009), Philipp Hübner (2009, 2010), Andreas Mundt (2010), Olivier Vitrat (2010, 2012), Vagrant Cascadian (2010), Mike Gabriel (2011), Justin B Rye (2012), David Prévot (2012), Wolfgang Schweer (2012-2022), Bernhard Hammes (2012), Joe Hansen (2015) en Serhii Horichenko (2022). Het document werd uitgegeven onder de licentie GPL2 of een latere versie. Geniet ervan!

note: type: Content of: <article><section><para>
en: If you add content to it, <emphasis role="strong">please only do so if you are the author. You need to release it under the same conditions</emphasis>! Then add your name here and release it under the "GPL v2 or any later version" licence.
nl: Mocht u er inhoud aan toevoegen, <emphasis role="strong">doe dit dan alstublieft enkel voor zover u er zelf de auteur van bent. U dient die inhoud ook onder dezelfde voorwaarden vrij te geven</emphasis>! Voeg hier vervolgens uw naam toe en geef de inhoud vrij onder de licentie 'GPL v2 of enige latere versie'.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Translations of this document
nl: Vertalingen van dit document

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The Debian Edu Bullseye Manual is fully translated to Dutch, French, German, Italian, Japanese, Norwegian Bokmål, Portuguese (Portugal) and Simplified Chinese.
nl: De handleiding van Debian Edu Bullseye is volledig vertaald naar het Nederlands, het Frans, het Duits, het Italiaans, het Japans, het Noorse Bokmål, het Portugees (Portugal) en het Vereenvoudigd Chinees.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: On Weblate, work is in progress for translations to Polish, Romanian, Swedish and Traditional Chinese.
nl: Op Weblate wordt gewerkt aan vertalingen naar het Pools, het Roemeens, het Zweeds en het Traditioneel Chinees.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: There is an <ulink url="https://jenkins.debian.net/userContent/debian-edu-doc/">online overview of shipped translations</ulink>.
nl: Er bestaat een <ulink url="https://jenkins.debian.net/userContent/debian-edu-doc/">onlineoverzicht van alle vertalingen</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: HowTo translate this document
nl: Hoe dit document vertalen

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Translate using PO files
nl: Gebruik PO-bestanden voor het vertalen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As in many free software projects, translations of this document are kept in PO files. More information about the process can be found in <computeroutput>/usr/share/doc/debian-edu-doc/README.debian-edu-buster-manual-translations</computeroutput>.
nl: Zoals het geval is voor vele projecten van vrije programmatuur, worden vertalingen van dit document bijgehouden in PO-bestanden. In het bestand <computeroutput>/usr/share/doc/debian-edu-doc/README.debian-edu-buster-manual-translations</computeroutput> kunt u meer informatie vinden over het vertaalproces.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Translate online using a web browser
nl: Online vertalen met behulp van een webbrowser

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some language teams have decided to translate via Weblate. See <ulink url="https://hosted.weblate.org/projects/debian-edu-documentation/debian-edu-bullseye/"/> for more information.
nl: Sommige vertaalteams hebben beslist om de vertaling via Weblate te maken. Zie <ulink url="https://hosted.weblate.org/projects/debian-edu-documentation/debian-edu-bullseye/"/> voor bijkomende informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Please report any problems.
nl: Gelieve ons eventuele problemen te rapporteren.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Appendix A - The GNU General Public License
nl: Bijlage A - De GNU Algemene Gebruikerslicentie

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Copyright (C) 2007-2018 Holger Levsen &lt; <ulink url="mailto:holger@layer-acht.org">holger@layer-acht.org</ulink> &gt; and others, see the <link linkend="CopyRight">Copyright chapter</link> for the full list of copyright owners.
nl: Copyright (C) 2007-2018 Holger Levsen &lt; <ulink url="mailto:holger@layer-acht.org">holger@layer-acht.org</ulink> &gt; en anderen. Raadpleeg het hoofdstuk over <link linkend="CopyRight">Auteursrechten</link> voor de volledige lijst van personen bij wie de auteursrechten berusten.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Appendix B - no Debian Edu Live CD/DVDs for Bullseye yet
nl: Bijlage B - nog geen Debian Edu live cd/dvd's voor Bullseye

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Debian Edu Live CD/DVDs for Bullseye are not available at the moment.
nl: Momenteel zijn er geen Debian Edu Live CD/DVD's voor Bullseye beschikbaar.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Features of the Standalone image
nl: Functionaliteit van het image voor een autonome computer

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: XFCE desktop
nl: Bureaublad van XFCE

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: All packages from the Standalone profile
nl: Alle pakketten voor het profiel autonome computer

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: All packages from the laptop task
nl: Alle pakketten specifiek voor een draagbare computer

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Features of the Workstation image
nl: Functionaliteit van het image voor een werkstation

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: All packages from the Workstation profile
nl: Alle pakketten voor het profiel werkstation

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Activating translations and regional support
nl: Vertalingen en regionale ondersteuning activeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To activate a specific translation, boot using <computeroutput>locale=ll_CC.UTF-8</computeroutput> as a boot option, where ll_CC.UTF-8 is the locale name you want.  To activate a given keyboard layout, use the <computeroutput>keyb=KB</computeroutput> option where KB is the desired keyboard layout. Here is a list of commonly used locale codes:
nl: Om een specifieke vertaling te activeren moet u opstarten met de optie <computeroutput>locale=ll_CC.UTF-8</computeroutput>, waarbij ll_CC.UTF-8 staat voor de door u gewenste lokalisatie. Om een specifieke toetsenbordindeling te activeren, moet u de optie <computeroutput>keyb=KB</computeroutput> gebruiken, waarbij KB staat voor de door u gewenste toetsenbordindeling. Hierna volgt een lijst van veel gebruikte lokalisatiecodes:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Language (Region)</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Taal (Regio)</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Locale value</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Code voor het taalgebied</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Keyboard layout</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Toetsenbordindeling</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Norwegian Bokmål
nl: Noors Bokmål

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Norwegian Nynorsk
nl: Noors Nynorsk

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: German
nl: Duits

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: French (France)
nl: Frans (Frankrijk)

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Greek (Greece)
nl: Grieks (Giekenland)

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Japanese
nl: Japans

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Northern Sami (Norway)
nl: Noordelijk Sami (Noorwegen)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A complete list of locale codes is available in <computeroutput>/usr/share/i18n/SUPPORTED</computeroutput>, but only the UTF-8 locales are supported by the live images. Not all locales have translations installed, though.  The keyboard layout names can be found in /usr/share/keymaps/amd64/.
nl: Een volledige lijst van taalgebiedcodes vindt u in het bestand <computeroutput>/usr/share/i18n/SUPPORTED</computeroutput>, maar enkel de UTF-8-versies van de taalgebiedcodes worden ondersteund door de live-images. Toch zijn niet voor alle taalgebieden vertalingen geïnstalleerd. De benamingen voor de toetsenbordindeling vindt u in /usr/share/keymaps/amd64/.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Stuff to know
nl: Goed om te weten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The password for the user is "user"; root has no password set.
nl: Het wachtwoord voor de gebruiker is 'user'; voor de systeembeheerder (root) werd geen wachtwoord ingesteld.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Known issues with the image
nl: Bekende problemen met het image

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Appendix C - Features in older releases
nl: Bijlage C - Functionaliteit in oudere uitgaven

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: New features for Debian Edu 10+edu0 Codename Buster released 2019-07-06
nl: Nieuwe functionaliteit voor Debian Edu 10+edu0, codenaam Buster, uitgebracht op 06-07-2019

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: This is the first time Debian Edu installation images are available at <ulink url="https://cdimage.debian.org"/>, thus these are official Debian images.
nl: Dit is de eerste maal dat er installatie-images voor Debian Edu beschikbaar zijn op <ulink url="https://cdimage.debian.org"/>. Het zijn dus officiële Debian-images.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New version of debian-installer from Debian Buster, see its <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/installmanual">installation manual</ulink> for more details.
nl: Nieuwe versie van het installatieprogramma van Debian Buster. Voor meer details kunt u terecht bij de <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New artwork based on the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/futurePrototype#">futurePrototype theme</ulink>, the default artwork for Debian 10 Buster.
nl: Nieuwe grafische vormgeving die gebaseerd is op het <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/futurePrototype#">thema futurePrototype</ulink>, de standaard grafische vormgeving voor Debian 10 Buster.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New default desktop environment Xfce (replacing KDE).
nl: Nieuwe standaard grafische werkomgeving Xfce (ter vervanging van KDE).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New CFEngine configuration management (replacing unmaintained package cfengine2 with cfengine3); this is a major change, for details see <ulink url="https://docs.cfengine.com">the official CFEngine documentation</ulink>.
nl: Vernieuwd configuratiebeheer CFEngine (het niet-onderhouden pakket cfengine2 werd vervangen door cfengine3). dit is een ingrijpende aanpassing. Bekijk voor meer details <ulink url="https://docs.cfengine.com">de officiële CFEngine documentatie</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The architecture of the LTSP chroot now defaults to the server one.
nl: De architectuur van de LTSP-chroot is nu standaard die van de server.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Everything which is new in Debian 10 Buster, eg:
nl: Alles wat nieuw is in Debian 10 Buster, bijvoorbeeld:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Linux kernel 4.19
nl: Linux kernel versie 4.19

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Desktop environments KDE Plasma Workspace 5.14, GNOME 3.30, Xfce 4.12, LXDE 0.99.2, MATE 1.20
nl: Desktopomgevingen KDE Plasma Werkomgeving 5.14, GNOME 3.30, Xfce 4.12, LXDE 0.99.2, MATE 1.20

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Firefox 60.7 ESR and Chromium 73.0
nl: Firefox 60.7 ESR en Chromium 73.0

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Educational toolbox GCompris 0.95
nl: Gereedschapskist voor het onderwijs GCompris versie 0.95

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Music creator Rosegarden 18.12
nl: Programma voor muziekcreatie Rosegarden 18.12

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Buster includes more than 57000 packages available for installation.
nl: Debian Buster stelt meer 57.000 pakketten ter beschikking, klaar voor installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: More information about Debian 10 Buster is provided in the <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/releasenotes">release notes</ulink> and the <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/installmanual">installation manual</ulink>.
nl: Meer informatie over Debian 10 Buster kunt u vinden in de  <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/releasenotes">opmerkingen bij de uitgave</ulink> en in de <ulink url="http://www.debian.org/releases/buster/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Translation updates for the templates used in the installer. These templates are now available in 76 languages, of which 31 are fully translated. The profile choice page is available in 29 languages, of which 19 are fully translated.
nl: Bijgewerkte vertalingen van de sjablonen die in het installatieprogramma gebruikt worden. Deze sjablonen zijn nu in 76 talen beschikbaar, waarvan er 31 volledig vertaald zijn. De pagina voor het selecteren van de profielen is in 29 talen beschikbaar, waarvan er 19 volledig vertaald zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The Debian Edu Buster Manual is fully translated to French, German, Italian, Danish, Dutch, Norwegian Bokmål and Japanese.
nl: De handleiding van Debian Edu Buster is volledig vertaald naar het Frans, het Duits, het Italiaans, het Deens, het Nederlands, het Noorse Bokmål en het Japans.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Partly translated versions exist for Polish, Spanish, Simplified Chinese and Traditional Chinese.
nl: Er bestaan gedeeltelijk vertaalde versies in het Pools, het Spaans, het Vereenvoudigd Chinees en het Traditioneel Chinees.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The BD ISO image can be used for offline installations again.
nl: Met het BD ISO-image is het opnieuw mogelijk om offline installaties uit te voeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New school level related meta-packages <emphasis>education-preschool</emphasis>, <emphasis>education-primaryschool</emphasis>, <emphasis>education-secondaryschool</emphasis> and <emphasis>education-highschool</emphasis> are available. None of them is installed by default.
nl: Er zijn nieuwe, aan het onderwijsniveau gekoppelde, metapakketten beschikbaar: <emphasis>education-preschool</emphasis>, <emphasis>education-primaryschool</emphasis>, <emphasis>education-secondaryschool</emphasis> and <emphasis>education-highschool</emphasis>. Geen van hen wordt standaard geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Some packages rather belonging to preschool or primaryschool level (like <emphasis>gcompris-qt</emphasis>, <emphasis>childsplay</emphasis>, <emphasis>tuxpaint</emphasis> or <emphasis>tuxmath</emphasis>) are no longer installed by default.
nl: Sommige pakketten, die eerder behoren tot het voorschoolse niveau of tot het basisonderwijs (zoals <emphasis>gcompris-qt</emphasis>, <emphasis>childsplay</emphasis>, <emphasis>tuxpaint</emphasis> en <emphasis>tuxmath</emphasis>) worden niet langer sttandaard geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Site specific modular installation. It is now possible to install only those educational packages that are actually wanted. See the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/Installation#Modular_installation">installation</ulink> chapter for more information.
nl: Locatiespecifieke modulaire installatie. Het is voortaan mogelijk om enkel die educatieve pakketten te installeren die effectief gewenst worden. Raadpleeg het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/Installation#Modular_installation">installatie</ulink> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Site specific multi-language support. See the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Desktop#Set_up_a_multi-language_desktop_environment">Desktop</ulink> chapter for more information.
nl: Locatiespecifieke meertalige ondersteuning. Zie het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Desktop#Set_up_a_multi-language_desktop_environment">Grafische werkomgeving</ulink> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LXQt 0.14 is offered as a new choice for the desktop environment.
nl: LXQt 0.14 wordt aangeboden als nieuwe keuzemogelijkheid bij het selecteren van de grafische werkomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New GOsa²-Plugin <emphasis>Password Management</emphasis>.
nl: Nieuw GOsa²-Plugin <emphasis>Password Management</emphasis> (voor wachtwoordbeheer).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Unusable options have been removed from the GOsa² web interface.
nl: Uit de web-interface van GOsa² werden de onbruikbare opties verwijderd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New netgroup available to exclude systems belonging to the <emphasis>shut-down-at-night-hosts</emphasis> netgroup from being woken up.
nl: Er is een nieuwe netgroep beschikbaar om systemen die behoren tot de netgroep <emphasis>shut-down-at-night-host</emphasis>, van een automatische opstart uit te sluiten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New tool Standardskriver (Default printer). See the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Administration#Standardskriver">Administration</ulink> chapter for more information.
nl: Nieuw hulpmiddel Standardskriver (Standaard printer). Zie het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Administration#Standardskriver">Beheer</ulink> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New tool Desktop-autoloader. It allows performance improvements for LTSP diskless clients. See the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/NetworkClients#Desktop_autoloader">NetworkClients</ulink> chapter for more information.
nl: Nieuw hulpmiddel Desktop-autoloader. Dit zorgt voor prestatieverbetering bij schijfloze LTSP-clients. Zie het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/NetworkClients#Desktop_autoloader">Netwerk-clients</ulink> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Improved TLS/SSL support inside the internal network. A RootCA certificate is used to sign server certificates and user home directories are configured to accept it at account creation time; besides Firefox ESR, also Chromium and Konqueror can now use HTTPS without the need to allow insecure connections.
nl: Verbeterde ondersteuning voor TLS/SSL binnen het interne netwerk. Er wordt een RootCA-certificaat gebruikt om servercertificaten te ondertekenen en de persoonlijke mappen van gebruikers worden geconfigureerd om dit te accepteren bij het aanmaken van het account. Behalve Firefox ESR kunnen nu ook Chromium en Konqueror HTTPS gebruiken zonder onveilige verbindingen te moeten toelaten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Kerberized <emphasis>ssh</emphasis>. A password isn't needed anymore for connections inside the internal network; root needs to run <computeroutput>kinit</computeroutput> first to enable it.
nl: Het commando <emphasis>ssh</emphasis> met Kerberos-ondersteuning. Binnen het interne netwerk is voor ssh-verbindingen niet langer een wachtwoord vereist. Om dit voor de systeembeheerder te activeren, moet deze eerste het commando<computeroutput>kinit</computeroutput> uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Kerberized NFS. It is now possible to use more secure home directory access, see the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Administration#Kerberized_NFS">Administration</ulink> chapter for more information.
nl: NFS met Kerberos-ondersteuning. Het is nu mogelijk om de toegang tot de persoonlijke map meer te beveiligen. Zie het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/HowTo/Administration#Kerberized_NFS">Beheer</ulink> voor meer informatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Added configuration file <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> with examples to make site specific changes easier.
nl: Het configuratiebestand <computeroutput>/etc/debian-edu/pxeinstall.conf</computeroutput> met voorbeelden werd toegevoegd om locatiespecifieke aanpassingen makkelijker te maken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Added configuration file <computeroutput>/etc/ltsp/ltsp-build-client.conf</computeroutput> with examples to make site specific changes easier.
nl: Het configuratiebestand <computeroutput>/etc/ltsp/ltsp-build-client.conf</computeroutput> met voorbeelden werd toegevoegd om locatiespecifieke aanpassingen makkelijker te maken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New tool <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/edu-ldap-from-scratch</computeroutput>. It allows to re-generate the LDAP database just like it has been right after the main server installation. The tool might also be useful to make site specific changes easier.
nl: Een nieuw hulpmiddel, <computeroutput>/usr/share/debian-edu-config/tools/edu-ldap-from-scratch</computeroutput>. Het maakt het mogelijk om de LDAP-database opnieuw te genereren, zoals deze was onmiddellijk na de installatie van de hoofdserver. Dit gereedschap zou ook nuttig kunnen zijn om het maken van locatiespecifieke aanpassingen te vergemakkelijken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: With <emphasis>X2Go server</emphasis> now available in Debian, the related packages are now installed on all systems with Profile <emphasis>LTSP-Server</emphasis>.
nl: Nu <emphasis>X2Go server</emphasis> beschikbaar is in Debian worden de ermee verband houdende pakketten automatisch geïnstalleerd op alle systemen met het profiel <emphasis>LTSP-Server</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Support for running Java applets in the Firefox ESR browser has been dropped upstream.
nl: De ontwikkelaars van de browser Firefox ESR hebben de ondersteuning voor het uitvoeren van Java-applets weggelaten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Support for nonfree flash has been dropped from the Firefox ESR browser.
nl: Ondersteuning voor het niet-vrije flash werd weggelaten uit de browser Firefox ESR.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Like it has been before Stretch, Debian 10 doesn't install the <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> package by default, see the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/Maintenance#Updating_the_software">Maintenance</ulink> chapter for more information about security upgrades.
nl: Zoals dit het geval was voor de release van Stretch, wordt in Debian 10 het pakket <computeroutput>unattended-upgrades</computeroutput> niet standaard geïnstalleerd. Raadpleeg het hoofdstuk <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Buster/Maintenance#Updating_the_software">Onderhoud</ulink> voor bijkomende informatie over beveiligingsbijwerkingen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: New features for Debian Edu 9+edu0 Codename Stretch released 2017-06-17
nl: Nieuwe functionaliteit voor Debian Edu 9+edu0, codenaam Stretch, uitgebracht op 17-06-2017

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New version of debian-installer from Debian Stretch, see its <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/installmanual">installation manual</ulink> for more details.
nl: Nieuwe versie van het installatieprogramma van Debian Stretch. Voor meer details kunt u terecht bij de <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The "Thin-Client-Server" profile has been renamed to "LTSP-Server" profile.
nl: Het profiel 'Thin-clientserver' kreeg de nieuwe naam 'LTSP-Server'.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: New artwork based on the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/softWaves#">"soft Waves" theme</ulink>, the default artwork for Debian 9 Stretch.
nl: Nieuwe illustraties die gebaseerd zijn op het <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianArt/Themes/softWaves#">thema 'soft Waves'</ulink>, de standaardillustraties voor Debian 9 Stretch.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Everything which was new in Debian 9 Stretch, eg:
nl: Alles wat nieuw was in Debian 9 Stretch, bijvoorbeeld:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Linux kernel 4.9
nl: Linux kernel versie 4.9

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Desktop environments KDE Plasma Workspace 5.8, GNOME 3.22, Xfce 4.12, LXDE 0.99.2, MATE 1.16
nl: Desktopomgevingen KDE Plasma Werkomgeving 5.8, GNOME 3.22, Xfce 4.12, LXDE 0.99.2, MATE 1.16

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: KDE Plasma Workspace is installed by default; to choose one of the others see this manual.
nl: De KDE Plasma Werkomgeving wordt standaard geïnstalleerd; raadpleeg deze handleiding om een van de andere te kiezen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Firefox 45.9 ESR and Chromium 59
nl: Firefox 45.9 ESR en Chromium 59

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Iceweasel has been re-renamed to Firefox!
nl: De naam van Iceweasel werd opnieuw veranderd naar Firefox!

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Icedove has been re-renamed to Thunderbird and is now installed by default.
nl: De naam van Icedove werd opnieuw veranderd naar Thunderbird en wordt nu standaard geïnstalleerd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Educational toolbox GCompris 15.10
nl: Gereedschapskist voor het onderwijs GCompris versie 15.10

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Music creator Rosegarden 16.06
nl: Programma voor muziekcreatie Rosegarden 16.06

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Stretch includes more than 50000 packages available for installation.
nl: Debian Stretch stelt meer 50.000 pakketten ter beschikking, klaar voor installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: More information about Debian 9 Stretch is provided in the <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/releasenotes">release notes</ulink> and the <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/installmanual">installation manual</ulink>.
nl: Meer informatie over Debian 9 Stretch kunt u vinden in de  <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/releasenotes">opmerkingen bij de uitgave</ulink> en in de <ulink url="http://www.debian.org/releases/stretch/installmanual">installatiehandleiding</ulink>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Translation updates for the templates used in the installer. These templates are now available in 29 languages.
nl: Bijgewerkte vertalingen van de sjablonen die in het installatieprogramma gebruikt worden. Deze sjablonen zijn nu in 29 talen beschikbaar.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The Debian Edu Stretch Manual is fully translated to German, French, Italian, Danish, Dutch, Norwegian Bokmål and Japanese. The Japanese translation was newly added for Stretch.
nl: De handleiding van Debian Edu Stretch is volledig vertaald naar het Duits, het Frans, het Italiaans, het Nederlands, het Noors Bokmål en het Japans. De Japanse vertaling is nieuw in Stretch.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: Partly translated versions exist for Spanish, Polish and Simplified Chinese.
nl: Er bestaan gedeeltelijk vertaalde versies in het Spaans, het Pools en het Vereenvoudigd Chinees.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Icinga replaces Nagios as monitoring tool.
nl: Icinga vervangt Nagios als monitoringsysteem.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: kde-spectacle replaces ksnapshot as screenshot tool.
nl: kde-spectacle vervangt ksnapshot als schermafdrukgereedschap.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The free flash player gnash is back again.
nl: De vrije flash-player gnash is terug van weggeweest.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Plymouth is installed and activated by default, except for the 'Main Server' and 'Minimal' profiles; pressing ESC allows to view boot and shutdown messages.
nl: Plymouth wort standaard geïnstalleerd en geactiveerd, behalve voor de profielen 'Hoofdserver' en 'Minimaal'. U krijgt de opstart- en afsluitmeldingen te zien als u op de ESC-toets drukt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Upon upgrade from Jessie the LDAP data base has to be adjusted. The sudoHost value 'tjener' has to be replaced with 'tjener.intern' using GOsa² or an LDAP editor.
nl: Bij de opwaardering vanuit Jessie moet de databank van LDAP aangepast worden. De waarde 'tjener' van sudoHost moet veranderd worden in 'tjener.intern' met behulp van GOsa² of een LDAP-editor.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The 32-bit PC support (known as the Debian architecture i386) now no longer covers a plain i586 processor. The new baseline is the i686, although some i586 processors (e.g. the "AMD Geode") will remain supported.
nl: De zuivere i586-processor wordt niet langer ondersteund door de uitgave voor 32-bits PC's (gekend als de Debian architectuur i386). Voortaan is de i686 het ondersteunde basismodel, hoewel sommige i586-processoren (bijv. de 'AMD Geode') wel nog ondersteund blijven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian 9 enables unattended upgrades (for security updates) by default for new installations. This might cause a delay of about 15 minutes if a system with a low uptime value is powered off.
nl: Op nieuwe installaties wordt door Debian 9 'unattended upgrades' (onbemand opwaarderen - voor beveiligingsupdates) standaard geactiveerd. Bij een systeem dat nog niet lang opgestart is kan dit het gevolg hebben dat het opnieuw afsluiten ervan ongeveer 15 minuten kan duren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: LTSP now uses NBD instead of NFS for the root filesystem. After each single change to an LTSP chroot, the related NBD image must be regenerated (<computeroutput>ltsp-update-image</computeroutput>) for the changes to take effect.
nl: LTSP gebruikt nu NBD in plaats van NFS als basisbestandssysteem. Na iedere verandering aan een LTSP-chroot moet het ermee verband houdende NBD-image opnieuw gegenereerd worden (<computeroutput>ltsp-update-image</computeroutput>) opdat de wijzigingen van kracht zouden worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Concurrent logins of the same user on LTSP server and LTSP thin client are no longer allowed.
nl: Het wordt niet langer toegestaan dat eenzelfde gebruiker gelijktijdig aangemeld is op een LTSP-server en een LTSP thin-client.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Historic information about older releases
nl: Historische informatie over oudere uitgaven

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The following Debian Edu releases were made further in the past:
nl: De volgende releases van Debian Edu stammen uit een nog verder verleden:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 8+edu0 Codename Jessie released 2016-07-02.
nl: Debian Edu 8+edu0, codenaam Jessie, uitgebracht op 02-07-2016.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 7.1+edu0 Codename Wheezy released 2013-09-28.
nl: Debian Edu 7.1+edu0, codenaam Wheezy, uitgebracht op 28-09-2013.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 6.0.7+r1 Codename "Squeeze", released 2013-03-03.
nl: Debian Edu 6.0.7+r1 codenaam 'Squeeze', uitgebracht op 03-03-2013.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 6.0.4+r0 Codename "Squeeze", released 2012-03-11.
nl: Debian Edu 6.0.4+r0 codenaam 'Squeeze', uitgebracht op 11-03-2012.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 5.0.6+edu1 Codename "Lenny", released 2010-10-05.
nl: Debian Edu 5.0.6+edu1 codenaam 'Lenny', uitgebracht op 05-10-2010.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 5.0.4+edu0 Codename "Lenny", released 2010-02-08.
nl: Debian Edu 5.0.4+edu0 codenaam 'Lenny', uitgebracht op 08-02-2010.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu "3.0r1 Terra", released 2007-12-05.
nl: Debian Edu '3.0r1 Terra', uitgebracht op 05-12-2007.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu "3.0r0 Terra" released 2007-07-22. Based on Debian 4.0 Etch released 2007-04-08.
nl: Debian Edu '3.0r0 Terra', uitgebracht op 22-07-2007. De release is gebaseerd op Debian 4.0 Etch, uitgebracht op 08-04-2007.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu 2.0, released 2006-03-14. Based on Debian 3.1 Sarge released 2005-06-06.
nl: Debian Edu 2.0, uitgebracht op 14-03-2006. De release is gebaseerd op Debian 3.1 Sarge, uitgebracht op 06-06-2005.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian Edu "1.0 Venus" release 2004-06-20. Based on Debian 3.0 Woody released 2002-07-19.
nl: Debian Edu '1.0 Venus', uitgebracht op 20-06-2004. De release is gebaseerd op Debian 3.0 Woody, uitgebracht op 19-07-2002.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A complete and detailed overview about older releases is contained in <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Jessie/AppendixC">Appendix C of the Jessie manual</ulink>; or see the related release manuals on the <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation">release manuals page</ulink>.
nl: Een volledig en gedetailleerd overzicht van alle oude releases is te vinden in <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Jessie/AppendixC">Appendix C van de handleiding voor Jessie</ulink>. Raadpleeg anders de handleidingen bij de verschillende uitgaven op de pagina met <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation">handleidingen</ulink>.
