debian-edu-itil-manual - en to nl translation catalogue (1406 entries)

note: type: Attribute 'lang' of: <article>
en: en
nl: nl

note: type: Content of: <article><articleinfo><title>
en: Debian Edu / Skolelinux ITIL Manual
nl: ITIL-handleiding van Debian Edu / Skolelinux

note: type: Content of: <article><articleinfo><subtitle><para>
en: Publish date:
nl: Publicatiedatum:

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Knowledge sharing for centralised administration
nl: over Kennisuitwisseling gecentraliseerd beheer

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Small organisations are in practice dependent on individuals and therefore vulnerable if someone leaves. A thorough and quality assured system administration handbook is therefore essential to ensure stability and continuity in operating practices. The Program for Digital Literacy has the primary objective of developing a set of recommended operating solutions, with guidelines that provide schools and educational institutions with stability and predictability so that computers, networks and basic services function properly.
nl: Kleine organisaties zijn in de praktijk afhankelijk van individuen en zijn daarom kwetsbaar als iemand vertrekt. Een gedetailleerd en kwaliteitsvol handboek voor systeembeheer is dus essentieel om in de operationele praktijk stabiliteit en continuïteit te kunnen garanderen. Het Programma voor Digitale Geletterdheid heeft als eerste objectief een aantal aanbevolen praktijken en richtlijnen te ontwikkelen die scholen en onderwijsinstellingen stabiliteit en voorspelbaarheid kunnen bieden, zodat computers, netwerken en basisdiensten behoorlijk functioneren.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The ITIL book contains guidelines based on "best practices", adapted for municipalities using free software like Skolelinux to run centralized networks across multiple schools. These guidelines are adapted for municipal and regional administrative centres. Many municipalities have only one part-time position for ICT operations in schools. In Norway there are more than 300 small and medium sized municipalities; usually they have 1-4 persons working full time with ICT in each municipality. Therefore, sharing expertise and experience between operating organisations is essential for all.
nl: Het ITIL-boek bevat op "goede praktijken" gebaseerde richtlijnen die toegespitst zijn op gemeenten die gebruik maken van vrije software zoals Skolelinux, om gecentraliseerde netwerken te laten functioneren die verschillende scholen bedienen. Deze richtlijnen zijn aangepast voor gemeentelijke en regionale bestuurlijke centra. Veel gemeenten beschikken slechts over een deeltijdse functie die instaat voor de ICT van de scholen. Noorwegen telt meer dan 300 kleine en middelgrote gemeenten. Gewoonlijk beschikt iedere gemeente over 1-4 voltijdse ICT-medewerkers. Het delen van expertise en ervaringen onder interventiediensten is daarom voor iedereen van essentieel belang.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: License
nl: Licentie

note: type: Content of: <article><section><para>
en: This document is written under the GNU General Public License version 3. It means that you have:
nl: Dit document is geschreven onder versie 3 van de GNU General Public License (GNU Algemene Publieke Licentie). Dit houdt in dat u

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The freedom to use the documentation for any purpose (Freedom 0).
nl: het recht heeft om deze documentatie voor elk doeleinde te gebruiken (Recht 0).

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The freedom to study documentation and adapt it to your needs (Freedom 1).
nl: het recht heeft om deze documentatie te bestuderen en aan uw behoeften aan te passen (Recht 1).

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The freedom to forward copies so you can help your neighbour (Freedom 2).
nl: het recht heeft kopieën ervan door te sturen zodat u uw buur kunt helpen (Recht 2).

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The freedom to improve the document and distribute it with your improvements to the public, so that the whole community benefits (Freedom 3).
nl: het recht heeft dit document te verbeteren en het met uw aanpassingen publiek te verspreiden, zodat de hele gemeenschap ervan kan genieten (Recht 3).

note: type: Content of: <article><section><para>
en: These freedoms are explained on Wikipedia. Torgeir Kielland at the University of Bergen's Faculty of Law has analysed the GNU license or terms of Copyleft. He states that the GNU license is copyright relevant. In short, you can use everything in this documentation as appropriate. You must ensure that your contributions also receive a General Public License.
nl: Deze rechten worden op Wikipedia toegelicht. Torgeir Kielland van de rechtsfaculteit van de universiteit van Bergen heeft de GNU-licentie en de Copyleft-bepalingen onderzocht. Hij stelt dat de GNU-licentie inzake copyright toepasbaar is. Kort samengevat betekent dit dat u alles uit dit document naar eigen goeddunken kunt gebruiken. U moet er wel voor zorgen dat uw eigen bijdragen ook onder een Algemene Publieke Licentie geplaatst worden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Thanks
nl: Dankwoord

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Many have contributed to the documentation. Essentially it was written by Knut Yrvin and Andreas Johansen with many contributions from Klaus Ade Johnstad. Halvor Dahl, Skolelinux Drift AS is on the committee, and has made several contributions to structure and form, and content. In addition, there are contributions Snorre Løvås, UNINETT ABC, Finn-Arne Johansen from BzzWare AS, Ragnar Wissløff from LinuxLabs AS, and the reference group who participated in writing the documentation. The following participated in the reference group:
nl: Velen hebben aan deze documentatie bijgedragen. Ze werd hoofdzakelijk door Knut Yrvin en Andreas Johansen geschreven met veel bijdragen van Klaus Ade Johnstad. Halvor Dahl van Skolelinux Drift AS behoort tot de commissie en heeft verschillende bijdragen geleverd op het vlak van structuur, vormgeving en inhoud. Daarnaast werden ook bijdragen geleverd door Snorre Løvås, UNINETT ABC, door Finn-Arne Johansen van BzzWare AS, door Ragnar Wissløff van LinuxLabs AS en door de stuurgroep, die meewerkten aan het realiseren van de documentatie. De volgende personen maakten deel uit van de stuurgroep:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Monica Larssen - Harstad municipality
nl: Monica Larssen - gemeente Harstad

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Aksel Celasun - Hurum municipality
nl: Aksel Celasun - gemeente Hurum

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Trond Mæhlum - Kongsvinger municipality
nl: Trond Mæhlum - gemeente Kongsvinger

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Bjarne Nielsen - Nittedal municipality
nl: Bjarne Nielsen - gemeente Nittedal

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Stein Lier - Akershus county
nl: Stein Lier - district Akershus

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This documentation is maintained in a wiki. This is to ensure that operations staff can easily search for solutions to problems, update configurations, and so on.
nl: Deze documentatie wordt in een wiki onderhouden. Het doel ervan is ervoor te zorgen dat interventiemedewerkers gemakkelijk oplossingen voor problemen kunnen vinden, configuratie-instellingen kunnen aanpassen, enzovoort.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: See the <link linkend="CopyRight">copyright page</link> for the copyright status of this document.
nl: Raadpleeg de <link linkend="CopyRight">copyright page</link> voor de copyrightstatus van dit document.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Background
nl: Achtergrond

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The Program for Digital Competence is the Norwegian Ministry of Education's ICT plan from 2004 to 2008. One objective is to develop a set of recommended operating solutions and appropriate guidelines. It will provide schools and educational facilities with stability and predictability, so that computers, networks and basic services function properly. Operating solutions must be adapted to the institutions' size and needs.
nl: Het Programma voor Digitale Competentie was Het ICT-plan van het Noorse ministerie van onderwijs voor de jaren 2004-2008. Een van de doelstellingen ervan was een aantal aanbevolen operationele praktijken en passende richtlijnen te ontwikkelen. Dit moet scholen en onderwijsinstellingen stabiliteit en voorspelbaarheid bieden, zodat computers, netwerken en basisdiensten behoorlijk functioneren. Operationele oplossingen dienen aangepast te zijn aan de grootte en de behoeften van de instellingen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This documentation contains guidelines based on practices customised for ICT-services within municipalities and counties. It is also applicable for commercial operators. Many municipalities have only one part-time position for computer networking operations within the schools. Overall just 13% of the municipalities in Norway have more than 20,000 inhabitants; 73 % have less than 10,000. Usually 1-4 people work full time in ICT within the municipal administration. When it comes to schools, there is often only one part-time ICT position, which can cover approximately 500-800 client computers at 5-10 schools, with around 1700-3200 students and teachers using the system.
nl: Deze documentatie bevat richtlijnen, gebaseerd op praktijken die op maat zijn van ICT-diensten van gemeenten en districten. Ze kan ook toegepast worden door commerciële ondernemers. Veel gemeenten hebben slechts een deeltijdse medewerker ter beschikking voor het operationeel houden van de computernetwerken van scholen. Slechts 13% van alle gemeenten van Noorwegen heeft meer dan 20.000 inwoners en 73% van de gemeenten heeft minder dan 10.000 inwoners. Gewoonlijk beschikt een gemeentelijke administratie over 1-4 voltijdse ICT-medewerkers. Voor de scholen staat meestal slechts een deeltijdse ICT-functie ter beschikking, die het beheer heeft over ongeveer 500-800 client-computers in 5-10 scholen met ongeveer 1700-3200 studenten en leerkrachten die van het systeem gebruik maken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The documentation is also suitable for larger organisations. It is based on the ISO 20000 standard for ICT operations, also known as the ICT Infrastructure Library. See Wikipedia for more information about the standard itself: <ulink url="http://en.wikipedia.org/wiki/ITIL"/>
nl: Deze documentatie is ook voor grotere organisaties bruikbaar. Ze is gebaseerd op de ISO 20000 standaard voor ICT-interventies, die ook gekend is als de Information Technology Infrastructure Library (ITIL). Raadpleeg Wikipedia voor meer informatie over de standaard zelf: <ulink url="http://en.wikipedia.org/wiki/ITIL"/>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The first edition of this document was finished 19th July 2006.
nl: De eerste editie van dit document werd voltooid op 19 juli 2006.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The document is maintained in a wiki and can be updated at <ulink url="https://wiki.debian.org/!DebianEdu/Documentation/nb/ITIL"/>. The previous version is available from <ulink url="http://developer.skolelinux.no/itil/oldindex.html"/>
nl: Dit document wordt in een wiki onderhouden en kan bijgewerkt worden op <ulink url="https://wiki.debian.org/!DebianEdu/Documentation/nb/ITIL"/>. De vorige versie is te vinden op <ulink url="http://developer.skolelinux.no/itil/oldindex.html"/>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The document will be translated into English using <ulink url="https://www.transifex.com/projects/p/itil-revitalization/"/> from March 2015.
nl: Dit document werd vanaf maart 2015 naar het Engels vertaald met behulp van <ulink url="https://www.transifex.com/projects/p/itil-revitalization/"/>.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Service support
nl: Dienstondersteuning

note: type: Content of: <article><section><para>
en: As mentioned in the introduction, it is recommended to begin by establishing an office for centralized operations to allow you to manage tickets. The benefits of this come quickly and are visible, which is important for customer and user satisfaction.
nl: Zoals in de inleiding aangegeven, is het aangeraden om te beginnen met het opzetten van een centrale interventiedienst, zodat u de orders kunt beheren. Dit biedt snel voordelen die bovendien zichtbaar zijn, hetgeen belangrijk is voor de klanten- en gebruikerstevredenheid.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Once the office is up and running with a sensible workflow for tickets (user requests and troubleshooting) you will move on to the biggest challenge for the organisation. As a rule, this is either change management or problem solving. Organisations with "cowboy" system administrators who come up with smart ideas and implement them without much testing, often begin with change management. For organisations suffering recurring outages, problem solving comes first.
nl: Eens de dienst geïnstalleerd en operationeel is, en er een redelijke werkorganisatie is in verband met de orders (de verzoeken van gebruikers en het oplossen van problemen), begint u aan de grootste uitdaging voor de organisatie. Veelal betreft het ofwel het aanpakken van veranderingen of het oplossen van problemen. Organisaties met "cowboy-achtige" systeembeheerders, die slimme ideeën spuien en deze beginnen toe te passen zonder ze veel uit te testen, beginnen vaak bij het doorvoeren van veranderingen. Voor organisaties die geconfronteerd worden met het feit dat de systemen geregeld uitvallen, zal probleemoplossing op de eerste plaats komen.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Whatever you choose to start with, a certain amount of configuration management will be necessary. Managing configuration is critical to delivering the software and services for the user. Software must work as expected. In order to make beneficial changes, one must know the configuration of the different programs.
nl: Wat u ook kiest om mee van start te gaan, telkens zal een zekere hoeveelheid configuratiebeheer nodig zijn. Configuratiebeheer is cruciaal in het ter beschikking stellen van de gebruiker van software en diensten. Software moet volgens de verwachtingen functioneren. Om voordelige aanpassingen te kunnen realiseren, moet men kennis hebben van de configuratie van de verschillende programma's.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: To manage configuration changes you may use a database (Configuration Management Data Base (CMDB)). Few people use a database for all the configurations, and neither do you have to add all configurations to one single database. It's fine to place configurations into multiple smaller and partly independent repositories. Some people, for example, store configurations and setups in version control. But even if you have different repositories, you may get greater benefits if you connect information from the different processes.
nl: Voor het beheer van de aanpassingen aan de configuratie, kunt u gebruik maken van een databank (Configuration Management Data Base (CMDB)). Weinigen gebruiken een databank voor alle configuraties en u moet alle configuraties ook niet in één enkele databank samenbrengen. Het is goed om configuraties in verschillende kleinere en deels onafhankelijke depots op te slaan. Sommige mensen plaatsen bijvoorbeeld configuraties en instellingen onder versiecontrole. Maar ook al gebruikt u verschillende depots, dan nog kunt u betere resultaten bereiken met het koppelen van informatie uit de verschillende processen.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: For users of Debian Edu, most service configurations lie within a specific directory (/etc). These may benefit from being collected and stored in a central version controlled directory. This makes it easier to restore lost services and setup machines if they are reinstalled. This applies both to servers and user laptops or workstations. As part of the backup system in Debian Edu, a backup is made of the setup directory /etc. But the backup system is nothing more than a database or a version controlled directory for configurations.
nl: Voor de gebruikers van Debian Edu bevindt de configuratie van de meeste diensten zich in een specifieke map (/etc). Het kan een voordeel bieden als die configuratiegegevens bijgehouden en opgeslagen worden in een centrale map die onder versiecontrole staat. Dit maakt het makkelijker om uitgevallen diensten te herstellen en om computers die opnieuw geïnstalleerd worden, in te stellen. Dit geldt zowel voor servers als voor laptops van gebruikers of werkstations. Het maken van een reservekopie van de configuratiemap /etc maakt deel uit van het back-upsysteem van Debian Edu. Dit back-upsysteem is echter niets anders dan een databank of een onder versiecontrole geplaatste map met configuraties.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Service Desk
nl: Servicedesk

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The Service Desk is where users ask questions or report problems. At school, the ICT-contact often forwards operational reports to the Service Desk. There may also be requests like setting up a new PC, or installing a program.
nl: De servicedesk is de plaats waar gebruikers vragen stellen of problemen rapporteren. Vaak stuurt de ICT-contactpersoon van een school interventierapporten naar de servicedesk. Er kunnen ook verzoeken zijn zoals een nieuwe PC installeren of een programma installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: At school the ICT contact is the link to the Service Desk. The ICT contact also responds to the most common questions. Some questions are too difficult to manage at each school and must be forwarded to the Service Desk. It is important to have good cooperation between the school ICT contact and Service Desk operators. Tasks that are too extensive or too difficult to solve locally should be passed to the Service Desk.
nl: Op de school vormt de ICT-contactpersoon de verbinding met de servicedesk. De ICT-contactpersoon beantwoordt ook de meest voorkomende vragen. Sommige vragen zijn te moeilijk om opgelost te worden binnen elke school apart en moeten doorgestuurd worden naar de servicedesk. Het is belangrijk dat er een goed contact is tussen de ICT-contactpersoon van de school en de servicedeskmedewerkers. Taken die te uitgebreid zijn of te moeilijk om lokaal opgelost te worden moeten doorgegeven worden aan de servicedesk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Users may also get direct answers from an operator at the Service Desk. All operational enquiries go to the Service Desk. Enquiries will be assigned a case number. Anyone who has registered a case will receive an e-mail confirming that the inquiry has been received. During consideration of the case, those working with it at the Service Desk may send status updates to the user.
nl: Gebruikers kunnen ook rechtstreeks antwoord krijgen van een servicedeskmedewerker. Alle interventieaanvragen gaan naar de servicedesk. Aanvragen krijgen een volgnummer toegewezen. Iedereen die een aanvraag indient, krijgt een e-mail ter bevestiging dat de aanvraag ontvangen werd. Gedurende de behandeling van de zaak kunnen de ermee belaste servicedeskmedewerkers de gebruiker statusupdates sturen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This way, users get one point of contact, and service desk operators get an overview of all of issues. Operations can be expected to troubleshoot across all parts of the organisation. Periodically the team leader needs to go through all issues and solutions in order to prioritize debugging and to prevent re-occurrence of errors, in order to provide schools with a stable operating environment.
nl: Op deze manier hebben gebruikers één contactpunt en krijgen de medewerkers van de servicedesk een overzicht over alle problemen. Tussenkomsten om problemen op te lossen kunnen in alle onderdelen van de organisatie plaats vinden. Op geregelde tijden moet de teamleider alle problemen en oplossingen overlopen en daarbij voorrang geven aan het opsporen van fouten om te vermijden dat fouten opnieuw gemaakt worden, zodat scholen over een stabiele operationele omgeving kunnen beschikken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Incidents can be reported by phone, fax, email or web form. Incidents that are more urgent must be prioritized. Incidents that need to be resolved quickly are usually reported by telephone. Less important events are usually reported via e.g. email. A member of the support staff should be assigned to the incident and will need to ask the user questions to investigate the problem.
nl: Storingen kunnen gerapporteerd worden via telefoon, fax, e-mail of een webformulier. De meest dringende storingen krijgen voorrang. Storingen die vlug opgelost moeten worden, worden vaak per telefoon gerapporteerd. Minder belangrijke voorvallen worden gewoonlijk via bijvoorbeeld e-mail gerapporteerd. De storing moet toegewezen worden aan een medewerker van de ondersteuningsdienst en die zal de gebruiker een aantal vragen moeten stellen om het probleem te onderzoeken.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Remember to be an active listener, not a passive one.
nl: Denk er daarbij aan om actief en niet passief te luisteren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All enquiries should be logged, and an email confirmation should be sent. It is important that the user should feel safe, and information about what might be the problem should be communicated to them. When the enquiry arrives at the service desk, a brief description of the incident should be logged. The enquiry may be from the ICT contact at the school, or from someone with an agreement to use the service desk. The event logging should happen as soon as possible, and it should be assigned a case number. The user should get a confirmation by email copy that the matter has been received and assigned an appropriate case number.
nl: Alle aanvragen moeten genoteerd worden en er moet een e-mailbevestiging gestuurd worden. Het is belangrijk dat de gebruiker zich veilig voelt en er moet hem informatie gegeven worden over wat het probleem zou kunnen zijn. Als de aanvraag toekomt op de servicedesk, moet een korte beschrijving van de storing genoteerd worden. De aanvraag kan afkomstig zijn van de ICT-contactpersoon van de school of van iemand waarmee overeengekomen is dat deze de servicedesk kan contacteren. Het noteren van het voorval moet zo snel mogelijk gebeuren en er moet een volgnummer aan toegekend worden. De gebruiker moet een bevestiging krijgen via e-mail dat de zaak opgepakt werd en er een passend volgnummer aan toegekend werd.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Previously, enquiries were written in paper logbooks. Today software is used to record the enquiries in a "Request Tracker". It is crucial for operations to log enquiries. This is basically for error handling, user requests, and prioritization of the various incidents. Log entries are important to prevent recurring errors. Because operational events are periodically reviewed, an assessment of fixes and priorities can be made. The log also provides a basis for improving the service by debugging problem services and applications based on what users perceive as problematic.
nl: Vroeger werden aanvragen genoteerd in een papieren logboek. Nu wordt er van software gebruik gemaakt om aanvragen te noteren in een "aanvraagopvolgingssysteem". Het registreren van de aanvragen is onontbeerlijk bij tussenkomsten. In principe gebeurt dit in functie van het omgaan met fouten, van de vragen van gebruikers en van de prioriteitsbepaling tussen de verschillenden storingen. Het bijhouden van een registratie is belangrijk om te vermijden dat fouten zich herhalen. Aangezien de operationele gebeurtenissen geregeld nagekeken worden, kan er een beoordeling van de reparaties gebeuren en kunnen prioriteiten ingesteld worden. De registratie biedt ook een basis voor het verbeteren van de dienstverlening door het foutvrij maken van problematische diensten en toepassingen en dit op basis van wat de gebruikers als problematisch ervaren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Thus the log of requests is a basic and necessary tool for both users and the service desk. There are several freely available systems for logging requests with good documentation &lt;&lt;<link linkend="FootNote">FootNote</link>(RT Essentials: <ulink url="http://www.oreilly.com/catalog/rtessentials/chapter/index.html"/> )&gt;&gt;. Skolelinux Drift uses RT &lt;&lt;<link linkend="FootNote">FootNote</link>(RT: Request Tracker: <ulink url="http://www.bestpractical.com/"/> )&gt;&gt; to handle requests.
nl: Het registreren van vragen is dus een basaal en noodzakelijk hulpmiddel voor zowel de gebruikers als de servicedesk. Er bestaan verschillende vrij verkrijgbare en goed gedocumenteerde systemen voor het bijhouden van vragen &lt;&lt;<ulink url="https://wiki.debian.org/FootNote#">FootNote</ulink>(RT Essentials: <ulink url="http://www.oreilly.com/catalog/rtessentials/chapter/index.html"/> )&gt;&gt;. Skolelinux Drift gebruikt RT &lt;&lt;<link linkend="FootNote">FootNote</link>(RT: Request Tracker: <ulink url="http://www.bestpractical.com/"/> )&gt;&gt; voor het verwerken van vragen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: One important thing when starting up support is not to get too tough a start. Do not try to achieve everything at once; bet rather on "quick wins" that keep the user informed, and aim for quick response times. It is also important to clarify who the service desk should forward events to, if they can not solve the issue themselves. The support desk must also check whether there will be disruptions for the user. This makes it quick and easy to give feedback.
nl: Een belangrijk element bij het opstarten van de ondersteuning is geen te moeilijke opstart te maken. Tracht niet alles tegelijk te verwezenlijken. Zet liever in op gemakkelijke verwezenlijkingen die de gebruiker op de hoogte houden en streef naar snelle reactietijden. Het is ook belangrijk uit te klaren aan wie de servicedeskmedewerkers problemen kunnen doorspelen als ze die niet zelf kunnen oplossen. Het ondersteuningsteam moet ook nagaan of de gebruiker met een onderbreking geconfronteerd zal worden. Dit maakt het mogelijk om snel en gemakkelijk feedback te geven.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For users it is important that incidents are dealt with. For the service office it is important that the incidents are handled correctly according to the service level agreement, and that work requested beyond what was agreed to is handled between management at the school and the system administration organisation.
nl: Voor gebruikers is het belangrijk dat storingen aangepakt worden. Voor de dienstverlenende instantie is het van belang dat de storingen correct afgehandeld worden in overeenstemming met de dienstverleningsovereenkomst en dat aangevraagde werkzaamheden die buiten de afspraken vallen, geregeld worden tussen het schoolbestuur en de organisatie voor systeembeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Tasks and roles
nl: Taken en functies

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We recommend getting agreement on what duties the school's ICT contact has and which responsibilities those who work at the Service Desk shall look after. Schools often have little resources compared to what is common in municipal administrations or private companies. At the same time, schools usually have many more users and often more client machines than are in use in the rest of the municipality.
nl: We raden een overeenkomst aan over welke de verplichtingen zijn van de ICT-contactpersoon van de school en welke de verantwoordelijkheden zijn van de medewerkers van de servicedesk. In vergelijking met wat gebruikelijk is in gemeentelijke administraties en in private ondernemingen, beschikken scholen vaak over weinig middelen. Tegelijk hebben scholen gewoonlijk veel meer gebruikers en vaak meer clientmachines dan er in de rest van de gemeente in gebruik zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Tasks are distributed according to roles. By having clearly established roles it is easier to distribute tasks and ascertain the working capacity necessary to resolve operational tasks. Operational experience in municipalities and professional organisations shows that the following roles are common.
nl: Taken worden overeenkomstig de functies toegewezen. Bij duidelijk afgebakende functies is het eenvoudiger om taken te verdelen en duidelijk te krijgen welke arbeidsprestatie nodig is om een interventietaak tot een goed einde te brengen. Praktische ondervinding in gemeenten en professionele organisaties leert dat de volgende functies gebruikelijk zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ICT contact at each school. This is often a teacher with ICT-teaching and/or technical background.
nl: ICT-contactpersoon op elke school. Vaak is dit een leerkracht met een achtergrond als ICT-lesgever en/of een technische achtergrond.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Operator(s) working in the central IT service. This is a person skilled in operations.
nl: Medewerker(s) die in de centrale IT-dienst werkt/werken. Dit is een voor interventies gekwalificeerd persoon.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ICT coordinator who organises the educational use of IT, and contributes towards plans for developmental, operational and educational use. Often this is a teacher.
nl: ICT-coördinator die instaat voor het didactisch gebruik van IT en bijdraagt aan het plannen van ontwikkelingsgerichte, technische en onderwijskundige toepassingen. Vaak is dit een leerkracht.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ICT responsible. This is usually the principal who is responsible for IT operations.
nl: ICT-verantwoordelijke. Gewoonlijk is dit de schooldirecteur die verantwoordelijk is voor IT-interventies.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There follows an overview of the various everyday tasks, some of which are contracted out by municipalities.
nl: Hierna volgt een overzicht van de verschillende dagelijkse taken, waarvan sommige door gemeenten uitbesteed worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: ICT contact(s) tasks at each school:
nl: De taken van de ICT-contactperso(o)n(en) op elke school:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Oversee the school's server room.
nl: Toezicht houden op de serverkamer van de school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Be the school's contact at the municipality - report errors and outages.
nl: Optreden als contactpersoon voor de school op de gemeente - fouten en storingen rapporteren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Perform simple maintenance tasks such as replacing mice and keyboards, upgrading thin clients, and simple patching.
nl: Eenvoudige onderhoudstaken uitvoeren, zoals het vervangen van een muis of een toetsenbord, het opwaarderen van thin-clients en eenvoudige herstellingen uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Be the school's superuser - able to advise colleagues about: user interfaces, e-mail, video projectors and relevant applications.
nl: Fungeren als de supergebruiker van de school - in staat om collega's raad te geven over: gebruikersinterfaces, e-mail, videoprojectoren en relevante toepassingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Participate in ICT gatherings.
nl: Deelnemen aan ICT-vergaderingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Create and administer local users.
nl: Aanmaken en beheren van lokale gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Perform simple maintenance of printers.
nl: Het eenvoudige onderhoud van printers verzekeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Create and manage email accounts.
nl: Aanmaken en beheren van e-mailaccounts.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Perform simple commands and operations under guidance of an ICT-tutor.
nl: Eenvoudige commando's en interventies uitvoeren onder toezicht van een ICT-instructeur.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Facilitate the use of ICT in teaching.
nl: Het gebruik van ICT in de lespraktijk bevorderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The operator's tasks:
nl: Taken van de interventiemedewerker:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Receiving incident reports and service requests.
nl: Aannemen van meldingen van storingen en serviceverzoeken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Mentor ICT contacts by telephone and e-mail.
nl: ICT-contactpersonen ondersteunen via telefoon en e-mail.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: By arrangement, visit schools to troubleshoot defects and malfunctions on computers, printers and servers.
nl: Op afspraak ter plaatse gaan in scholen voor het verhelpen van defecten en storingen aan computers, printers en servers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Backups.
nl: Reservekopieën maken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Security software updates on the school's computers (servers and clients).
nl: Updates van beveiligingssoftware toepassen op de computers van de school (servers en clients).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: ICT coordinator's duties:
nl: Taken van de ICT-coördinator:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Assist school management and ICT contacts in developing technical and teaching plans for ICT.
nl: Het schoolbestuur en de ICT-contactpersonen bijstaan bij de ontwikkeling van de technische en onderwijskundige ICT-planning.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Provide the service desk and management with guidance when selecting software and similar.
nl: De servicedesk en het schoolbestuur begeleiden bij het kiezen van software en dergelijke.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Ensure that schools have appropriate ICT tools for teaching, and that computers and networks are appropriate for school subjects.
nl: Ervoor zorgen dat de scholen over geschikte ICT-hulpmiddelen voor het onderwijs beschikken en dat computers en netwerken aangepast zijn aan een schoolomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Provide advice and guidance to operational services on the technical and pedagogical requirements for ICT in schools.
nl: Begeleiding en advies verschaffen aan de interventiedienst in verband met de technische en pedagogische vereisten inzake ICT in scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: ICT-responsible duties (principal, headmaster, head of operational services):
nl: Taken van de ICT-verantwoordelijke (directeur, schoolhoofd, hoofd van de interventiedienst):

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Make joint purchases of computer equipment and enter into joint agreements etc.
nl: Gegroepeerde aankopen doen van computermateriaal en gezamenlijke overeenkomsten onderschrijven, enz.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Develop competence plans.
nl: Schema's met de bevoegdheidsverdeling ontwikkelen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Provide schools with courses in the educational use of ICT.
nl: De scholen cursussen aanbieden over het onderwijskundig gebruik van ICT.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Operations course.
nl: De wijze van werken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Negotiate contracts for operations.
nl: Overeenkomsten onderhandelen in verband met interventies.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Ensure that the ICT contact and the ICT service have the necessary resources.
nl: Ervoor zorgen dat de ICT-contactpersoon en de ICT-dienst over de nodige middelen beschikken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The advantage of settling in advance who does these tasks is that expectations on the individual are known, giving a good basis for planning and managing ICT services. Usually these ICT tasks are only done part-time by staff who also have teaching duties.
nl: Het voordeel van het vooraf definiëren wie verantwoordelijk is voor het uitvoeren van welke taken, is dat de verwachtingen ten aanzien van individuele personen gekend zijn, hetgeen een goede basis biedt voor het plannen en beheren van ICT-diensten. Gewoonlijk worden deze ICT-taken slechts op deeltijdse basis verricht door personeel dat ook nog belast is met onderwijstaken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A business might well have two staff members working full time to operate 100 standard client machines for 100 users. In schools there may be a 30% position in total, divided among several persons, operating 100 client computers used by 320 students and teachers.
nl: Een bedrijf kan wel over twee voltijdse medewerkers beschikken die verantwoordelijk zijn voor de werking van 100 standaard client-computers voor 100 gebruikers. In scholen kan het in totaal gaan om een 30% functie, verdeeld over verschillende personen, die de verantwoordelijkheid heeft over het onderhoud van 100 client-computers die door 320 leerlingen en leerkrachten gebruikt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When schools have so few resources for operations, it is crucial to manage those resources well. Agreeing on who handles which tasks can make it easier to assess whether you need additional resources, or to reduce expectations of IT initiatives in schools due to budget constraints. An IT administrator with a good overview of the ICT tasks in the school is better able to ask for an increase in resources if necessary. There may be a need for increased resources to implement ICT-based exams, or a need for new equipment like digital whiteboards as teaching aids.
nl: Als scholen over zo weinig middelen voor interventies beschikken, is het van cruciaal belang om deze goed te gebruiken. Duidelijke overeenkomsten over wie welke taken op zich neemt, kan het makkelijker maken om in te schatten of bijkomende middelen vereist zijn, of om tot het besluit te komen dat de verwachtingen op het gebied van IT-initiatieven in scholen naar beneden bijgesteld moeten worden omwille van budgetbeperkingen. Een IT-beheerder die een goed overzicht heeft over de ICT-taken in de school is beter geplaatst om meer middelen te vragen als dat nodig is. Er kan nood zijn aan extra middelen om door ICT ondersteunde examens te kunnen organiseren of behoefte zijn aan nieuwe uitrusting, zoals digitale schoolborden om die als leermiddelen te kunnen gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Expected time usage
nl: Verwachte tijdsinvestering

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We've created a table showing time spent on operations and maintenance. The table is based on the experiences of municipalities which implement a centrally operated Debian Edu of 9-10 schools with 250-500 client computers. Several things are not included in the table. Therefore extra time is required for projects where schools develop their own ICT solutions with networking and more equipment.
nl: We hebben een tabel gemaakt die laat zien hoeveel tijd besteed wordt aan tussenkomsten en onderhoud. De tabel is gebaseerd op de ervaring van gemeenten die werken met een centraal beheerd Debian Edu-systeem voor 9-10 scholen met 250-500 client-computers. Verschillende zaken werden in de tabel niet opgenomen. Daarom moet meer tijd voorzien worden voor projecten waarbij scholen zelf hun eigen ICT-oplossingen uitbouwen met netwerken en extra apparatuur.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Role</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Functie</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Operational responsibility</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Concrete verantwoordelijkheid</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Time spend per school per week</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Per school en per week besteedde tijd</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Time spent in total for all schools</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Totaal besteedde tijd voor alle scholen</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Centralised operations staff
nl: Centrale interventiestaff

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Monitoring, debugging and operation of 500 machines, for example, 10 schools with 3,200 students and teachers.
nl: Opvolging, probleemoplossing en operationeel houden van 500 computers in bijvoorbeeld 10 scholen met 3.200 leerlingen en leerkrachten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 2-3 h(50 clients)
nl: 2-3 u (50 clients)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ½ position(500 clients)
nl: ½-timefunctie (500 clients)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ICT contact at each school
nl: ICT-contactpersoon per school

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Oversight of equipment, easy maintenance, and reporting of incidents and requests
nl: Toezicht houden op de uitrusting, eenvoudige onderhoudstaken en het rapporteren van storingen en aanvragen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 3-4 h(50 clients)
nl: 3-4 u (50 clients)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1 position(10 schools / 500 clients)
nl: 1 voltijdse functie (10 scholen / 500 clients)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Central ICT-coordinator
nl: Centrale ICT-coördinator

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Assist in planning and implementation of educational and technical ICT work in schools.
nl: Ondersteuning bieden bij het plannen en toepassen van onderwijskundige en technische ICT-werkzaamheden in scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1-2 h
nl: 1-2 u

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ½ position
nl: ½-timefunctie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ICT manager (principal)
nl: ICT-beheerder (directeur)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Make joint purchases, and ensure compliance with the service level agreement. Schedule updates, or development of solutions
nl: Gegroepeerde aankopen verrichten en zich houden aan de dienstverleningsovereenkomst. Inplannen van updates of het ontwikkelen van oplossingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1 h
nl: 1 u

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ¼ position
nl: ¼-timefunctie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Overall for a school</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Totaal per school</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">50 client machines (concurrent users)</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">50 client-computers (gelijktijdige gebruikers)</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">6 - 10 h</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">6 - 10 u</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Overall for all schools</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Totaal voor alle scholen</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">10 schools, 500 client machines (concurrent users)</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">10 scholen, 500 client-computers (gelijktijdige gebruikers)</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">2 ¼ positions</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">2 ¼ fulltimefuncties</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Experience shows that the scope of work of the ICT contact is affected by the number of concurrent users. The term "concurrent users" is new to many. To illustrate with an example: A school may have 250 students but not more than 50 computers. Then a maximum of 50 students can use computers at the same time. This is much less than the total 250 users who have an account on the system. It is these 50 logged in users that provide work for IT service. The other 200 people not logged in give little extra work.
nl: De ervaring leert dat de uit te voeren werkzaamheden van de ICT-contactpersoon beïnvloed wordt door het aantal gelijktijdige gebruikers. Voor velen is de term "gelijktijdige gebruikers" wellicht onbekend. Laten we hem met een voorbeeld illustreren: neem een school met 250 leerlingen, maar met slechts 50 computers. Dan kunnen ten hoogste 50 leerlingen gelijktijdig een computer gebruiken. Dit is veel minder dan het totaal van 250 gebruikers die op het systeem een account hebben. Het zijn deze 50 ingelogde gebruikers die de IT-dienst werk bezorgen. De overige 200 niet ingelogde personen bezorgen maar weinig extra werk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Therefore, it is common to calculate IT costs from the maximum number of concurrent users. Other calculation methods are also possible, for example when paying for proprietary software. But since Debian Edu has no license costs, the number of concurrent users is the most crucial figure for operating costs. To calculate costs from user accounts provides little or no meaning for a school.
nl: Daarom is het gebruikelijk om de kosten van IT te berekenen op basis van het maximum aantal gelijktijdige gebruikers. Ook andere berekeningsmethodes zijn mogelijk, bijvoorbeeld als betaald wordt voor commerciële software. Maar vermits er geen licentiekosten verbonden zijn aan Debian Edu, is het aantal gelijktijdige gebruikers het meest cruciale cijfer voor de interventiekosten. Voor een school heeft het weinig of geen zin om de kosten te berekenen op basis van het aantal gebruikersaccounts.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For users of Debian Edu the cost difference to manage 100 or 250 user accounts is very small. There are a few exceptions. With 250 students instead of 100, some students may repeatedly forget their password. Therefore, it is wise to authorise the teacher responsible for the class to give these students new passwords.
nl: Voor gebruikers van Debian Edu is het verschil in kosten voor het beheren van 100 of van 250 gebruikersaccounts zeer klein. Er zijn enkele uitzonderingen. Wanneer leerlingen herhaaldelijk hun wachtwoord vergeten maakt 100 of 250 leerlingen een verschil. Daarom is het verstandig om de leerkracht die verantwoordelijk is voor de klas, de toelating te geven deze leerlingen een nieuw wachtwoord te geven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If the school has 50 client machines, the ICT contact needs less time on their operational tasks than if the school has 150 clients. With more clients, the overall time spent on operations increases, but operating time per client machine goes down a bit.
nl: Indien de school 50 client-computers heeft, heeft de ICT-contactpersoon minder tijd nodig voor zijn operationele taken dan wanneer de school over 150 client-computers beschikt. Bij een groter aantal client-computers neemt de totale tijd die gespendeerd wordt aan interventies toe, maar de geïnvesteerde tijd per client-computer vermindert een beetje.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Several municipalities have set aside 3-4 hours a week to the ICT contacts tasks at each school with 30-70 client machines. The Education Department in Oslo has set aside a day and a half per week, or a 30% position, to support 150 client machines. Experiences from other municipalities suggests that a 20% position is enough for the tasks of a local ICT contact when a school has 160 thin or diskless clients with Debian Edu.
nl: Verschillende gemeenten hebben 3-4 uur per week gereserveerd voor de taken van de ICT-contactpersoon op iedere school met 30-70 client-computers. Het onderwijsdepartement in Oslo heeft anderhalve dag per week of 30% van een voltijdse functie gereserveerd voor de ondersteuning van 150 client-computers. De ervaring vanuit andere gemeenten suggereert dat 20% van een voltijdse functie volstaat voor de taken van een lokale ICT-contactpersoon wanneer een school 160 thin-clients of schijfloze clients heeft met Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In addition there are costs associated with centralized operations, ICT management, and building up the educational use of ICT tools in school subjects. One position is probably sufficient for the operation of 1000 client machines. As regards educational support, several principals have a 50-100% position in the school for this work. There may be a 10-20% position as an ICT contact and a 40-80% position as an educational support for the teachers. Many teachers perceive IT tools in schools as something new. Some principals wish to give more backing to the educational side by making teachers more confident in using IT tools across the different subjects.
nl: Daarnaast zijn er kosten verbonden aan de gecentraliseerde interventies, aan het ICT-management en aan het ontwikkelen van het onderwijskundig gebruik van ICT-hulpmiddelen bij schoolse activiteiten. Wellicht volstaat één medewerker voor het operationeel houden van 1000 client-computers. Wat onderwijskundige ondersteuning betreft, beschikken veel directeurs hiervoor in de school over een 50-100% medewerker. Er kan een 10-20% functie zijn voor een ICT-contactpersoon en een 40-80% functie voor de didactische ondersteuning van de leerkrachten. Veel leerkrachten ervaren ICT-hulpmiddelen op school als iets nieuws. Sommige schoolhoofden wensen meer ondersteuning te bieden op onderwijskundig gebied en leerkrachten meer vertrouwd te maken met het gebruik van IT-hulpmiddelen in de verschillende vakken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Check list
nl: Checklist

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We now give a check-list of what's needed to get a new service office up and running.
nl: We bieden hier een checklist aan met wat er nodig is om een nieuwe service-entiteit op te starten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Arrange people in different roles like IT manager, IT contact in each school, central operations and IT coordinator for all schools. It is important to distinguish technical operations and maintenance from teaching work.
nl: Aan de betrokkenen de diverse functies toewijzen, zoals IT-manager, IT-contactpersoon in iedere school, medewerker van de centrale interventiedienst en IT-coördinator voor alle scholen. Het is belangrijk om de technische en onderhoudswerkzaamheden te onderscheiden van de onderwijstaken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Establish the service desk such that every school has a service agreement regulating what is standard operating activities, and what is extra. It is imperative that ICT-responsible principals are a part of this process.
nl: De servicedesk uitbouwen, zodat iedere school over een dienstverleningsovereenkomst beschikt waarin bepaald wordt welke interventieactiviteiten als standaard beschouwd moeten worden en welke als extra. Het is noodzakelijk dat de directeurs die verantwoordelijk zijn voor ICT bij dit proces betrokken worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Establish a system for handling incoming requests (a request tracker). All enquiries by email need a case number. Almost all enquiries from users or IT contacts from schools also need a case number.
nl: Een systeem opzetten om inkomende verzoeken af te handelen (een aanvraagopvolgingssysteem). Alle aanvragen per e-mail moeten een volgnummer krijgen. Ook bijna alle aanvragen van gebruikers of IT-contactpersonen van scholen moeten een volgnummer krijgen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Ensure that ICT budget reflects the contribution necessary to ensure proper operation of school computer equipment and networks. The requirement today is that the ICT systems will be used for national and local tests with use of ICT tools with or without the Internet.
nl: Ervoor zorgen dat in de ICT-begroting de noodzakelijke inbreng voorzien wordt die men nodig heeft om de goede werking te verzekeren van de computeruitrusting en de netwerken. Tegenwoordig wordt vereist dat de ICT-systemen gebruikt kunnen worden voor nationale en lokale tests met gebruikmaking van ICT-hulpmiddelen, en dit met of zonder internetverbinding.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Basically use the standard edition of Debian Edu with the same version on all schools. From this make the changes you want. These changes must be taken care of in a configuration database with documentation of the changes made. Version management can be used to save the changes and documentation.
nl: In principe gebruik maken van de standaarduitgave van Debian Edu met eenzelfde versie in alle scholen. Maak van daaruit alle gewenste aanpassingen. Deze aanpassingen moeten beheerd worden in een configuratiedatabank en de gemaakte veranderingen moeten gedocumenteerd worden. Er kan gebruik gemaakt worden van versiebeheer om de aanpassingen en de documentatie te bewaren.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Incident Management
nl: Het beheer van incidenten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The purpose of the ICT service is to prevent disturbances like shutdowns or software issues. Users will experience few problems with the ICT system if the ICT service has enough resources to handle operations, equipment and for enquiries to the Service Desk. Small or big problems will cause interruptions for users, so good handling of incidents is necessary.
nl: Het doel van de ICT-dienst is storingen zoals systeemuitval en softwareproblemen te vermijden. Gebruikers zullen weinig problemen ervaren met het ICT-systeem als de ICT-dienst over voldoende middelen beschikt voor het uitvoeren van interventies, voor uitrusting en voor het behandelen van aanvragen aan de servicedesk. Kleine of grote problemen zullen ertoe leiden dat gebruikers met onderbrekingen te maken krijgen, en dus is een goede aanpak van incidenten noodzakelijk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In parachuting they call near-accidents "incidents". It is perhaps not quite the same in computer operations when something is not working. The purpose of dealing with incidents is to restore services as quickly as possible so that everything works normally. If something goes wrong, it must have the least possible impact on users. What is a "normal service" is agreed through an operating agreement describing the service level.
nl: In de wereld van het valschermspringen noemt men bijna-ongevallen "incidenten". Bij interventies in verband met computers is het misschien niet helemaal hetzelfde wanneer iets niet werkt. Het doel bij het behandelen van incidenten is diensten zo snel mogelijk te herstellen, zodat alles normaal functioneert. Indien er iets fout loopt, moet dit de kleinst mogelijke impact hebben op gebruikers. Wat verstaan wordt onder een "normale dienst" wordt afgesproken via een interventieovereenkomst waarin het dienstverleningsniveau omschreven wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Statistics of incidents is important, especially if several people work within the organisation. When several people work together, it is easy to lose track of the work. Statistics will point out problem areas that must be addressed more thoroughly than a quick fix from the service desk. For example, there may be many requests to replace forgotten passwords, so it may be wise to let the teacher change passwords for pupils in their class.
nl: Het bijhouden van statistieken over incidenten is belangrijk, in het bijzonder wanneer meerdere mensen in de organisatie werken. Als verschillende mensen samenwerken, kan men makkelijk het zicht op het werk verliezen. Via het bijhouden van statistieken zal zichtbaar worden voor welke probleemgebieden een snelle oplossing vanuit de servicedesk niet volstaat maar een grondiger aanpak nodig is. Er kunnen bijvoorbeeld veel aanvragen zijn voor het vervangen van vergeten wachtwoorden, waardoor het verstandig kan zijn om de leerkracht de wachtwoorden van de leerlingen van zijn klas te laten vervangen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: An operational disturbance is defined as:
nl: Een operationele storing wordt omschreven als:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: an event which is not part of normal operations and causes, or can cause, an interruption or reduction in the quality of the service.
nl: een voorval dat niet tot het normale functioneren behoort en een onderbreking of een kwaliteitsvermindering van de dienst veroorzaakt of kan veroorzaken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Examples of operational disturbances may be:
nl: Mogelijke voorbeelden van operationele storingen zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Programs
nl: Programma's

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: the office program (OpenOffice.org) does not start
nl: het officepakket (OpenOffice.org) start niet

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: the web browser (Firefox) crashes
nl: de webbrowser (Firefox) crasht

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: the hard drive is full
nl: de harde schijf is vol

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: the server is down
nl: de server ligt plat

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: unable to print
nl: printen lukt niet

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: unable to log in
nl: inloggen lukt niet

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Requests
nl: Aanvragen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: requests for information, advice or documentation
nl: vragen om informatie, advies of documentatie

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><itemizedlist><listitem><para>
en: forgotten password
nl: vergeten wachtwoord

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The examples show some of the most common operational issues. These are problems that prompt users to contact the school or the service desk. The ICT service must prioritize what must be handled straight away, and which problems need more time to resolve. To prioritize which problems need more comprehensive debugging, it is important to log all enquiries about malfunctions. Once one has an overview of the most common problems, appropriate actions can be taken.
nl: Dit zijn voorbeelden van de meest voorkomende operationele problemen. Het zijn problemen die gebruikers ertoe brengen de school of de servicedesk te contacteren. De ICT-dienst moet prioriteiten vastleggen tussen wat onmiddellijk afgehandeld moet worden en welke problemen meer tijd vragen om opgelost te worden. Om prioriteiten te bepalen in verband met de problemen die een grondiger probleembehandeling vereisen, is het belangrijk om alle verzoeken in verband met storingen te registreren. Eens men een overzicht heeft over de meest voorkomende problemen, kan passende actie ondernomen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We have made a short check list to ensure procedures and systems for good event handling are in place.
nl: We ontwikkelden een korte checklist om ervoor te zorgen dat de nodige procedures en systemen voor een goede afhandeling van voorvallen ontplooid worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The operator doing the debugging will report the status back to the ICT contact at the school and/or the user.
nl: De medewerker die met de probleemoplossing belast is, rapporteert terug over de situatie aan de ICT-contactpersoon en/of de gebruiker.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The system for logging events must be available and working (both technically and functionally) for those working with event handling in schools and at the service desk.
nl: Het systeem voor het registreren van voorvallen moet beschikbaar en operationeel zijn (zowel technisch als functioneel) voor diegenen die in de school en aan de servicedesk bezig zijn met de afhandeling van voorvallen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The event logging system must be used for virtually all operational events.
nl: Het systeem voor het registreren van voorvallen moet voor praktisch alle operationele gebeurtenissen gebruikt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Statistics of the log of events should be made periodically. The statistics can be used to identify and eliminate recurring problems, which are irritating to users.
nl: Periodiek moeten statistieken opgemaakt worden op basis van de registratie van de voorvallen. De statistieken kunnen gebruikt worden om terugkerende problemen die irritant zijn voor de gebruikers, te identificeren en te elimineren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Planning and implementation
nl: Planning en uitvoering

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To set up a workable system for logging events requires something more than installing the system. Everyone in the operations department must use the system. Those reporting errors must also receive feedback by email with a ticket number. This requires significant efforts in configuring the system for event logging. In addition, one must ensure basic user training for those who receive the requests.
nl: Een werkbaar systeem opzetten voor het registreren van voorvallen vereist iets meer dan enkel het installeren van het systeem. Iedereen van het interventiedepartement moet het systeem gebruiken. Diegenen die fouten rapporteren moeten ook feedback krijgen via e-mail met het volgnummer van de werkbon. Dit houdt in dat aanzienlijke inspanningen nodig zijn om het systeem voor het registreren van voorvallen te configureren. Daarenboven moet men een basisvorming voorzien voor diegenen bij wie de aanvragen toekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Large and comprehensive plans are not required to implement proper event handling. Event handling is a completely standard task for those who work at the service desk or as ICT contacts at the schools. Setting up a computer tool for logging events may require up to a few weeks for a correct configuration, and users may also report events via e-mail and by phone.
nl: Uitgebreide en omvattende plannen zijn voor een behoorlijke afhandeling van voorvallen niet vereist. Het aanpakken van voorvallen is volkomen een standaardtaak voor wie op de servicedesk of als ICT-contactpersoon op de school werkt. Bij het opzetten van een computerhulpmiddel voor het registreren van voorvallen, kan het ontwikkelen van een goede configuratie wel tot enkele weken in beslag nemen, en gebruikers kunnen ook voorvallen rapporteren via e-mail of per telefoon.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The user interface to the logging system is relatively self-explanatory, so it should not take too long to get started. Daily use of the system will get users comfortable with what should be logged. It is crucial that everyone in the operations department uses the logging system for operational messages.
nl: De gebruikersinterface van het registratiesysteem is redelijk duidelijk, waardoor het niet te veel tijd zou mogen vragen om ermee aan de slag te gaan. Door het systeem dagelijks te gebruiken zullen gebruikers vertrouwd geraken met wat geregistreerd moet worden. Het is cruciaal dat iedereen van het interventiedepartement het registratiesysteem gebruikt voor interventieberichten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Activities related to operational events
nl: Activiteiten die verband houden met operationele voorvallen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To get an idea of activities done following a reported event, we use an example.
nl: Om een idee te geven van de verrichte werkzaamheden als gevolg van een gerapporteerd voorval, maken we gebruik van een voorbeeld.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A user contacts the service office with a problem, and reports that printing is not working. Operations logs the event immediately after the call is completed. A case is opened for the issue, and automatically given a case number.
nl: Een gebruiker contacteert het kantoor van de servicedesk met een probleem en rapporteert dat hij niet kan printen. De interventiedienst registreert het voorval onmiddellijk nadat het telefoongesprek beëindigd werd. Een dossier wordt geopend voor het probleem en er wordt onmiddellijk een dossiernummer aan toegekend.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Operations at the service desk make a quick analysis. Has the spooler stopped again, or is it something else? Is the paper or toner missing? The operator examines the spooler and sees that queue has filled up. She deletes the queue and tests whether the next job is printed.
nl: De interventiedienst op de servicedesk maakt een snelle analyse. Is de spooler opnieuw uitgevallen, of is er iets anders aan de hand? Ontbreekt er papier of toner? De interventiemedewerker onderzoekt de spooler en merkt dat de wachtrij volgelopen is. Ze verwijdert de wachtrij en test of de volgende printopdracht afgedrukt wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This time the print queue fills back up again. Operations contact the school's ICT contact asking to check whether the paper tray is empty. This is listed in the event log. The ICT contact replies that they have refilled the paper tray, and printing is normal. The case is closed, and is noted in the system event log.
nl: Deze keer loopt de afdrukwachtrij terug vol. De interventiedienst contacteert de ICT-contactpersoon van de school en vraagt om te controleren of de papierlade leeg is. Dit wordt geregistreerd in de log van het voorval. De contactpersoon van de school antwoordt dat de papierlade opnieuw bijgevuld werd en dat het afdrukken normaal verloopt. De zaak wordt afgesloten en dit wordt geregistreerd in het registratiesysteem voor voorvallen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If printing had not started again, the toner might have be missing or there might have been a printer error. If there was an error, operations would have to escalate the issue. This means that someone other than the operator or the ICT contact is needed to resolve the problem - in this example, a technician who can fix printers.
nl: Indien het afdrukken niet opnieuw had gefunctioneerd, was de oorzaak misschien het ontbreken van toner of mogelijk was er een printerfout. Indien het een printerfout betrof, had de interventiedienst de aanpak moeten verruimen. Dit betekent dat men iemand anders dan de interventiemedewerker of de ICT-contactpersoon nodig had om het probleem op te lossen - in dit voorbeeld, een technicus die printers kan repareren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This example shows the whole workflow that needs to be investigated to get a printer working again. If a printer does not work even after checking that paper and toner are available, the issue needs to be escalated. The operations department must call in an expert to fix the problem - this time it was a service technician for printers.
nl: Dit voorbeeld illustreert de volledige werkstroom die onderzocht moet worden om een printer opnieuw te laten werken. Indien een printer na de controle of papier en toner aanwezig zijn, nog steeds niet werkt, vraagt het probleem om een uitgebreidere aanpak. Het interventiedepartement moet een expert te hulp roepen om het probleem te repareren - in dit geval betrof het een onderhoudstechnicus voor printers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: What was wrong and what the fix was are noted in the event logging system.
nl: Wat er fout ging en hoe het gerepareerd werd, worden genoteerd in het registratiesysteem voor voorvallen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Roles
nl: Functies

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A variety of roles are involved when the ICT service deals with reported issues. In the example above, the school's ICT contact and the operator cooperate to solve the printing problem. Had the issue been more difficult, they would have had to call a technician. If the printer could not be fixed, a new one would have to be purchased. If the school needed to buy a new printer, the ICT managers might need to arrange payment. In many organisations, the principal has the last word.
nl: Verschillende functies zijn betrokken wanneer de ICT-dienst gerapporteerde problemen aanpakt. In het bovenstaande voorbeeld werken de ICT-contactpersoon van de school en de interventiemedewerker samen om het printerprobleem op te lossen. Was het probleem ingewikkelder geweest, dan hadden ze een technicus moeten bellen. Mocht de printer niet gerepareerd kunnen worden, moest er een nieuwe aangekocht worden. Indien de school een nieuwe printer had moeten aankopen, hadden de ICT-managers de betaling moeten regelen. In veel organisaties heeft de directeur het laatste woord.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In short, it is easy for many people to get involved when something does not work. If possible, problems should be solved on the spot, trying to avoid including unnecessary people. Escalating problems which could be solved locally quickly becomes costly. Many enquiries are easy to deal with there and then, but other requests involve more complex problems which involve more people. If additional or external help is needed to solve the problem, this must as a rule be clarified with the operations manager. The important thing is to be aware of these points when handling operating events, so as to use resources appropriately.
nl: Kort samengevat geraken er makkelijk veel personen betrokken wanneer iets niet functioneert. Waar mogelijk zouden problemen ter plaatse opgelost moeten worden en zou vermeden moeten worden om anderen er onnodig bij te betrekken. Een verruimde aanpak voor problemen die lokaal opgelost kunnen worden, kan snel kostelijk worden. Veel verzoeken kunnen onmiddellijk afgehandeld worden, maar andere vragen hebben met meer complexe problemen te maken waarbij meer mensen betrokken zijn. Indien extra of externe hulp nodig is om het probleem op te lossen, moet dit in de regel uitgeklaard worden met de interventiedirecteur. Het is belangrijk zich van deze zaken bewust te zijn bij het aanpakken van voorvallen, om zo hulpmiddelen op de juiste wijze in te zetten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Key points
nl: Kernaspecten

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We have sat up some key points for handling incidents. These points can be helpful in evaluating whether or not things are going well by using measurable and well-defined requirements. Such measurement points are:
nl: We hebben enkele kernaspecten voor het behandelen van incidenten opgesteld. Deze elementen kunnen behulpzaam zijn om aan de hand van meetbare en duidelijk omschreven verplichtingen te kunnen evalueren of de zaken goed gaan. Dergelijke ijkpunten zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Total number of operational incidents.
nl: Het totaal aantal operationele incidenten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Average time from receiving an inquiry to when the issue is resolved, classified with codes (a well organized operation department has codes for different types of events and errors).
nl: De gemiddelde tijd die verliep tussen het binnenkomen van een aanvraag en de oplossing van het probleem, met een classificatie op basis van codes (een goed georganiseerd interventiedepartement beschikt over codes voor verschillende types voorvallen en fouten).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Percentage of incidents handled within agreed response time (as agreed in the service level agreement).
nl: Het percentage incidenten dat afgehandeld werd binnen de overeengekomen reactietijd (zoals in de dienstverleningsovereenkomst afgesproken werd).

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Average cost for each event
nl: De gemiddelde kost per voorval

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Percentage of incidents solved by the service desk without escalation
nl: Het percentage incidenten dat door de servicedesk opgelost werd zonder een meer uitgebreide aanpak

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Events per client machine (workplace)
nl: Voorvallen per clientcomputer (werkplek)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Number and percentage of incidents solved by the operations center without the need for visits to school
nl: Aantal en percentage van incidenten dat door het interventiecentrum opgelost werd, zonder dat een bezoek aan de school nodig was

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Tools
nl: Hulpmiddelen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A number of tools can make it easier to handle operational incidents.
nl: Een aantal hulpmiddelen kunnen de aanpak van operationele incidenten vergemakkelijken

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Automatic logging
nl: Automatische registratie

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Automatic routing of events to the right persons
nl: Automatisch doorsturen van voorvallen naar de juiste persoon

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Automatic retrieving of data from the database for configuration management
nl: Automatisch ophalen van gegevens uit de databank voor configuratiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Phone and email are used in conjunction with tools for registering requests and incidents.
nl: Het gebruik van telefoon en e-mail in combinatie met hulpmiddelen voor het registreren van aanvragen en incidenten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Problem Management
nl: Probleembeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Problem management is an "investigative" process. Known bugs are most often handled directly by the service desk. This is the most common form of event handling. To investigate unknown errors requires both common sense and instinct. Good operating people use instinct to go straight to the problem, find the solution and restore service as quickly as possible so that everything works normally.
nl: Het beheer van problemen is een "zoekend" proces. Bekende fouten worden meestal rechtstreeks door de servicedesk aangepakt. Dit is de meest gebruikelijke manier om  voorvallen af te handelen. Voor het onderzoeken van onbekende fouten is zowel gezond verstand als instinct vereist. Goede interventiemedewerkers gebruiken hun instinct om recht op het probleem af te gaan, er een oplossing voor te zoeken en de dienst zo spoedig mogelijk te herstellen, zodat alles terug normaal functioneert.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Problem management is;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Probleembeheer is</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Problem management
nl: Probleembeheer

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Checking errors
nl: Fouten controleren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Proactive control to prevent problems
nl: Pro-actieve controle om problemen te voorkomen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identify error patterns, using information from, for example, event management
nl: Foutenpatronen identificeren met behulp van informatie uit, bijvoorbeeld, het beheer van voorvallen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Problem control</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Probleemcontrole</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identify problems
nl: Problemen identificeren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Classify problems
nl: Problemen classificeren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Examine/research problems
nl: Problemen inspecteren/onderzoeken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Error control</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Foutcontrole</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identify and register known errors
nl: Bekende fouten identificeren en registreren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Find temporary solutions if possible
nl: Zo mogelijk tijdelijke oplossingen zoeken

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Contacting those with responsibility for Change Management to remove the error permanently
nl: Contact leggen met diegenen die verantwoordelijk zijn voor veranderingsbeheer om de fout definitief te elimineren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Proactive control</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Proactieve controle</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identify and solve problems and errors before the incident is reported by users.
nl: Problemen en fouten identificeren en oplossen vooraleer het incident gerapporteerd wordt door gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use logs and information from event handling to see how problems may arise
nl: Logs en informatie uit de afhandeling van voorvallen gebruiken om te leren hoe problemen kunnen ontstaan

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Procedures for problem management
nl: Procedures voor probleembeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The Skolelinux / Debian Edu manual is a comprehensive collection of solutions for solving problems and configuring systems. Everything is on the Debian wiki pages. Solutions are maintained with the help of staff in schools, municipal ICT services, professional individuals and volunteers. See links to the English pages: <ulink url="https://wiki.debian.org/!DebianEdu/Documentation/Manuals"/> . The pages are being translated to Norwegian bokmål. We are working to link the pages to bokmål too.
nl: De handleiding van Skolelinux / Debian Edu is een omvattende verzameling oplossingen voor problemen en systeemconfiguraties. Alles is te vinden op de wikipagina's van Debian. Oplossingen worden onderhouden met de hulp van stafmedewerkers van scholen, gemeentelijke ICT-diensten, individuele beroepskrachten en vrijwilligers. De links naar de Engelstalige pagina's zijn te vinden op: <ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu/Documentation/Manuals"/> . De pagina's worden vertaald naar het Noorse Bokmål. Er wordt gewerkt om eveneens te voorzien in links naar het Bokmål.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The Wiki technology has proven to be a great success for maintaining catalogued information on the internet. It's easy to contribute to and all changes are logged. It is also possible to import OpenOffice.org documents, and export documents as PDF.
nl: De wikitechnologie is een groot succes gebleken voor het onderhouden van gestructureerde informatie op het internet. Men kan er gemakkelijk aan bijdragen en alle wijzigingen worden bijgehouden. Het is ook mogelijk om OpenOffice.org-documenten te importeren en documenten in PDF-formaat te exporteren.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Configuration Management
nl: Configuratiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The resources spent on IT systems in schools must be handled in a financially prudent manner in order to control the services used and the equipment / infrastructure. The equipment, software and services have a whole range of settings - this is configuration, or a logical model of how infrastructure and services are set up.
nl: Met de middelen die in scholen besteed worden aan IT-systemen moet op financieel vlak voorzichtig omgesprongen worden om controle te houden over de gebruikte diensten en de uitrusting/infrastructuur. De uitrusting, de software en de diensten hebben een heleboel instellingen - dit is de configuratie, of een logisch model van hoe infrastructuur en diensten opgezet zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To manage configuration it must be identified, saved and maintained. One must also be able to keep track of different versions of the configurations. We call each part of a setup for a Configuration Item (CI). A configuration file may, for example, ensure that certain users have access to a few printers in the network. Another can make sure you get a buffer on diskless clients.
nl: Om de configuratie te beheren moet ze bepaald en opgeslagen zijn en onderhouden worden. Men moet ook de verschillende versies van de configuratie kunnen opvolgen. Ieder onderdeel van een instelling noemen we een Configuratie-Item (CI). Een configuratiebestand kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat bepaalde gebruikers toegang hebben tot een aantal printers in het netwerk. Een ander kan er voor zorgen dat schijfloze clientcomputers een buffer toegewezen krijgen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: An updated database for configuration management is essential to ensure rapid and controlled handling of operational issues, or changes in the layout of machines, programs or services.
nl: Een bijgewerkte database voor configuratiebeheer is essentieel voor een snelle en gecontroleerde afhandeling van problemen in de werking of van wijzigingen in de opzet van machines, programma's en diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It takes planning to set up a database for configuration management. One must decide in which areas to use the system, the objective, policies and processes for storage and maintenance of configurations.
nl: Er is planning vereist bij het opzetten van een database voor configuratiemanagement. Men moet beslissen in welke domeinen het systeem, met welk oogmerk en volgens welke instructies en processen gebruikt zal worden voor de opslag en het onderhoud van de configuraties.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identify and select a structure for configuration according to the important parts of the ICT infrastructure. Configuration owners, name tags (attributes), dependencies, and relations between configurations all need to be considered.
nl: Bepaal en selecteer een structuur voor de configuratie die in overeenstemming is met de belangrijke onderdelen van de ICT-infrastructuur. Men moet nadenken over wie eigenaar zal zijn van de configuratie, over naamlabels (attributen), over onderlinge afhankelijkheden en relaties tussen configuraties.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Only approved configurations are managed in the database through the lifetime of the system. Control over access to the configurations can be done with group permissions, and can be done through the process of Change Management.
nl: Enkel goedgekeurde configuraties worden in de database beheerd gedurende de levenscyclus van het systeem. Controle over de toegang tot de configuratie-instellingen kan uitgeoefend worden met behulp van groepspermissies en gerealiseerd worden via het proces van Wijzigingsbeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Status logging - keeps track of the condition and status of the various subsystems. This applies throughout the lifetime of the service, software or hardware. There may be a configuration in production, disconnected or discontinued.
nl: Statusregistratie - houdt de toestand en de status van de verschillende subsystemen bij. Dit is van toepassing gedurende de levenscyclus van de dienst, de software of de hardware. Er kan een actief werkende, een uitgeschakelde en een vervallen configuratie bestaan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Checking and revision. Each configuration must be checked to confirm that the correct information is stored in the configuration database (CMDB). This is followed up with periodic reviews to ensure that the database is up to date.
nl: Controle en revisie. Elke configuratie moet gecontroleerd worden om te bevestigen dat de correcte informatie opgeslagen werd in de configuratiedatabase (CMDB). Dit wordt met periodiek nazicht opgevolgd om er zeker van te zijn dat de database actueel is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As we see, there is a lot of planning needed in order to have configuration management in the IT system. The purpose of planning as part of IT operations is to ensure that systems are fixed quickly when they go down. With a good configuration management, it is easy to replace a defective machine with a new one. The configurations can be quickly transferred to the new computer and the IT system functions just as well as before.
nl: Zoals u ziet, is heel wat planning vereist met het oog op configuratiebeheer in het IT-systeem. Het doel van planning als onderdeel van IT-werkzaamheden is te garanderen dat systemen snel gerepareerd worden als ze uitvallen. Met een goed configuratiebeheer is het eenvoudig om een defecte machine door een nieuwe te vervangen. De configuratie-instellingen kunnen snel naar de nieuwe computer overgezet worden en het IT-systeem zal even goed functioneren als voordien.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Management of Configuration Items (CI)
nl: Het beheer van Configuratie-Items (CI)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A configuration item is a part of the infrastructure. It is normally the configuration of a service or a program. Some times users want to change how a service work. One need to keep track of the configurations if changes are made.
nl: Een configuratie-item is een onderdeel van de infrastructuur. Het betreft gewoonlijk de configuratie van een dienst of een programma. Soms wensen gebruikers de manier waarop een dienst werkt, aan te passen. Men moet de configuratie-instellingen bijhouden als er aanpassingen gemaakt werden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To get this down to earth we can imagine the configuration of the printer server. You want to add a new printer to the computer network and will add this to the printing system CUPS. When changing one configuration through a web application or via configuration in KDE. CUPS config file will change, and you must restart the printer server again. This can be done in KDE tools or through a web application. The modified setup file is copied to a directory where the file can be handled by a version system.
nl: In de praktijk kunnen we ons de configuratie van een printerserver voorstellen. U wilt een nieuwe printer toevoegen aan het computernetwerk en hem in het printersysteem CUPS onderbrengen. Als u een configuratie-instelling via een webapplicatie of via het KDE-configuratiesysteem wijzigt, zal het configuratiebestand voor CUPS aangepast worden en moet de printerserver opnieuw gestart worden. Dit kan gebeuren vanuit de KDE-hulpmiddelen of via een webapplicatie. Het gewijzigde instellingenbestand wordt gekopieerd naar een map waar het bestand door een versiebeheersysteem verwerkt kan worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Of many different choices there are a few common ones. This is if a service should: run, stop, terminate, start, be interrupted or taken out.
nl: Onder de verschillende te maken keuzes, zijn er aantal vaak voorkomende. Het gaat dan over het feit of een dienst actief moet zijn, gestopt, beëindigd, gestart, onderbroken of uit dienst genomen moet worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One should be cautious in changing configurations without a proper plan. It is easy to forget what you have done on a server or a PC. Therefore it is important to document the changes made in a change log.
nl: Men moet voorzichtig zijn met het wijzigen van configuraties zonder een voorafgaand duidelijk plan. Men vergeet gemakkelijk wat men precies gedaan heeft op een server of een PC. Daarom is het belangrijk om de gemaakte wijzigingen te beschrijven in een logboek met aanpassingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Planning and installation
nl: Planning en installatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The configuration of the computer network is connected to the architecture. Much of the planning is done with Debian Edu. This is because it may take both 3 and 4 weeks to set up servers with corresponding service level with Windows server, RedHat or other GNU/Linux distributions. Debian Edu takes this with 1-2 hours. If you want a fixed IP address for the network a professional uses ½ hour extra on this. This is because web services are set up with reusable names.
nl: De configuratie van het computernetwerk is gekoppeld aan de architectuur ervan. Veel van de planning gebeurt in Debian Edu. Dit is omdat het met behulp van Windows-servers of Redhat of andere GNU/Linux-distributies telkens 3 tot 4 weken kan vergen om servers met een overeenkomstig serviceniveau op te zetten. Debian Edu doet dit in 1-2 uur. Indien u een vast IP-adres wilt voor het netwerk, heeft een beroepskracht daar een extra ½ uur voor nodig. Dit is omdat webdiensten worden opgezet met herbruikbare namen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: What then must be planned is which additional user program to use, and which subsystems should interact with Debian Edu. It may, for example. be that the school has an electronic whiteboard.
nl: Wat vervolgens gepland moet worden is welke bijkomende gebruikersprogramma's gebruikt moeten worden en welke subsystemen met Debian Edu moeten interageren. Een school kan bijvoorbeeld een elektronisch whiteboard hebben.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We have made a list of activities and solutions that are important in good configuration management.
nl: We hebben een lijst samengesteld met activiteiten en oplossingen die bij goed configuratiemanagement van belang zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Establish a version-controlled area for saving configurations for all servers and selected workstations and laptops. Git and SVN are often used for this. Remember to take daily backup of the area, and make sure to save all changes in configurations.
nl: Plaats een gebied waarin u de configuraties van alle servers en van geselecteerde werkstations en laptops zult opslaan, onder versiebeheer. Git en SVN worden hier vaak voor gebruikt. Denk eraan om dagelijks een reservekopie te maken van dit gebied en zorg ervoor om alle aanpassingen op te slaan in configuraties.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use an electronic system for taking care of recipes explaining configurations of different type machines, the network and services. Such recipes contributes to others who help or take over operations can read up on what is done. A wiki can be suitable for this.
nl: Gebruik een elektronisch systeem om de recepten bij te houden waarin de toelichting staat bij de configuratie van de verschillende types machines, van het netwerk en van de diensten. Zulke recepten zijn nuttig omdat anderen die bij bepaalde operaties helpen of deze overnemen, er kunnen nalezen wat er gedaan wordt. Een wiki kan hiervoor een bruikbaar instrument zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use one specific version of the operating system and software on all machines. This is to avoid maintaining many different versions of the software. Ensure that the software is well tested. Therefore, it may be wise to wait 6-12 months before adopting latest edition of a program.
nl: Gebruik op alle systemen één welbepaalde versie van het besturingssysteem en van de software. Dit is om te vermijden dat verschillende versies van de software onderhouden moeten worden. Zorg ervoor dat de software goed uitgetest werd. Daarom kan het verstandig zijn om 6-12 maanden te wachten vooraleer over te schakelen naar de nieuwste uitgave van een programma.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Relations to other processes
nl: Relaties met andere processen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Management of configurations are closely connected with the handling of problems and if the systems are available. If printing stops to often, it may be that a configuration change solves the problem. It may, for example, be to establish a routine for deleting the print queue and restart the print service anew.
nl: Het beheer van configuratie-instellingen is nauw verbonden met de afhandeling van problemen en met de beschikbaarheid van systemen. Als het printersysteem te vaak uitvalt, kan een aanpassing van de configuratie het probleem misschien oplossen. Deze kan er bijvoorbeeld in bestaan een routine voor het verwijderen van de printerwachtrij en het herstarten van de printerdienst op te zetten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The aim of the changes you make in the configurations are usually to increase the availability of services or programs. It may also be to restrict access to certain programs or services to specific times. To achieve this, one must reconfigure the service. In addition, it may cost money beyond what was agreed on as service level or capacity of the system.
nl: Het doel van aan configuraties gemaakte aanpassingen is gewoonlijk een verhoogde beschikbaarheid van diensten en programma's. Het doel ervan kan ook zijn om de toegang tot bepaalde programma's of diensten te beperken tot bepaalde tijdstippen. Om dit te bekomen moet de dienst geherconfigureerd worden. Daarenboven kan het extra geld kosten, bovenop wat inzake serviceniveau of capaciteit van het systeem overeengekomen was.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The examples show that the managing configurations engages a number of other areas. Therefore there is much to gain by putting in place good practices for managing changes in configurations. Also automation is advisable if you want greater stability, or access to certain services in specific periods.
nl: De voorbeelden illustreren dat het beheer van configuraties ook op een aantal andere gebieden ingrijpt. Daarom valt er veel te winnen bij het installeren van goede praktijken voor het beheer van aanpassingen aan configuraties. Ook automatisering valt aan te bevelen indien u een grotere stabiliteit wenst, of toegang tot bepaalde diensten tijdens specifieke periodes.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Tools for configuration management
nl: Instrumenten voor configuratiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As mentioned under Check list one may use
nl: Zoals vermeld werd onder Checklist, kan men gebruik maken van

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Saving the configuration files in a version-control system, for example subversion.
nl: het opslaan van de configuratiebestanden in een systeem voor versiebeheer, bijvoorbeeld subversion.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Wiki for storing documentation of setup and wizards
nl: een wiki voor het opslaan van documentatie over instellingen en van wizards

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Use a common directory for operational documentation on the internet, maintained by Skolelinux/Debian edu staff in the schools.
nl: een gemeenschappelijke map op het internet met operationele documentatie die onderhouden wordt door de Skolelinux/DebianEdu-staf in de scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Change Management
nl: Wijzigingsbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Many ICT services are not clever in handling changes in ICT systems. Leading to many disgruntled users. Surveys in the public sector in Denmark show that operating costs go down when you have good control on the changes. Therefore, it pays to involve users with training and participation related to the changes made.
nl: Veel ICT-diensten gaan niet slim om met aanpassingen aan ICT-systemen. Dit leidt tot veel mistevreden gebruikers. Enquêtes in de openbare sector in Denemarken toonden aan dat de werkingskosten afnemen als u een goede controle over de aanpassingen behoudt. Daarom loont het om gebruikers met training en participatie te betrekken bij de doorgevoerde aanpassingen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Change-messages is entirely dependent on proper processes. This applies regardless of whether the changes are small or big. Therefore it is important to have in place the right people when making changes, both to give training and to have people to answer questions. This becomes especially important when adopting new releases of software and services. This is independent of whether one uses free or proprietary software.
nl: Wijzigingsbeheer is volledig afhankelijk van passende processen. Dit geldt ongeacht of het om kleine of grote wijzigingen gaat. Daarom is het belangrijk om de juiste mensen ter beschikking te hebben als wijzigingen doorgevoerd worden, zowel voor het geven van training als voor het beantwoorden van vragen. Dit wordt vooral belangrijk wanneer nieuwe releases van software en diensten ontplooid worden. Of men gebruik maakt van vrije of gepatenteerde software maakt daarbij geen verschil.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Change Management should ensure that all changes are made in a standardized and right manner. It is important to anchor the decision about amending at the appropriate level in the organisation, Standard changes can often be pre-approved when they are done a few times. But major changes will often involve a higher decision level between school management and operator.
nl: Wijzigingsbeheer moet ervoor zorgen dat alle aanpassingen op een gestandaardiseerde en juiste wijze gebeuren. Het is van belang om de beslissing in verband met de aanpassing te verankeren op het gepaste niveau binnen de organisatie. Standaardaanpassingen kunnen vaak vooraf goedgekeurd worden als ze enkele malen uitgevoerd worden. Maar bij belangrijke wijzigingen zal de beslissing vaak op een hoger niveau tussen schooldirectie en ondernemer genomen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The reason why the management should be included is that an upgrade will often require training of users. It may be upgrading to a new browser or a new version of office software. This can quickly lead to a half day training in what is new in a program. Such changes must be agreed with the management. The changes must also be done without the other parts of the system stops working.
nl: De reden waarom de directie betrokken moet worden is dat een opwaardering vaak een training van gebruikers vereist. Het kan gaan om een opwaardering naar een nieuwe browser of een nieuwe versie van kantoorsoftware. Dit kan al snel gaan om een training van een halve dag over wat nieuw is in het programma. Over dergelijke aanpassingen moet men een akkoord van de directie hebben. De veranderingen moeten ook doorgevoerd worden zonder dat de andere onderdelen van het systeem stoppen met werken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Those with responsibility for approving changes receives a so-called change message or RFC (Request For Change). When you have a RFC you can assess whether the change should be performed. Many times you have to clarify with management if optional changes should be made, and if so, when it will happen.
nl: Diegenen die verantwoordelijk zijn voor het goedkeuren van wijzigingen ontvangen een zogenaamd wijzigingsbericht of RFC (Request For Change). Als u een RFC heeft, kunt u inschatten of de wijziging moet doorgevoerd worden. Vaak moet u met de directie uitklaren of facultatieve aanpassingen nodig zijn en als dit zo is, wanneer ze zullen plaats vinden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: By changes one must also cooperate with the school's ICT responsible. One must ensure that changes occur when it fits with the schools plans. To implement significant changes without Change Management can lead to much dissatisfaction and additional inquiries to the Service Desk. This would provide significant extra work without this being planned. In addition, it may lead to a change that would soon be rolled back. You fast get twice as much work without ending anywhere else than back to start. Had one made the necessary approvals, may the change be done in a planned and straightforward manner.
nl: Bij wijzigingen moet men ook samenwerken met de ICT-verantwoordelijke van de school. Men moet ervoor zorgen dat de wijzigingen gebeuren wanneer dit past in de plannen van de school. Significante wijzigingen doorvoeren zonder wijzigingsbeheer kan tot veel ontevredenheid leiden en tot bijkomende vragen aan de servicedesk. Dit zou een significant volume extra werk betekenen dat niet voorzien is. Daarenboven kan dit leiden tot een wijziging die snel daarna teruggedraaid wordt. U krijgt algauw dubbel zoveel werk, zonder uiteindelijk ergens anders te belanden dan terug bij af. Had men toegewerkt naar de vereiste goedkeuringen, dan was de aanpassing wellicht op een geplande en eenvoudige manier verlopen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Change Management is done to avoid more extra work than what's necessary. Making changes obviously requires more work, but you will get less extra work on the changes planned. One also avoids the need to roll back changes, because problems arise where users are unprepared for substantial changes.
nl: Wijzigingsbeheer wordt toegepast om te vermijden dat men meer extra werk dan nodig krijgt. Wijzigingen aanbrengen vereist duidelijk meer werk, maar bij geplande veranderingen zal dit extra werk beperkter zijn. Men vermijdt bovendien dat wijzigingen teruggeschroefd moeten worden, omdat zich problemen zullen manifesteren waar gebruikers niet voorbereid worden op substantiële wijzigingen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When you for example update the entire system to a new version, make sure that everyone is informed. One must look into whether those affected by the change need training. The right professionals must prepare it all, so there are no surprises.
nl: Wanneer u bijvoorbeeld het volledige systeem naar een nieuwe versie opwaardeert, moet u ervoor zorgen dat iedereen op de hoogte is. Men moet nagaan of diegenen die met de wijziging te maken zullen krijgen, training nodig hebben. Een goede professioneel zal dit allemaal voorbereiden, zodat er zich geen verrassingen voordoen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All responsibility must not land on the person responsible for managing versions of software, the release manager. Release handling is a process which preferably should work with changes that contains many minor changes. This usually happens when rolling out new systems and services, or the upgrading of the entire system to a new version.
nl: Niet alle verantwoordelijkheid moet terecht komen bij de persoon die verantwoordelijk is voor het versiebeheer van de software, de releasemanager. De afhandeling van een release is een proces dat bij voorkeur werkt met aanpassingen die vele kleine wijzigingen omvatten. Dit komt gewoonlijk voor wanneer nieuwe systemen en diensten uitgerold worden of bij het opwaarderen van het hele systeem naar een nieuwe versie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Activities
nl: Activiteiten

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: See change message, or RFC (Request For Change) above, and check it also has got a unique number.
nl: Zie de wijzigingsmelding of RFC (Request For Change) hierboven en controleer ook of deze een uniek nummer gekregen heeft.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Prioritize and categorize the changes
nl: Stel prioriteiten op en werk met categorieën van aanpassingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Remove not possible changes. This can be done by marking them as not possible.
nl: Verwijder niet realiseerbare veranderingen. Dit kan gebeuren door ze als onmogelijk te markeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Give feedback to the one giving the change message
nl: Geef feedback aan diegene die het wijzigingsbericht uitgaf

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Make sure you have a Change Advisory Board, where the change is dealt with, discussed and evaluated. This consulting group can be selected ICT contacts and operations personnel with long experience.
nl: Zorg ervoor dat u beschikt over een wijzigingsadviescommissie, waar de verandering aangepakt, bediscussieerd en geëvalueerd wordt. Deze adviescommissie kan samengesteld zijn uit geselecteerde ICT-contactpersonen en interventiemedewerkers met een lange staat van dienst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Coordinate changes with the Release Management which handle different versions of applications and services.
nl: Coördineer wijzigingen met het releasebeheer dat zich bezighoudt met de verschillende versies van toepassingen en diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Look over and finish the changing message (RFC)
nl: Herlees en werk het wijzigingsbericht (RFC) af

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Remember to save modified configurations in the repository for configuration files.
nl: Denk eraan om gewijzigde configuraties op te slaan in het depot van configuratiebestanden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Reports
nl: Raporteren

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Even what may look like a small insignificant change message can have major consequences for if the change is implemented. We have examples of schools that have a stable Debian Edu network where all the programs work. A test version of a popular program crashing constantly, is installed, and Debian Edu get blamed.
nl: Zelfs wat er kan uitzien als een kleine en onbeduidende wijzigingsmelding, kan bij de implementatie ervan grote consequenties hebben. We hebben voorbeelden meegemaakt van scholen met een stabiel netwerk van Debian Edu waarin alle programma's werken. Van een populair programma wordt op een gegeven moment een testversie geïnstalleerd dat voortdurend crasht en de schuld ervoor wordt op Debian Edu geschoven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: An example is schools that have installed the test version of the latest OpenOffice.org before the program was finally finished. Several thought it could be fun and try out. The problem is that the test editions are usually released to find errors and instability in applications. They are not intended for production use
nl: Een voorbeeld zijn de scholen waar de testversie van de recentste uitgave van OpenOffice.org geïnstalleerd werd voordat het programma volledig klaar was. Velen dachten dat het leuk kon zijn om de nieuwste versie uit te proberen. Het probleem is dat testuitgaves gewoonlijk uitgebracht worden om op het spoor te komen van fouten en onstabiele functies in de toepassing. Ze zijn niet bedoeld om in een productieve omgeving gebruikt te worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In production, the general rule is that you don't install test versions of software. Most operators recommend using the next to latest version of a program intended for production. After 6-12 months are usually the worst errors picked out of a new main version of an application.
nl: In een werkomgeving is de algemene regel dat u geen testversies van software installeert. De meeste operatoren raden aan om de voorlaatste versie van een toepassingsprogramma te gebruiken voor productiedoeleinden. Meestal zijn na 6-12 maanden de ergste fouten weggefilterd uit een nieuwe hoofdversie van een programma.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It means one often wait until summer before updating to a program that were reissued just before New Year. This fits well with the school year. The alternative may be instability and irritated users. Therefore the advisory group plays a key role when done small or large changes.
nl: Dit betekent dat men vaak tot de zomer wacht voor men opwaardeert naar een programma dat juist voor Nieuwjaar een nieuwe uitgifte gekend heeft. Dit past goed bij een schooljaar. Het alternatief zou instabiliteit kunnen betekenen en geïrriteerde gebruikers. Om die reden speelt de adviesgroep een sleutelrol bij het doorvoeren van kleine en grote wijzigingen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Release Management
nl: Uitgavebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Release handling is management and planning activities preparing for wanted changes. The changes can be small or large, where large changes can consist of many smaller changes. Release management goes on before initiating the actual job of installing software and hardware into production.
nl: De afwikkeling van een release draait om beheers- en planningsactiviteiten ter voorbereiding van de gewenste veranderingen. De wijzigingen kunnen klein of groot zijn, waarbij grote wijzigingen kunnen bestaan uit vele kleinere aanpassingen. Uitgavebeheer speelt zich af voor men begint aan de eigenlijke fase van het installeren van software en hardware in de werkomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: First the planning and testing of new releases are carried out. Then it all is rolled out it into production. Deployment is part of the infrastructure management. The procedure is to implement what is planned, tested and is ready within the systems for Configuration Management. Once everything is planned, tested and configurations are stored, then roll out the solution in production.
nl: Eerst wordt het plannen en uittesten van nieuwe uitgaves doorgevoerd. Daarna wordt alles uitgerold in de werkomgeving. Het uitrollen maakt deel uit van het infrastructuurbeheer. De procedure komt neer op het toepassen in de systemen voor configuratiebeheer van wat gepland en getest werd en klaar gebleken is. Nadat alles gepland en getest werd en de configuraties opgeslagen zijn, wordt de oplossing uitgerold in de werkomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Usually, many service providers and suppliers are involved. This applies both to the acquisition of machines, the software used, and the recommended configurations. Good resource planning is crucial to package and distribute a new release in a good way for users. Cutting corners in this area can lead to equipment that doesn't work, or that goes unused because of deficiencies in the installation.
nl: Gewoonlijk zijn veel dienstverleners en leveranciers bij het proces betrokken. Dit geldt zowel voor het aanschaffen van machines als voor de gebruikte software en de aanbevolen configuraties. Een goede middelenplanning is cruciaal om een nieuwe uitgave op een voor gebruikers goede manier te verpakken en te verdelen. Nonchalance op dit vlak kan leiden tot uitrusting die niet werkt of ongebruikt blijft ten gevolge van onvolkomenheden in de installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Release Management takes a comprehensive approach by the change in a service, and ensure that all parts of a publication is seen in context. This applies to both technical and non-technical factors.
nl: Uitgavebeheer heeft een omvattende benadering nodig bij het veranderen van een dienst en dat moet ervoor zorgen dat alle onderdelen van een uitgave in hun context gezien worden. Dit geldt zowel voor de technische als de niet-technische aspecten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Basic
nl: Elementaire zaken

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As you can see, for computers, software and network to work as planned, release-management is crucial. Proper handling of releases prevents disruptions. New releases or changes can be introduced while operations continue as normal, without interruption or reduction in quality.
nl: Zoals u kunt zien is uitgavebeheer wezenlijk willen computers, software en netwerken werken zoals voorzien. Een juiste afhandeling van releases voorkomt storingen. Nieuwe uitgaven of wijzigingen kunnen geïntroduceerd worden terwijl alles normaal blijft werken, zonder onderbreking of kwaliteitsvermindering.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Implementing changes or new releases can be compared to building a new road. Cars must still get past even if you build a new road on top of the old. Good signs must be in place. One must also have the necessary resources to rebuild the road. If you lack the resources to make changes, it's better to let it be.
nl: Veranderingen of nieuwe uitgaven doorvoeren kan vergeleken worden met het bouwen van een nieuwe weg. Wagens moeten nog altijd voorbij kunnen, ook als u een nieuwe weg aanlegt bovenop de bestaande. Er moet goede signalisatie aanwezig zijn. Men moet ook de vereiste middelen hebben om de weg opnieuw aan te leggen. Indien u niet over de middelen beschikt om veranderingen door te voeren, is het beter om de dingen zo te laten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some might think that proper release management is boring as one doesn't get to implement the latest version every time something new is released. But often the operations department lacks the resources to handle a flood of complaints should an upgrade fail. High uptime requires established technology, as said by Linux expert David Elboth in the Linux Magazine (1/2004). He writes:
nl: Sommigen zouden kunnen denken dat releasemanagement vervelend is, aangezien men telkens wanneer iets nieuws uitgebracht wordt, niet altijd de meest recente versie mag ontplooien. Maar dikwijls beschikt het interventiedepartement niet over de nodige middelen om een stortvloed aan klachten op te vangen, mocht een opwaardering mislukken. Een hoge mate van betrouwbaarheid vereist het gebruik van degelijke technologie, zoals Linux-expert David Elboth in het Linux Magazine (1/2004) stelde. Hij schrijft:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The more you demand of the system the more stringent are the requirements of the individual components. High requirements for uptime results also show that the choices you are left with are old technology. Only empirical data over time can say anything about downtime. We have all noticed how far behind are Red Hat and !SuSE with their server products.
nl: Hoe hogere eisen u stelt aan het systeem, des te dwingender zijn de vereisten die aan de afzonderlijke componenten ervan gesteld worden. Bij hoge betrouwbaarheidseisen blijken de beschikbare keuzemogelijkheden beperkt tot oudere technologieën. Enkel empirische gegevens kunnen na verloop van tijd iets zeggen over de frequentie van storingen. We hebben allemaal kunnen vaststellen hoe ver Red Hat en !SuSE met hun serverproducten achterop lopen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To get few complaints, with a stable and reliable environment, requires solid release management. Alternatively, a bunch of complaints and dissatisfied users emerge, caused by installing insufficiently tested cutting-edge software. Amateurs have a tendency to underestimate the consequences of software upgrades. If something works fine on your home computer, it does not mean that this will work in a wide network with 500 client computers and 3200 users.
nl: Wilt u weinig klachten krijgen dankzij een stabiele en betrouwbare omgeving, dan is degelijk uitgavebeheer vereist. Anders krijgt men af te rekenen met een hoop klachten en steken ontevreden gebruikers de kop op omdat onvoldoende getest allermodernste software geïnstalleerd wordt. Amateurs hebben de neiging de consequenties van softwareopwaarderingen te onderschatten. Indien iets goed werkt op uw persoonlijke computer, betekent dat nog niet dat dit zal werken in een groot netwerk met 500 client-computers en 3200 gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Definitive Software Library (DSL)
nl: Programmatuurbibliotheek (Definitive Software Library - DSL)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A software archive in an operational context is a collection of original copies of the software in use. If you use Skolelinux 2.0, this is the software package. The phrase software archive is used differently in some other contexts, especially among programmers. When it comes to operations, we would be talking about the original software package of a particular version which is used for the installation.
nl: In een bedrijfscontext is een softwarearchief een verzameling originele versies van de in gebruik zijnde software. Indien u gebruik maakt van Skolelinux 2.0 is dat het softwarepakket. In sommige andere contexten, in het bijzonder onder programmeurs, wordt de uitdrukking softwarearchief in een andere betekenis gebruikt. In de operationele praktijk bedoelen we er het originele softwarepakket in een bepaalde versie mee, zoals dat gebruikt wordt om de installatie uit te voeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: By using free software, the software archive may be Skolelinux 2.0 plus the extra programs you have added from various sources. There may be certain versions of Macromedia Flash, Java and decoders which make it possible to run national tests in the browser, or to watch broadcasts from a national TV station.
nl: Bij het gebruik van vrije software zou het softwarearchief kunnen bestaan uit Skolelinux 2.0 plus de extra programma's die je er uit andere bronnen hebt aan toegevoegd. Het zou bepaalde versies van Macromedia Flash, Java en decoders kunnen bevatten die het mogelijk maken om in de browser nationale tests af te nemen of uitzendingen van een nationaal TV-station te bekijken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If you plan to upgrade to the next version of Debian Edu when released, this new version shall be the main program archive. The new archive shall also include appropriate versions of all additional applications beyond Debian Edu.
nl: Indien u van plan bent op te waarderen naar de volgende versie van Debian Edu wanneer deze uitgebracht wordt, zal deze nieuwe versie het centrale gedeelte van het programma-archief uitmaken. Het nieuwe archief zal ook de gepaste versies bevatten van alle extra toepassingen naast Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Set-up files customized or created locally by the operations department are not included in the main program archive. Configurations are saved separately in a version-control system or database.
nl: Aangepaste of lokaal door het interventiedepartement gecreëerde instellingenbestanden worden niet opgenomen in het centrale programma-archief. Configuraties worden apart bewaard in een versiecontrolesysteem of een database.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Database for configurations and hardware
nl: Database voor configuraties en hardware

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As mentioned in the chapter on configuration management, you must create a database or a version-controlled directory to take care of set-up files. One should also keep track of all computers, what kinds of machines are in use, performance, and unique standard addresses on the network cards (MAC addresses).
nl: Zoals vermeld in het hoofdstuk over configuratiemanagement, moet u een database of een onder versiecontrole geplaatste map aanmaken om zorg te dragen voor configuratiebestanden. Men moet ook een overzicht bijhouden van alle computers, welk soort machines in gebruik zijn, hun rendement en de unieke standaardadressen van hun netwerkkaarten (MAC=addressen).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There are many reasons to have an overview of the equipment. One of the main reasons is to keep track of how many machines are in operation, how many are not in use and how many are being repaired. Another reason is planning for upgrades.
nl: Er zijn veel redenen om een overzicht te behouden over de uitrusting. Een van de belangrijke redenen is om een overzicht te hebben over hoeveel machines in gebruik zijn, hoeveel er niet gebruikt worden en hoeveel er in reparatie zijn. Een andere reden is de planning van opwaarderingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Build management
nl: Bouwbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A variety of applications in addition to browser and office suite are installed in schools. Educational programs for learning, browser plug-ins, and programs for multimedia are needed. The systems also have network set-up and changed settings in specific programs. When you have many servers and perhaps thousands of clients, the need for effective tools for deployment, soon makes itself felt. Such tools are standard in Debian Edu.
nl: Behalve een browser en een bureausoftwaresuite wordt nog een verscheidenheid aan toepassingen geïnstalleerd in scholen. Men heeft onderwijsprogramma's in functie van de opleiding, browserplug-ins en programma's voor multimediatoepassingen nodig. De systemen worden ook gekenmerkt door hun netwerkopstelling en er zijn aangepaste instellingen voor specifieke programma's. Indien u veel servers heeft en misschien duizenden clientcomputers, laat de behoefte aan effectieve hulpmiddelen voor de implementatie zichzelf snel voelen. Dergelijke hulpmiddelen zitten standaard in Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Build management is about ensuring that you always install the required software packages, services and proper settings both of individual programs and for the network. Many people have heard about the so-called "images". One installs the operating system with all needed programs and configures the network. Then one uses an image program to make a copy of the hard disk. This "disk image" can then be copied to other computers.
nl: Bouwbeheer draait om er zorg voor dragen dat altijd de vereiste softwarepakketten geïnstalleerd worden evenals de vereiste diensten en de passende instellingen voor zowel individuele programma's als voor het netwerk. Veel mensen hebben over de zogenaamde "images" gehoord. Men installeert het besturingssysteem met alle vereiste programma's en configureert het netwerk. Daarna gebruikt men een image-programma om een kopie te maken van de harde schijf. Dit "schijf-image" kan dan naar andere computers gekopieerd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is not necessary to build such disk images. Debian Edu is based on Debian which has an excellent package management system. There is no need to compile applications, as ready-made packages can be installed directly from the Internet. It is enough to work out what changes you want to the default set-up of Debian Edu or the main program archive in use. Then you make one or more scripts to run on each machine that get everything installed and set up.
nl: Het is niet nodig om dergelijke schijfimages te bouwen. Debian Edu is gebaseerd op Debian dat beschikt over een excellent systeem voor pakketbeheer. Het compileren van toepassingen is niet nodig, aangezien klaargemaakte pakketten rechtstreeks vanaf het internet geïnstalleerd kunnen worden. Het volstaat om uit te maken welke aanpassingen u wenst ten opzichte van de standaardopstelling van Debian Edu of het centrale programma-archief waarmee gewerkt wordt. Daarna maakt u een of meer scripts die op elke machine uitgevoerd moeten worden, zodat alles geïnstalleerd en ingesteld wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For most situations, scripting is an easy way to "build" and roll out programs and configurations. But there are situations where building disk images may be the solution, e.g. for installation on many laptops.
nl: In de meeste situaties is het werken met scripts een gemakkelijke manier om programma's en configuraties te "bouwen" en uit te rollen. Maar er bestaan situaties waarin het bouwen van schijfimages de oplossing kan zijn, bijv. voor een installatie op een groot aantal laptops.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As demonstrated, handling the build process is about facilitating deployment on many computers. In exceptional cases, this may involve building a tailor-made Debian package. But in most situations, everything is ready-packaged. Then you must write and deploy a script which installs additional programs and certain settings. One can also create disk images if you have many similar machines, such as laptops for all students.
nl: Zoals gezegd draait het bouwproces om het faciliteren van een uitrol op veel computers. In uitzonderlijke gevallen komt daar het bouwen van een op maat gemaakt Debian pakket bij kijken. Maar in de meeste gevallen is alles vooraf verpakt beschikbaar. Dan dient u een script te schrijven en uit te rollen dat extra programma's en bepaalde instellingen installeert. U kunt ook disk-images creëren als u veel identieke machines heeft, zoals een laptop voor elke student.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Testing
nl: Uittesten

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is essential to test new applications, configurations, and new services before they are put into production. Several schools have experienced instability when they have installed software without making the necessary adjustments. Therefore it is crucial to test changes in configurations or new versions of the software before the change is made on all machines.
nl: Het is essentieel dat nieuwe toepassingen, configuraties en nieuwe diensten uitgetest worden vooraleer ze in een werkomgeving ingezet worden. Verschillende scholen werden met instabiliteit geconfronteerd nadat ze software installeerden zonder de noodzakelijke afstelling ervan. Daarom is het essentieel om wijzigingen aan configuraties of nieuwe versies van software te testen voor de aanpassing op alle machines doorgevoerd wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Testing generally takes place in three steps.
nl: Het testen gebeurt over het algemeen in drie stappen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: First, do an installation of the changes on a test network. This is technical testing to check that everything functions in a system without users. Take care to include all changes in the configuration files.
nl: Vooreerst doet men een installatie van de aanpassingen op een testnetwerk. Dit is een technische test om na te gaan of alles functioneert in een systeem zonder gebruikers. Zorg ervoor om alle aanpassingen op te nemen in de configuratiebestanden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: When you are sure that everything works on the technical side, try installing the solution in one school. It is very important to book the testing with the school's ICT contact. Users must also be fully briefed on changes made for the sake of testing. Take care to preserve current adjustments in the set-up files, which may have been made in the course of normal maintenance.
nl: Als u zeker weet dat alles werkt vanuit technisch oogpunt bekeken, probeert u vervolgens de oplossing op één school te installeren. Het is heel belangrijk om deze fase van uittesten te bespreken met de ICT-contactpersoon van de school. Ook gebruikers moeten volledig ingelicht worden over de aanpassingen die voor de test gedaan zullen worden. Zorg ervoor om de huidige aanpassingen aan instellingenbestanden, die misschien tijdens routineonderhoudswerkzaamheden ingevoerd werden, op te slaan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: When you are sure everything works, you can roll out the solution to all schools. It is easiest to create a script that simplifies upgrading of software packages, services and configurations.
nl: Wanneer u zeker weet dat alles werkt, kunt u de oplossing in alle scholen uitrollen. Het eenvoudigst is om een script te maken dat het opwaarderen van softwarepakketten, diensten en configuraties makkelijker maakt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Fall-back solution
nl: Terugvaloptie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Much can go wrong during a new installation or upgrade. Therefore, one must have ready a fall-back solution. This lets one quickly get back to the system as it was before the upgrade. In technical terms, this is called roll-back.
nl: Tijdens een nieuwe installatie of een opwaardering kan er veel fout lopen. Daarom moet men een terugvaloptie achter de hand hebben. Dit laat u toe om snel terug te keren naar het systeem zoals het was voor de opwaardering. In technische termen wordt dit benoemd als terugrollen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When rolling back it is absolutely essential to have the previous version of the software archive and configuration files ready. This means that you can install for example Edu 1.0 in under an hour, and put in place the appropriate configuration files.
nl: Bij het terugrollen is het absoluut van essentieel belang om de vorige versie van het softwarearchief en van de configuratiebestanden bij de hand te hebben. Dit betekent bijvoorbeeld dat u in minder dan een uur Edu 1.0 kunt installeren en de passende configuratiebestanden op hun plaats kunt zetten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: But roll-back takes time. Therefore, it may be prudent to have a server ready with the previous version of the software, the right configurations, and a recent copy of the users' home directories. This server can quickly replace any machines on which the upgrade does not work according to plan. Having server machines in reserve can ensure high availability even if something goes wrong.
nl: Maar terugrollen vraagt tijd. Daarom kan het voorzichtig zijn om een server klaar te hebben met de vorige versie van de software, de juiste configuraties en een recente kopie van de persoonlijke mappen van de gebruikers. Deze server kan snel een eventuele machine waarop de opwaardering niet volgens plan verloopt, vervangen. Servercomputers in reserve hebben kan zorgen voor een hoge graad van operationaliteit, zelfs als er iets fout gaat.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Advantages and possible problems
nl: Voordelen en mogelijke problemen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The advantage of having records of the software in production can't be underestimated. Many rely on having the software on their respective CDs and DVDs. This a inefficient method of distribution. To save time and trouble all the software in Debian Edu is available online.
nl: Het kan niet onderschat worden welk voordeel het biedt om een register te hebben met de software die in gebruik is. Velen betrouwen op het feit dat ze de software ter beschikking hebben op hun respectieve CD's en DVD's. Dit is echter een inefficiënte distributiemethode. Om tijd en moeite te sparen is al de software in Debian Edu online beschikbaar.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Your operations department can create a copy of the Debian Edu archive on a central server. From here, all the software can quickly and smoothly be installed on other machines. The advantage is that your ICT service has a constant overview of the versions of the software they have made available to schools. This also prevents the installation of software that has not been reviewed by the Change Management.
nl: Uw interventieafdeling kan op een centrale server een kopie maken van het archief van Debian Edu. Van daaruit kan alle software snel en vlot geïnstalleerd worden op andere machines. Het voordeel is dat uw ICT-dienst een permanent overzicht heeft over de versies van de software die ze ter beschikking gesteld hebben aan de scholen. Dit vermijdt ook het installeren van software die niet nagekeken werd door het wijzigingsbeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There may be considerable problems if you do not maintain the software archive and configurations. It might happen as well that one makes mistakes with a configuration or software package. Then this gets rolled out to all machines. In addition, some schools may install insufficiently tested software or use beta releases in production. So one must have good processes and have someone to take responsibility for maintenance of the program archive and configurations.
nl: Er kunnen zich aanzienlijke problemen manifesteren indien u het softwarearchief en de configuratie-instellingen niet onderhoudt. Het kan ook gebeuren dat men een fout maakt bij een configuratie of een softwarepakket. Dan wordt die naar alle machines uitgerold. Daarenboven kunnen sommige scholen onvoldoende geteste software installeren of bèta-releases gebruiken in hun werkomgeving. Men moet dus over goede processen beschikken en over iemand die verantwoordelijk is voor het onderhoud van het programma-archief en de configuratie-instellingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It may seem like one needs a lot of extra things in place in order to install and maintain the services and programs that are in use. However, if you skip the tools that provide management of upgrades, you give yourself a lot of extra work. The ICT service must spend a lot of time on manual installation on each machine. The danger of making mistakes increases. When things do not work you get disgruntled users, and much time is spent fixing problems.
nl: Het kan erop lijken dat men een heleboel zaken voorhanden moet hebben om de in gebruik zijnde diensten en programma's te installeren en te onderhouden. Indien u echter de hulpmiddelen die het mogelijk maken om controle te houden over een opwaardering, links laat liggen, bezorgt u zichzelf een boel extra werk. De ICT-dienst moet dan een boel tijd spenderen aan het handmatig installeren van elke machine afzonderlijk. Het gevaar neemt dan toe dat er fouten gemaakt worden. Als bepaalde zaken niet werken, krijgt u misnoegde gebruikers en moet u veel tijd spenderen aan het repareren van problemen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Many of those administrating big IT systems have inadequate plans for the upcoming changes. Some have no plans at all, but just upgrading the software to the latest releases. Changes made can be perceived as problematic for some users, because functions they are comfortable with could change location on the user interface. For operations it can go completely wrong. For example when they tried upgrading from older to newer version of Windows in the Arendal municipality, mostly everything stopped working. The IT department said they had several computer programs that were held together with "wire and tape." It took half a year to clean it up.
nl: Velen die uitgebreide IT-systemen beheren hebben geen adequate plannen voor aanpassingen die te gebeuren staan. Sommigen hebben helemaal geen plan, maar waarderen de software gewoon op naar de laatste release. Doorgevoerde wijzigingen kunnen door sommige gebruikers als problematisch ervaren worden, omdat functies waarmee ze vertrouwd waren naar een andere plaats in de gebruikersinterface verplaatst werden. De goede werking kan volledig in het honderd lopen. Toen men bijvoorbeeld in de gemeente Arendal probeerde op te waarderen van een oudere naar een meer recente versie van Windows, stopte ongeveer alles met werken. Het IT-departement vertelde dat men verschillende computerprogramma's "met haken en ogen" aan elkaar hangen had. Het heeft een half jaar gevergd om alles op te ruimen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The reason for planning before implementing changes is to avoid weeks or months of delay due to problems. The time used for planning is quickly regained because one avoids additional problems. There will always be people who say they have had no problems with ad hoc changes in the systems; but closer examination reveals that there are problems after such changes, they merely don't get communicated.
nl: De reden waarom er gepland moet worden voor het uitvoeren van aanpassingen is om te vermijden dat er weken of maanden vertraging ontstaat ten gevolge van problemen. De tijd die geïnvesteerd wordt in planning, wordt snel teruggewonnen doordat extra problemen vermeden worden. Er zullen altijd mensen zijn die beweren dat ze geen problemen gehad hebben met ad hoc aanpassingen aan het systeem. Een nader onderzoek toont echter aan dat er zich na dergelijke wijzigingen problemen manifesteren, maar dat ze alleen niet gecommuniceerd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In our eyes, ad-hoc solutions are only a detour through changes, and only an emergency measure. An ad-hoc solution is like a temporary repair with "wire and tape." One must in due course clean up such solutions to ensure stable operations without constant surprises. Skipping a planning phase leads to many more ad hoc solutions, and several operational problems when changes or upgrades are done. Therefore it is essential that professionals and management understand the value of a good planned process for changes.
nl: In onze ogen zijn ad-hocoplossingen bij een veranderingsproces niet meer of minder dan omwegen die enkel nuttig zijn als noodmaatregel. Een ad-hocoplossing is als een tijdelijke reparatie die met "haken en ogen" aan elkaar hangt. Mettertijd moet men dergelijke oplossingen opruimen om een stabiele werking te garanderen zonder voortdurende verrassingen. Een planningsfase overslaan leidt tot meer ad-hocoplossingen en tot verschillende functioneringsproblemen wanneer wijzigingen of opwaarderingen doorgevoerd worden. Om die reden is het essentieel dat de beroepskrachten en de directie de waarde begrijpen van een goed gepland veranderingsproces.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Therefore, we recommend that you convene a meeting for planning, and make a stepwise plan for changes in the system. A stepwise plan will naturally vary according to the change. Upgrading the OpenOffice.org suite is quite different from upgrading the whole system. When upgrading to a new office application, a 2-3 hour tour of the office suite may be enough for the teacher in each school. When upgrading the entire system one must both provide user training and test that the technical details work as intended.
nl: Daarom bevelen we aan dat u een planningsvergadering belegt en een fasegewijs plan ontwikkelt voor aanpassingen aan het systeem. Het fasegewijs plan zal natuurlijk verschillen naargelang de aanpassing. Het opwaarderen van de OpenOffice.org-suite is nogal verschillend van een opwaardering van het hele systeem. Bij een opwaardering naar een nieuwe kantoortoepassing, kan in elke school een rondleiding door de kantoorsuite voor de leerkrachten gedurende 2-3 uur volstaan. Bij het opwaarderen van het volledige systeem moet men zowel voorzien in een training voor de gebruikers en moet men uittesten dat op technisch vlak alles naar wens functioneert.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The main point is that it is straightforward when it comes to planning and implementation. Studies show that those who plan properly and ensure that people have the right skills, have lower operating costs for the operations.
nl: Het belangrijkste gegeven is dat planning en uitvoering simpel zijn. Onderzoekingen tonen aan dat wanneer men behoorlijk plant en zorgt dat de mensen over de juiste vaardigheden beschikken, de werkzaamheden een geringere kostprijs hebben.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is crucial to plan new releases. Most modifications of the system should be clarified with the management. The following list of activities is designed to support the upgrades in a planning and implementation phase.
nl: Het is essentieel om nieuwe releases te plannen. De meeste aanpassingen aan het systeem moeten met de directie uitgeklaard worden. De volgende lijst van werkzaamheden werd ontwikkeld ter ondersteuning van de plannings- en implementatiefase van opwaarderingen.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Tasks</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Taken</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Details</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Bijzonderheden</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Prioritization of the release:
nl: Prioriteitsbepaling van de release:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Check if the necessary decisions are made before a change or upgrade would be deployed.
nl: Nagaan of de nodige beslissingen genomen werden vooraleer een wijziging of opwaardering uitgevoerd wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Definitive Software Library
nl: Uiteindelijke softwarebibliotheek

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Ensure that the appropriate software packages to be installed are in place in the definitive software library.
nl: Zich ervan verzekeren dat de passende softwarepakketten die geïnstalleerd moeten worden, aanwezig zijn in de definitieve softwarebibliotheek.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Configuration database
nl: Configuratiedatabank

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Be sure to have in place all configuration files. This applies both to those who are in use, and the new ones supplied in systems to be changed or updated.
nl: Zorg ervoor dat alle configuratiebestanden aanwezig zijn. Dit heeft zowel betrekking op die welke in gebruik zijn als op de nieuwe die geplaatst worden op de systemen die gewijzigd of opgewaardeerd moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All scripts and systems used to deploy or create disk images must be in place.
nl: Alle scripts en systemen die gebruikt worden bij het aanwenden of aanmaken van schijfimages moeten aanwezig zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: First, run trials on the test equipment. When this works without any problems, it can be tested at a school. The school must be fully informed about this, and fully aware about trying out new software. When one is sure that everything works, you can upgrade for all the others.
nl: Voer eerst testen uit op testapparatuur. Indien dit probleemloos verloopt, kan er in een school uitgetest worden. De school moet hierover volledig ingelicht worden en moet er zich ten volle van bewust zijn dat het om het uitproberen van nieuwe software gaat. Als men er zeker van is dat alles naar behoren functioneert, kan men de opwaardering voor alle andere uitvoeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Even with extensive testing, new releases may go wrong. Therefore it is essential to have a fallback. The easiest solution is to spare the old installation with its data on a separate server machine. Such a machine can be plugged in again if the change or upgrade does not work.
nl: Zelfs ondanks uitgebreid testen, kan het bij een nieuwe release fout gaan. Het is daarom essentieel om over een terugvalmogelijkheid te beschikken. De makkelijkste manier is om de oude installatie en de gegevens ervan te bewaren op een aparte servercomputer. Die kan dan terug aangeschakeld worden als de aanpassing of de opwaardering mislukt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As seen from the activity list, one needs several tools to keep track of different releases of software, services and hardware in the system. Some of these tools were mentioned previously. But we repeat this anyway:
nl: Zoals we bij de lijst van activiteiten gezien hebben, heeft men verschillende hulpmiddelen nodig voor het opvolgen van de verschillende softwarereleases en van de diensten en de hardware in het systeem. Sommige van die hulpmiddelen werden reeds eerder vermeld. Maar we overlopen ze toch nog eens:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Debian tools for the definitive software library
nl: Debian hulpmiddelen voor de definitieve softwarebibliotheek

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configuration and hardware asset database (subversion setup files and spreadsheets providing an overview over all hardware and their respective physical locations)
nl: Configuratiedatabase en hardware-inventaris (subversion-versiebeheersysteem voor instellingenbestanden en spreadsheets die een overzicht bieden over alle hardware en de fysieke locatie ervan)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Build management (the system which builds Debian packages)
nl: Bouwbeheer (het systeem dat instaat voor het bouwen van Debian pakketten)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Hardware for testing and backup-solution
nl: Hardware voor testdoeleinden en als back-upoplossing

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Release management fits directly into the core of the ICT services. It is about implementing appropriate security updates, changes in the services or upgrades of computer software. Requests for new releases may be due to operational problems or wishes for new software. An assessment on whether the change is necessary is done prior to committing the new release.
nl: Het uitgavebeheer valt te situeren bij de kerntaken van de ICT-diensten. Het betreft het toepassen van passende beveiligingsupdates, wijzigingen aan de diensten of opwaarderingen van computersoftware. Een verzoek voor een nieuwe release kan verband houden met operationele problemen of met het verlangen naar nieuwe software. Een afweging of de wijziging noodzakelijk is gaat aan het toepassen van de nieuwe release vooraf.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If the change is straightforward one would make the necessary changes in the configurations and make the application packages ready for deployment. This would be tested, and one would have in place backup solutions. When the changes are made, one should perhaps alter parts of the operational routines. It would be easy to see how change management affects all parts of the operational support.
nl: Indien het een eenvoudige wijziging betreft, kan men de vereiste aanpassingen in de configuratie maken en de vereiste pakketten met toepassingssoftware klaarmaken voor aanwending. Dan zou men dit moeten uittesten en er moeten voor zorgen dat men een noodoplossing achter de hand heeft. Wanneer de wijzigingen doorgevoerd worden, zal men misschien onderdelen van de werkmethode moeten bijstellen. Het valt niet moeilijk om in te zien dat wijzigingsbeheer een invloed heeft op alle aspecten van de operationele ondersteuning.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Tools for operational support
nl: Hulpmiddelen voor operationele ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The first thing you should ask yourself: "Do we really need software tools?" If that's true, it is crucial to examine the options thoroughly.
nl: De eerste vraag die men zich zou moeten stellen is: "Hebben we echt softwarehulpmiddelen nodig?" Indien het antwoord daarop ja is, is het van essentieel belang om de opties grondig te onderzoeken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Taking a glossy brochure, and listening to sales talks, one is totally dependent on such tools. But good people, good process descriptions, good procedures and job descriptions are a basis for good service management. The need for, and how complicated the tools are, depend on the organsation's need for computer systems, and the size of the organisation.
nl: Als men de glitterbrochures en de woorden van handelsvertegenwoordigers moet geloven, kan men niet zonder dergelijke hulpmiddelen. Maar bekwame mensen, goede procesbeschrijvingen, goede procedures en taakomschrijvingen vormen de basis voor een goed dienstenbeheer. Of er behoefte is aan hulpmiddelen en hoe gesofistikeerd die moeten zijn, hangt af van de mate waarin de organisatie behoefte heeft aan computersystemen en van de grootte van de organisatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In a small organisation, will a single freely accessible database be enough for logging and management of events (request tracker). But in larger organisations will one almost certainly need a sophisticated distributed and integrated tools for service management. It means linking all processes to a system for event handling.
nl: In een kleine organisatie zal een eenvoudige vrij toegankelijke database volstaan voor het bijhouden en beheren van gebeurtenissen (aanvraagopvolgingssysteem). Maar in grotere organisaties zal men bijna zeker behoefte hebben aan een gesofistikeerd gedistribueerd en geïntegreerd gereedschap voor dienstenbeheer. Dit betekent dat alle processen gekoppeld worden aan een systeem voor gebeurtenisverwerking.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Although tools can be important, they are not important in themselves. It's the tasks and processes to be done, and the information needed which are important. They will provide the necessary information to specify which tools are best suited to support the operations. Here are some reasons why one may use software for operational and service management:
nl: Hoewel hulpmiddelen belangrijk kunnen zijn, zijn ze niet inherent belangrijk. Het zijn de uit te voeren taken en processen en de benodigde informatie die belangrijk zijn. Zij zullen de nodige informatie leveren om uit te maken welke hulpmiddelen best geschikt zijn om de interventies te ondersteunen. Hier volgen een aantal redenen waarom men software zou kunnen gebruiken voor operationeel en dienstenbeheer:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: increased demands from users
nl: toegenomen behoeften bij gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: lack of ICT knowledge
nl: gebrek aan ICT-kennis

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: budget limitations
nl: budgetrestricties

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: organisations is entirely dependent on the quality of service
nl: de organisatie is volledig afhankelijk van de kwaliteit van de dienstverlening

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: integration of systems from multiple vendors
nl: het integreren van systemen die van verschillende leveranciers afkomstig zijn

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: increased complexity of ICT infrastructure
nl: toegenomen complexiteit van de ICT-infrastructuur

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: emergence of international standards
nl: de opkomst van internationale standaarden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Extended scope and changes in ICT
nl: Groter toepassingsgebied en wijzigingen in ICT

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Automatic tools allow:
nl: Automatische hulpmiddelen laten toe om:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Centralisation of key functions
nl: Kernfuncties te centralliseren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Automation of functions in the service delivery
nl: Functies bij het verstrekken van diensten te automatiseren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Analysis of data
nl: Gegevens te analyseren

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Identification of trends
nl: Trends te onderkennen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Preventive measures may be implemented
nl: Preventieve maatregelen toe te passen

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Type of tool
nl: Soort gereedschap

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In this chapter we have proposed a number of tools to improve operational support. Here follows a summary of the tools:
nl: In dit hoofdstuk stellen we een aantal hulpmiddelen voor ter verbetering van de operationele ondersteuning. Hierna volgt een samenvatting van de hulpmiddelen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Request Tracker
nl: Aanvraagopvolgingssysteem (Request Tracker)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: System for monitoring (Munin)
nl: Monitoringsysteem (Munin)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As the operations department gains further experience with systematic routines, additional and different types of tools will be developed or acquired.
nl: Naarmate het departement voor interventies meer ervaring opdoet met systematische werkmethodes, zullen meer en verschillende types hulpmiddelen ontwikkeld of aangeschaft worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Evaluation criteria when selecting tools
nl: Evaluatiecriteria bij het selecteren van hulpmiddelen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Although it's been used large amounts of money on creating evaluation criteria for software, the result is only experience-based guidelines. There is no final answer to what's good or less good software. As much else, it revolves partly about taste. Different solutions do the same job just as well, but may have quite different forms. However, here may some rules of thumb be useful.
nl: Hoewel een grote hoeveelheid geld geïnvesteerd werd in het ontwikkelen van evaluatiecriteria voor software, is het enige resultaat ervan op ervaring gestoelde richtlijnen. Een definitief antwoord op wat goede en minder goede software is, is er niet gekomen. Zoals bij veel andere zaken, draait het ten dele om smaak. Verschillende alternatieven kunnen dezelfde taak even goed uitvoeren, maar kunnen een heel verschillende vorm aannemen. Toch kunnen hier sommige vuistregels nuttig zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The main evaluation criterion is whether one needs to execute a job at all. Many IT tools are absolutely perfect and work without error, but might solve tasks that are not needed to be fixed. So the main criterion is whether it resolves the right problem, and if at all it is necessary to do anything.
nl: Het belangrijkste evaluatiecriterium is of men überhaupt een taak uit te voeren heeft. Veel IT-hulpmiddelen zijn absoluut perfect en functioneren foutloos, maar lossen problemen op die niet opgelost moeten worden. Het belangrijkste criterium is daarom of het juiste probleem opgelost wordt en of het überhaupt nodig is om iets te ondernemen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: So the first thing one asks is whether the tool is needed.
nl: De eerste vraag die men zich dus moet stellen is, of het hulpmiddel nodig is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If it turns out that one should complete a task, the solution might be as simple as to run some commands manually. The simplest way is best. But when one gets many machines to operate, automation becomes crucial. It's too much work to log into 20 similar server machines to do a security upgrade. Then automation is the thing.
nl: Als blijkt dat men een taak te vervullen heeft, kan een simpele oplossing er misschien in bestaan om een aantal commando's handmatig uit te voeren. De simpelste werkwijze is de beste. Maar wanneer men verschillende machines moet onderhouden, wordt automatisering cruciaal. Het is te omslachtig om in te loggen bij 20 identieke servermachines om een beveiligingsupdate uit te voeren. Dan is automatisering de marsrichting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: So here one must ask whether the tool is useful to solve the task
nl: De vraag die men zich hier dus moet stellen is of het hulpmiddel nuttig is om de taak te volbrengen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Then one must ask whether the tool is usable.
nl: Daarna moet men zich afvragen of het hulpmiddel bruikbaar is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There are often a wide range of programs and procedures to solve a specific task. But some problems are solved completely differently when maintaining 500 computers and 11 servers, than when fixing your home PC. An example might be tools that allow the teacher to see the desktop of each student on his or her client machine. The teacher can stop and start programs for all pupils, and prevent individual pupils from using for example IMs when this interferes with school work.
nl: Vaak bestaat er een ruim scala aan programma's en werkwijzen om een specifieke taak te volbrengen. Maar sommige problemen worden op een heel andere manier opgelost wanneer men 500 computers en 11 servers onderhoudt, dan wanneer men gewoon iets moet aanpassen aan zijn PC thuis. Een mogelijk voorbeeld zijn hulpmiddelen die de leerkracht toelaat om de grafische werkomgeving van elke student te zien op zijn/haar client-machine. De leerkracht kan voor alle leerlingen programma's starten en beëindigen en kan bijvoorbeeld individuele leerlingen beletten om een chat-programma te gebruiken als dit binnen de onderwijscontext ongepast is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Regarding the choice of operating tools, it's about automation and simplification of operational tasks. It is about making and reducing manual work to a minimum. So the motivation is to just to maintain the automatics. Also here it is possible to make things easy, which can be a considerable job to fulfill.
nl: Bij de keuze van interventiegereedschap draait het om automatisering en vereenvoudiging van de interventietaken. Het gaat erom het handmatige werk tot een minimum te beperken. Het doel is om enkel de automatisering te moeten onderhouden. Ook in dit geval is het mogelijk om de zaken eenvoudig te maken, hetgeen reeds een aanzienlijke taak kan zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As you can see, it is not easy to set up good criteria for the selection of operating tool for large installations. Mainly this is because software developers often lack experience in the operations of IT systems. They are known only to create new things, but to create good and relevant tools for operations, requires many years of experience.
nl: Zoals u kunt zien, is het niet eenvoudig om goede criteria voorop te stellen voor de selectie van interventiegereedschap voor grote installaties. Dit is vooral omdat softwareontwikkelaars vaak geen ervaring hebben met het beheren van IT-systemen. Zij zijn enkel vertrouwd met het creëren van nieuwe dingen, maar het ontwikkelen van goede en relevante interventiehulpmiddelen vereist vele jaren ervaring.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some general operational tools have not been replaced the last 20 years. But the products used may have been replaced. Also some software may, in a few years time, be irrelevant to use. Therefore, one must be ready to get some training in new editions of the applications used for operations, and in upgrades and changes in end user software.
nl: Sommige algemene interventiehulpmiddelen werden de laatste 20 jaar niet meer vervangen. Maar de gebruikte producten kunnen wel vervangen zijn. Ook kan bepaalde software op enkele jaren tijd irrelevant geworden zijn. Daarom moet men bereid zijn om zich bij te scholen over het gebruik van nieuwe versies van toepassingen die bij interventies gebruikt worden en over opwaarderingen van en wijzigingen aan eindgebruikerssoftware.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Product training
nl: Producttraining

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Thorough user training makes that a lot of support issues can be resolved informally in direct communication between the end users themselves. Often, training costs as little as 1% of the total operating costs. It is well worth spending a little more on training. The effect is very positive. The same applies to proper training of the ICT contacts at schools, and the operators. Training of ICT contacts to use simple systems for password change, error messages, etc.. will provide better quality of calls to the IT service.
nl: Grondige training van gebruikers maakt dat een boel ondersteuningsproblemen informeel opgelost geraken via rechtstreekse communicatie tussen eindgebruikers zelf. Vaak bedragen de kosten voor training niet meer dan 1% van de globale werkingskosten. Het loont de moeite om iets meer aan training te spenderen. Het effect ervan is zeer positief. Hetzelfde geldt voor een passende training voor de ICT-contactpersonen op de scholen en voor de interventiemedewerkers. Training van ICT-contactpersonen in het gebruiken van eenvoudige systemen voor het wijzigen van wachtwoorden, voor foutmeldingen, enz., zal bijdragen tot een betere kwaliteit van de oproepen voor de IT-dienst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Education and product training are in Norway regulated according to the Labour Act (§ 4-2)
nl: In Noorwegen wordt producttraining in het onderwijs geregeld overeenkomstig de Arbeidswet (§ 4-2)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Employees and their union representatives will be kept informed of systems used in the planning and implementation phases. They should be given the necessary training to familiarize themselves with these systems, and they shall take part in designing them.
nl: Werknemers en hun vakbondsvertegenwoordigers moeten op de hoogte gehouden worden van de systemen die gebruikt worden in de plannings- en implementatiefase. Zij moeten de nodige training krijgen om zich vertrouwd te maken met deze systemen en zij moeten betrokken worden bij het uittekenen ervan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: So in short terms it can be advantageous to increase efforts in training, which will improve ICT service quality and provide a significant cost reduction. This is because users and IT contacts become more confident and better in helping each other. It should also be noted that the transition to new software can also provide an opportunity to simplify some of the operating practices. Simplification can reduce the requirement for product training.
nl: Kortom, het kan voordelig zijn om de inspanningen inzake training te verhogen, hetgeen de kwaliteit van de ICT-dienstverlening zal verhogen en een significante kostenvermindering met zich mee kan brengen. Dit is omdat gebruikers en IT-contactpersonen meer vertrouwen krijgen en beter worden in het helpen van elkaar. Er dient ook opgemerkt te worden dat de overschakeling op nieuwe software ook een opportuniteit kan bieden voor het vereenvoudigen van sommige werkwijzen. Een vereenvoudiging kan de nood aan producttraining verminderen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Planning at the start of the implementation of service support
nl: Planning bij het begin van de implementatie van de dienstondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A growing number of organisations sees the necessity of service control. It is often a usual practice to base decisions on historical and political considerations, rather than the current organisation's needs. Therefore it is important to ensure that the management commits to participating in and understanding the working methods in the organisation, and go through the existing processes and compare those with the organization's needs and "best practices".
nl: Een groeiend aantal organisaties ziet de noodzaak in van servicecontrole. Het is vaak een gangbare praktijk om beslissingen te baseren op historische en politieke overwegingen, in plaats van op de huidige noden van de organisatie. Daarom is het belangrijk om te verzekeren dat de directie zich engageert in het participeren aan de werkmethodes van de organisatie en in het begrijpen ervan en om de bestaande processen te overlopen en deze te toetsen aan de noden van de organisatie en aan "goede praktijken".

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Implementing service support
nl: Dienstondersteuning toepassen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Health check
nl: Doorlichting

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Feasibility study
nl: Haalbaarheidsstudie

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Determine current situation
nl: De huidige situatie omschrijven

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: General guidelines for project planning
nl: Algemene richtlijnen voor projectplanning

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Business case for the project
nl: Haalbaarheidsstudie van het project

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Critical success factors and possible problems
nl: Kritische succesfactoren en mogelijke problemen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Project costs
nl: Projectkosten

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Organisation
nl: Organisatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Communication plan
nl: Communicatieplan

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Project review and reporting
nl: Projectbeoordeling en rapportage

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Progress
nl: Voortgang

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Evaluation of the project
nl: Evaluatie van het project

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Supplementary work.
nl: Bijkomend werk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Reviewing to check the compliance with the quality parameters
nl: Toetsing om na te gaan of beantwoord wordt aan de kwaliteitsparameters

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Reviewing in regards to key factors
nl: Toetsing met betrekking tot de kernfactoren

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Service Delivery
nl: Dienstverlening

note: type: Content of: <article><section><para>
en: The main purpose of service delivery is to ensure proactive operations and that the ICT services deliver appropriate support for users. The purpose of service delivery is to focus on your organisation's needs. It is active learning, with use of ICT tools in the different subjects, the school needs. This chapter describes in order:
nl: Het hoofddoel van dienstverlening is proactieve interventies te garanderen en ervoor te zorgen dat de ICT-diensten passende ondersteuning bieden aan de gebruikers. Het doel van de dienstverlening is te focussen op de behoeften van uw organisatie. Het gaat om actief leren met gebruikmaking van ICT-hulpmiddelen in de onderscheiden domeinen van de noden van de school. Achtereenvolgens behandelt dit hoofdstuk:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Service level management
nl: Dienstenniveaubeheer

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Economy management
nl: Kostenbeheer

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Capacity management
nl: Capaciteitsbeheer

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Capacity planning
nl: Capaciteitsplanning

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Access control
nl: Toegangscontrole

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Operational continuity
nl: Operationele continuïteit

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Service Level Management is often shortened to the acronym SLA. Managing the the service level is about the quality of the operational services, measured in relation to what is agreed in a contract. There are definitely concrete figures for availability, response times, support, error correction etc.
nl: Dienstenniveaubeheer (Service Level Management) wordt vaak afgekort met het letterwoord SLA. Het beheren van het dienstenniveau houdt verband met de kwaliteit van de operationele diensten, gemeten in relatie tot wat in een contract overeengekomen is. Er zijn absoluut concrete maatstaven voor beschikbaarheid, antwoordtijden, ondersteuning, foutenherstel, enz.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The objective is to have control over the service level and improve the quality of the operational services. By repeating rounds the quality level is determined, monitored and reported. The purpose is to improve the contact between ICT administrators and users, to get an ICT service, to the agreed quality, delivered.
nl: Het doel is controle te houden over het dienstenniveau en de kwaliteit van de operationele diensten te verhogen. In achtereenvolgende stappen wordt het kwaliteitsniveau vastgelegd, opgevolgd en gerapporteerd, Het doel is het contact tussen ICT-beheerders en gebruikers te verbeteren en te komen tot het leveren van een ICT-dienst die in overeenstemming is met de overeengekomen kwaliteit.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is important to understand the different types of SLAs. One can choose from many types of agreements. The three most common types are:
nl: Het is van belang om de verschillende types dienstenniveauovereenkomst (SLA) te begrijpen. Er is keuze mogelijk uit verschillende types overeenkomsten. De drie meest voorkomende types zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Agreement per service for all customers
nl: Een overeenkomst per dienst voor alle klanten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Agreement per customer for all services
nl: Een overeenkomst per klant voor alle diensten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Agreement per service per customer
nl: Een overeenkomst per dienst per klant

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All SLAs are to be administerated, reported and maintained. It can quickly become confusing and produce much work that does not provide a particular benefit. The purpose is to get an agreement that helps to improve the quality of service. Therefore it is useful to think carefully about that, when the agreement is made. Here is an overview of what is important to make sure about when you create an agreement for the service level management.
nl: Alle dienstenniveauovereenkomsten (SLA's) moeten beheerd, gerapporteerd en onderhouden worden. Dit kan al snel verwarrend worden en veel werk met zich meebrengen dat geen specifiek voordeel oplevert. Het doel is een overeenkomst te bekomen die de kwaliteit van de dienstverlening helpt te verhogen. Daarom is het van belang om dit grondig te overdenken bij het opstellen van de overeenkomst. Hierna volgt een overzicht van waarvan men zich zeker moet vergewissen bij het opmaken van een overeenkomst in verband met het dienstenniveaubeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: General checklist
nl: Algemene checklist

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The agreement between the user and the operations of what's actually being measured. This must be seen from the users' perspective and not the ICT services perspective.
nl: De overeenkomst tussen de gebruiker en de interventiedienst over wat feitelijk gemeten wordt. Dit moet bekeken worden vanuit het perspectief van de gebruiker en niet vanuit het perspectief van de ICT-diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Measurement and clarity about the metrics included in the SLA
nl: Meting van en duidelijkheid over de maatstaven die in de dienstenniveauovereenkomst (SLA) vervat zijn

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Decide realistic targets for the service level (there is no point in promising more than one can keep)
nl: Leg realistische doelen vast voor het dienstverleningsniveau (meer beloven dan men kan waarmaken heeft geen zin)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Continuous focus on the control of the service - monitoring and periodic reporting of results achieved
nl: Volgehouden focus op de controle van de dienst - opvolging van en periodieke rapportage over de bereikte resultaten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is essential that the operations center has the technical capability to measure the values included in the SLA. This must be taken into account from the beginning.
nl: Het is essentieel dat het interventiecentrum over de technisch capaciteit beschikt om de waardemetingen die in de dienstenniveauovereenkomst (SLA) opgenomen werden, uit te voeren. Van bij het begin moet men hiermee rekening houden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Furthermore, it is important to define the services where one is dependent on subcontractors and therefore can't provide service guarantees, or relies on a similar agreement with the subcontractor. The definition of dependencies is made because it should be clear who should rectify the problems, and to avoid never ending negotiations until the error could be corrected.
nl: Bovendien is het belangrijk om de diensten te omschrijven waarvoor men afhankelijk is van onderaannemers en waarvoor men zodoende geen servicegaranties kan bieden of waarvoor men zich steunt op een vergelijkbare overeenkomst met de onderaannemer. De omschrijving van afhankelijkheden gebeurt omdat het duidelijk moet zijn wie verantwoordelijk is voor het verhelpen van problemen en om te vermijden dat eindeloze onderhandelingen gevoerd moeten worden vooraleer een fout hersteld wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Level of service may be different for different user groups, or during different periods of the school year. For example, there may be differences between teachers and students, or a higher service quality when carrying out exams. Dialogue with all relevant users is important to ensure measuring of what's most important for each user group.
nl: Het niveau van de dienstverlening kan verschillend zijn voor verschillende gebruikersgroepen of gedurende verschillende periodes van een schooljaar. Er kunnen bijvoorbeeld verschillen zijn tussen leerkrachten en studenten, of er kan een hogere kwaliteit van dienstverlening zijn tijdens de examens. Dialoog met alle relevante gebruikers is belangrijk om te verzekeren dat metingen gebeuren in verband met wat belangrijk is voor elk van de gebruikersgroepen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Implementation
nl: Implementatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A service catalogue with all services included in the SLA must be prepared. A service will often be an application (program) in this directory. It will often be different requirements for different services, and it will be reflected in different objectives in the agreement.
nl: Een dienstencatalogus met alle diensten die in de dienstenniveauovereenkomst (SLA) opgenomen zijn, moet voorbereid worden. In dit repertorium zal een dienst vaak een applicatie (programma) zijn. Aan verschillende diensten zullen vaak verschillende vereisten gesteld worden en dit zal in de overeenkomst weerspiegeld worden in de vorm van verschillende objectieven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Establishing and continually adjusting the users' expectations can't be overestimated. Often users have exaggerated expectations to the system and the services included. ICT services' responsibility is to adjust expectations down to realistic levels before the service-level agreement (SLA) is signed. Operations management must also ensure that all users actually are notified and know about the expected service level through the agreement.
nl: Het belang van het vaststellen en permanent bijstellen van de verwachtingen van de gebruikers kan niet overschat worden. Vaak hebben gebruikers overtrokken verwachtingen naar het systeem en de erin vervatte diensten. Het is de verantwoordelijkheid van de ICT-diensten om de verwachtingen naar een realistisch niveau terug te brengen voordat de dienstenniveauovereenkomst (SLA) ondertekend wordt. Het management van de interventiedienst moet er ook voor zorgen dat alle gebruikers effectief ingelicht worden over en op de hoogte zijn van het volgens de overeenkomst verwachte dienstverleningsniveau.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For the structure of the SLA, see <link linkend="Delivery--content-service-level-agreement">section in the service level agreement</link>.
nl: Raadpleeg voor de structuur van de dienstenniveauovereenkomst (SLA) het <link linkend="Delivery--content-service-level-agreement">hoofdstuk in de dienstenniveauovereenkomst</link>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: The operational situation
nl: De operationele situatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Monitoring of the actually achieved service levels, and reporting back to the customer, are essential to preserve a good relationship between the Service Desk and the users. Format and levels of detail for reporting, should be dealt with in the SLA.
nl: Opvolgen van de effectief behaalde dienstenniveaus en rapporteren aan de klant zijn essentieel om een goede relatie te behouden tussen servicedesk en gebruikers. De vorm en de mate van detaillering van de rapportering moeten in de dienstenniveauovereenkomst (SLA) behandeld worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It must be held periodic, for example quarterly or semiannually, meetings with the client. These meetings should result in concrete plans for the next period and, possibly, agreements for the implementation of new services.
nl: Periodiek, bijvoorbeeld driemaandelijks of tweemaal per jaar, moet vergaderd worden met de cliënt. Deze vergaderingen moeten leiden tot concrete plannen voor de volgende periode en mogelijk tot overeenkomsten over de implementatie van nieuwe diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Content of the Service Level Agreement (SLA)
nl: Inhoud van de dienstenniveauovereenkomst (Service Level Agreement - SLA)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Introduction
nl: Inleiding

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Name and contact information for the Contracting Parties, description of the services included, duration of the agreement, responsibilities between the customer and the supplier.
nl: Naam en contactinformatie van de contractanten, beschrijving van de opgenomen diensten, duur van de overeenkomst, verantwoordelijkheden van de klant en de leverancier.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Service time
nl: Dienstregeling

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: During which time period would the agreement be valid (like from Monday to Friday, from 8:00 a.m. to 4:00 p.m.), any special requirements at defined dates and times (for example exams) and routines to order an expansion of the service time limits.
nl: Tijdens welke tijdsperiode geldt de overeenkomst (zoals van maandag tot vrijdag van 8.00 uur tot 16.00 uur), eventuele specifieke vereisten op welbepaalde data en tijdstippen (bijvoorbeeld examens) en procedures om een uitbreiding van de diensturen te bestellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Availability
nl: Beschikbaarheid

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Access to the services. Is best measured as the period of time when one or more services have been unavailable, for example a calendar month. Different levels for different services may be agreed, for example depending on the degree of importance for users.
nl: Toegang tot de diensten. Wordt best gemeten als de tijdsperiode waarin een of meer diensten niet beschikbaar waren, bijvoorbeeld een kalendermaand. Voor verschillende diensten kunnen verschillende niveaus overeengekomen worden, bijvoorbeeld afhankelijk van de mate waarin ze voor de gebruikers van belang zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Important to emphasise that this is availability within the agreed period of service, not the overall availability all day, all week and all year round (called 24/7/365). For example, it may be agreed that the system should be available between 8:00 and 18:00 on workdays, after that and on weekends it is more uncertain whether one can use the computer system, unless otherwise agreed.
nl: Het is van belang om te onderstrepen dat het de beschikbaarheid betreft binnen de overeengekomen dienstverleningsperiode, niet de volledige beschikbaarheid, de hele dag, de volledige week en het hele jaar door (zogenaamde 24/7/365). Er kan bijvoorbeeld overeengekomen zijn dat het systeem beschikbaar moet zijn tussen 8.00 uur en 18.00 uur op weekdagen. Later op de avond en tijdens het weekend is het dan minder zeker dat men gebruik kan maken van het computersysteem, tenzij anders werd overeengekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Availability also means getting support via phone or email. For example, whether the Service Desk can be reached between 08 and 16 during the day time, or if it can be reached the whole day, or in the afternoons and evenings, or even during specific weekends.
nl: Beschikbaarheid betekent ook ondersteuning krijgen via telefoon of e-mail. Bijvoorbeeld, of de servicedesk bereikbaar is tussen 8.00 uur en 16.00 uur overdag, dan wel of hij de hele dag bereikt kan worden, of in de namiddagen en 's avonds of zelfs gedurende bepaalde weekends.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Stability
nl: Stabiliteit

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Is often measured according to the amount of downtime in a period of time, or the average time between downtimes. One can also measure the time it takes the system to come up again after downtime.
nl: Wordt vaak gemeten aan de hand van de totale duur van service-uitval binnen een bepaalde tijdsperiode, of de gemiddelde tijd tussen uitvalmomenten. Men kan ook de tijd meten die nodig was om het systeem terug operationeel te krijgen nadat het uitviel.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Support
nl: Ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Often measured as response times by phone (for example 1 minute) or email (for example 30 minutes) to requests from users. When the operator gets a request for support, the message will be categorized by severity with a time guarantee for answers. There may also be an agreement about how quickly error correction will start, which will depend on what kind of inquiry was received.
nl: Vaak gemeten als reactietijd via telefoon (bijvoorbeeld 1 minuut) of e-mail (bijvoorbeeld 30 minuten) bij vragen van gebruikers, Wanneer de operator een ondersteuningsvraag krijgt, zal het bericht gecatalogeerd worden volgens dringendheid met een garantie binnen welke tijd er een antwoord gegeven wordt. Er kan ook een afspraak bestaan over hoe snel een probleemcorrectie opgestart wordt, hetgeen afhankelijk zal zijn van welk soort vraag er binnenkwam.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The support is also about when during the day or night one can reach people. Should support be available during school hours between 08 and 16 o'clock, or should one also have support throughout the evening or on weekends. Some will have support also on certain holidays.
nl: De ondersteuning heeft ook te maken met wanneer tijdens de dag of de nacht mensen bereikbaar zijn. Moet de ondersteuningsdienst beschikbaar zijn tijdens de schooluren tussen 8 en 16 uur, of moet er ook ondersteuning zijn 's avonds of tijdens weekends. Sommigen zullen ook tijdens bepaalde vakanties ondersteuning bieden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The period when support is available is usually in the SLA. It is also agreed what support will be available, with a fixed price, and what must be resolved additionally on an assignment basis. The agreement regulates the process of handling enquiries, both what to fix, and when this will happen.
nl: De periode waarin ondersteuning beschikbaar is, wordt gewoonlijk in de dienstenniveauovereenkomst (SLA) opgenomen. Er wordt ook overeengekomen welke ondersteuning beschikbaar zal zijn voor een vaste prijs en wat bijkomend opgelost moet worden op basis van een opdrachttoewijzing. De overeenkomst regelt het afhandelingsproces van verzoeken, zowel wat er moet gerepareerd worden als wanneer dit zal gebeuren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Capacity
nl: Capaciteit

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Can be measured as the average response time by certain operations in specific applications. Will measure user experience of the system.
nl: Kan gemeten worden als de gemiddelde antwoordtijd voor bepaalde operaties in specifieke toepassingen. Dit zal de gebruikerservaring van het systeem meten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Change management
nl: Wijzigingsbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Measurement for the management, approval and implementation times of change requests from the users.
nl: Maat voor de tijd die het beheren, het goedkeuren en het realiseren van wijzigingsaanvragen van de gebruikers vraagt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Security
nl: Veiligehid

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Can be measured as the number of ascertained security incidents in a period. It is very important to be clear on each user's responsibility to ensure that warranties will apply.
nl: Kan gemeten worden als het aantal geconstateerde veiligheidsincidenten binnen een bepaalde periode. Het is heel belangrijk duidelijk te zijn over de verantwoordelijkheid van elke gebruiker om te zorgen dat garanties van toepassing kunnen zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Billing
nl: Facturering

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Prices, times for billing and settlement provisions.
nl: Prijzen, en schikkingen in verband met tijdstippen voor facturering en vereffening.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Reporting and follow-up
nl: Rapportering en opvolging

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Description of rules and periods for reporting of measured service levels. Regular meetings are recommended, for example quarterly, to go through the report and plan ahead.
nl: Beschrijving van de regels en tijdstippen van rapportage over gemeten dienstenniveaus. Regelmatige vergaderingen worden aanbevolen, bijvoorbeeld driemaandelijks, om het rapport door te nemen en vooruit te plannen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Sanctions and possible incentives
nl: Sancties en mogelijke stimulansen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Rules for price reduction if the agreed service is not met. Escalation procedures and rules for cancellation of agreement by continuous violations of guaranteed service level. Possible incentives for achievement or better than expected service.
nl: Regels voor kostprijsreductie als de afgesproken dienstverlening niet gehaald wordt. Procedures voor uitbreiding en regels voor annulering van de overeenkomst bij voortdurende schendingen van het gegarandeerde dienstenniveau. Mogelijke stimulansen voor positieve resultaten of voor een beter dan verwachte dienstverlening.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: See Appendix A for SLA.
nl: Zie Bijlage A voor de dienstenniveauovereenkomst (SLA).

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Financial Management
nl: Financieel beheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Organisations rarely have a full overview of their ICT spending. A 2001-survey of Norwegian municipalities showed that only 1 of 8 municipalities had an ICT budget. It is probably not better for schools. Putting in place an ICT budget is important. Often users think they pay too much for a service they are not happy with. This often creates conflicts between users and the ICT department.
nl: Organisaties hebben zelden een volledig overzicht over hun ICT-uitgaven. Een in 2001 uitgevoerd onderzoek bij Noorse gemeenten toonde aan dat slechts 1 op de 8 gemeenten over een ICT-begroting beschikte. Wat scholen betreft is de situatie wellicht niet beter. Een ICT-begroting opstellen is belangrijk. Vaak denken gebruikers dat ze te veel betalen voor een dienst waar ze niet gelukkig mee zijn. Vaak zorgt dit voor conflicten tussen gebruikers en de ICT-dienst.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is very useful for both the operations center and the users to document the real ICT costs. Without this, it is difficult to budget appropriately. And mostly, it is difficult to make a cost/benefit assessment of existing ICT solutions. The rector should know the ICT budget as well as she would know the salary budget, or the budget for the teaching aids.
nl: Zowel voor het interventiecentrum als voor de gebruikers is het erg nuttig om de reële ICT-kosten te staven. Bij gebrek daaraan is het moeilijk om adequaat te begroten. En bovenal zou het moeilijk zijn om een kosten-batenanalyse te maken van bestaande ICT-oplossingen. Het schoolhoofd zou het ICT-budget moeten kennen net zo goed als ze de salariskosten of het budget voor onderwijshulpmiddelen kent.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There are three major key processes related to financial management of ICT services:
nl: Drie belangrijke processen komen kijken bij het financieel management van ICT-diensten:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Budgeting
nl: Begroten

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Accounting
nl: Boekhouden

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The objective of the budget is to make a realistic estimate of the expected ICT costs. Budgeting usually contains various alternative solutions. It applies both to equipment and software, and the level you aspire to. The budget is the starting point for subsequent budget negotiations with the director of education and/or politicians.
nl: Het doel van de begroting is een realistische schatting te maken van de verwachtte ICT-kosten. Bij het opstellen van een begroting komen meestal verschillende alternatieve oplossingen aan bod. De begroting heeft zowel betrekking op uitrusting als op software en op het gewenste niveau. Een begroting is het uitgangspunt voor daaropvolgende onderhandelingen met de directeur onderwijs en/of politici.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Budget must include both personnel and equipment costs. Some organisations only count the cost to buy equipment, omitting as much as 60 - 70 % in personnel costs for the operation of an ICT-solution. One must also get all of the equipment.
nl: In de begroting moeten zowel personeelskosten als uitrustingskosten opgenomen worden. Sommige organisaties houden enkel rekening met de kosten voor het aankopen van uitrusting en laten zo de wel tot 60 - 70 % oplopende personeelskosten voor het implementeren van een ICT-oplossing buiten beschouwing. Men moet ook rekening houden met alle uitrusting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: There are examples of municipalities forgetting to count the cost of power connectors and computer networks in schools. Then you have forgotten about 2000 NOK (10 NOK = 0.85 GBP/1.18 EUR) per client machine. For 70 new computers, we need about 140,000 NOK for computer networks and power.
nl: Er zijn voorbeelden bekend van gemeenten die vergeten rekening te houden met de kost van stroomaansluitingen en computernetwerken in scholen. Dan zie je een kost van ongeveer 2000 NOK (10 NOK = 0.85 GBP/1.18 EUR) per cliëntmachine over het hoofd. Voor 70 nieuwe computers heeft men ongeveer 140.000 NOK nodig voor computernetwerken en stroomvoorzieningen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Alternative solutions are also important to include in the budget. This applies both for the operation and the equipment. Today there are several vendors who specialize in the operation of computer equipment in schools with varying prices and quality. The number of simultaneous users, and type of machines and software to be maintained, is important.
nl: Het is ook belangrijk om in de begroting alternatieve oplossingen op te nemen. Dit geldt zowel voor de uitrusting als de bediening ervan. Tegenwoordig bestaan er verschillende bedrijven die gespecialiseerd zijn in het bedienen van de computeruitrusting in scholen en die verschillende prijs- en kwaliteitsklassen bieden. Het aantal gelijktijdige gebruikers en het type van te onderhouden computers en software zijn belangrijke factoren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If one would like to have laptops for all teachers and students one will easily get 5-6 times higher costs than if one had desktops with three students for each client machine.
nl: Mocht men voor alle leerkrachten en elke student een laptop willen hebben, dan kan men gemakkelijk uitkomen bij een kost die 5-6 keer hoger ligt dan in het geval van desktops met drie studenten per cliëntmachine.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Accounting will mainly consist of invoices for purchased equipment, cabling, repair, operations and extra services. When the accounting period is over, it is important to go through the numbers and compare this with the budget.
nl: De boekhouding zal hoofdzakelijk facturen bevatten van aangekochte uitrusting, bekabeling, herstellingen, interventies en extra diensten. Bij het einde van de boekhoudperiode is het van belang om de cijfers te overlopen en die te vergelijken met de begroting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Planning the accounting and billing
nl: De boekhouding en de facturatie plannen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Not all municipalities have accounting systems that show ICT costs detailed by school. There may be practical reasons for that, such as discounts and similar that the municipality gets centrally. Therefore it is important to do some planning so that you get an overview of what were the costs for operations and procurement when the accounting is assessed against the budget.
nl: Niet alle gemeenten beschikken over een boekhoudsysteem dat de ICT-kosten laat zien, uitgesplitst per school. Daarvoor kunnen praktische redenen bestaan, zoals kortingen en dergelijke die de centrale aankoopdienst van de gemeente geniet. Om die reden is het belangrijk om wat te plannen, zodat u een overzicht kunt krijgen van wat de kosten waren voor het aanschaffen en het bedienen van de uitrusting, wanneer men de boekhouding naast de begroting legt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some organisations may have cumbersome and costly accounting procedures. You quickly get extra charges if you pay bills late, or there are many who must approve a payment, for instance. So it is important to agree on good billing practices in procurement and operations in order to have control, as well as to handle payments on time without long decision processes.
nl: Sommige organisaties kunnen logge en dure boekhoudprocedures hebben. U betaalt al snel extra kosten als u facturen te laat betaalt. Of het kan bijvoorbeeld zijn dat velen hun goedkeuring moeten geven voor een betaling. Het is daarom belangrijk afspraken te maken over goede werkwijzen in verband met de facturering van aankoop en bediening om controle te blijven houden en ook om betalingen tijdig af te handelen zonder langdurige beslissingsprocessen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The payment method is regulated by the SLA. When it gets to the accounting system, one must agree with the finance department for a convenient way to get out the reports, in order to get the necessary accounting overview of ICT costs without it taking a long time to be generated.
nl: De wijze van betalen wordt geregeld door de dienstenniveauovereenkomst (SLA). In verband met het boekhoudsysteem moet men met de financiële afdeling afspraken maken over een handige manier van rapporteren om het noodzakelijke boekhoudkundig overzicht van de ICT-kosten te bekomen zonder dat het al te lang duurt om die te genereren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Daily operation
nl: Dagelijkse werking

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Regarding contracts one will usually have a fixed monthly billing consisting of a fixed amount and possible additional services. Billing is done from the accounting office based on the current operations' contracts, and the extra services performed. It is important to have good and frequent contact with the accounting service based on the tasks carried out for the customer.
nl: In het contract voorziet men gewoonlijk een vaste maandelijkse facturering bestaande uit een vast bedrag en mogelijke extra diensten. De facturering gebeurt door de boekhoudkundige dienst op basis van het lopende servicecontract en de extra geleverde diensten. Het is belangrijk om een goed en frequent contact te hebben met de boekhoudkundige dienst op basis van de voor de klant uitgevoerde taken.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Capacity Management
nl: Capaciteitsbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Capacity planning is used to ensure that all parts of the ICT solution have sufficient capacity to safeguard users' requirements. This includes:
nl: Er wordt gebruik gemaakt van capaciteitsplanning om te verzekeren dat alle onderdelen van de ICT-oplossing over voldoende capaciteit beschikken om aan de eisen van de gebruikers te beantwoorden. Dit omvat:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Monitoring the performance of ICT services and their related infrastructure
nl: Opvolgen van het prestatievermogen van de ICT-diensten en hun gerelateerde infrastructuur

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configuration of the systems to ensure they are optimally utilised to what the users actually do
nl: Configureren van de systemen om te verzekeren dat ze optimaal benut worden in functie van wat de gebruikers effectief doen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Understanding the user needs and planning for possible changes in the systems to take care of future needs
nl: Inzicht in de behoeften van de gebruikers en planning in functie van mogelijke wijzigingen aan het systeem om aan toekomstige behoeften te beantwoorden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Resource planning in cooperation with the budget officer
nl: Middelenplanning in samenwerking met de begrotingsambtenaar

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Preparation of a capacity plan to ensure delivery of operations in accordance with the agreed upon service level
nl: Voorbereiden van een capaciteitsplan om te garanderen dat de interventies geleverd worden overeenkomstig het overeengekomen serviceniveau

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Capacity planning is all about balance:
nl: Capaciteitsplanning draait uiteindelijk om evenwicht:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Costs against capacity. The budget limits what kind of possible solutions one can implement
nl: Kosten tegenover capaciteit. Het budget legt beperkingen op aan de mogelijke oplossingen die geboden kunnen worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Supply and demand. The systems must have the capacity to handle the demands set by the users
nl: Vraag en aanbod. De systemen moeten de capaciteit hebben om de door de gebruikers gestelde vereisten aan te kunnen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The objective of capacity planning is to avoid surprises.
nl: Capaciteitsplanning heeft tot doel verrassingen te vermijden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is essential for good capacity planning that the systems are continuously monitored to obtain the necessary data.
nl: Voor een goede capaciteitsplanning is het essentieel dat de systemen voortdurend gemonitord worden om de benodigde gegevens te bekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Typical data that is monitored is:
nl: Typische gegevens die gemonitord worden zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Processor utilization
nl: Processorgebruik

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Memory utilization
nl: Geheugengebruik

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: CPU usage per task
nl: CPU-gebruik per taak

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Response time per task for users
nl: Reactietijd per taak voor gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Printer management - the number of prints, queue length, time for print outs
nl: Printerbeheer - het aantal printopdrachten, lengte van de wachtrij, tijd om iets af te printen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Storage capacity
nl: Opslagcapaciteit

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Number of clients
nl: Aantal cliënten

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Number of logins
nl: Aantal aanmeldingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Number of simultaneous users
nl: Aantal gelijktijdige gebruikers

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In Debian Edu, Nagios is used as a monitoring tool.
nl: In Debian Edu wordt Nagios gebruikt als monitoringgereedschap.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Analysis
nl: Analyse

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: On the basis of data collected from monitoring routines, one tries to identify any bottlenecks in the systems. Examples:
nl: Op basis van de gegevens die verzameld werden door de monitoringprocessen tracht men eventuele flessenhalzen in het systeem vast te stellen. Voorbeelden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Poor or varying utilization of the hardware
nl: Ondermaats of wisselend gebruik van de hardware

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Poorly designed software
nl: Slecht ontworpen software

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Poor utilization of memory capacity
nl: Ondermaats gebruik van geheugencapaciteit

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Bottlenecks on data storage, memory or processor
nl: Knelpunten inzake gegevensopslag, geheugen of processorkracht

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Bottlenecks in the network
nl: Knelpunten in het netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Configuration
nl: Configuratie

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If the data analysis uncovers bottlenecks, one needs to try to set up the system in a way that better caters for the users' needs.
nl: Indien de data-analyse knelpunten aan het licht brengt, moet men het systeem op zo'n manier trachten op te zetten dat het beter beantwoordt aan de behoeften van de gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Here is a list of commonly encountered bottlenecks and what to do to get rid of them:
nl: Hier volgt een lijst van veel voorkomende knelpunten en wat men kan doen om er komaf mee te maken:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Bottlenecks</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Knelpunten</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Actions</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Acties</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Missing sound, USB stick support and DVD on thin clients.
nl: Ontbrekende ondersteuning voor klank, USB-sticks en DVD's op thin-clients.

note: RAW HTML: &gt; type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Install diskless workstations (&gt; 800 MHz processor, &gt; 256 MB RAM)
nl: Installeer schijfloze werkstations (processor &gt; 800 MHz, RAM &gt; 256 MB)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Has 60 thin clients connected to the server and wants more PCs.
nl: Er zijn 60 thin-clients verbonden met de server en men wil nog meer PC's.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Go for diskless clients, or install another thin client server
nl: Schakel over naar schijfloze clients of installeer een extra server voor thin-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients run slowly after we expanded with 20 pieces without acquiring a new server machine
nl: De thin-clients functioneren traag nadat we er 20 extra toevoegden zonder een nieuwe server aan te schaffen

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Install 2GB more memory on the server machine
nl: Installeer 2GB extra geheugen op de servermachine

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients with 32MB memory do not start after upgrading to Skolelinux 2.0
nl: Thin-clients met 32MB geheugen starten niet op na de opwaardering naar Skolelinux 2.0

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Turn on swapping on the thin clients, or downgrade to LTSP 4.2 which is set up with swap.
nl: Activeer het wisselgeheugen op de thin-clients of waardeer af naar LTSP 4.2 dat ingesteld is met wisselgeheugen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Flash animations make the thin clients slow when 50 students are logged into the same server machine
nl: Flash-animaties doen de thin-clients langzaam functioneren wanneer 50 leerlingen bij dezelfde servermachine aangemeld zijn

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Install diskless clients
nl: Installeer schijfloze clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Implementation of possible changes to the system configuration must be done in accordance with the guidelines set for changes of the system. A well-planned function and performance test must also be done before changes can be made in the production system. Testing is done to avoid operational disturbances when changes are set into production.
nl: Het toepassen van mogelijke wijzigingen aan de systeemconfiguratie moet gebeuren in overeenstemming met de vooropgestelde richtlijnen voor systeemaanpassingen. Ook moet een goed geplande functie- en performantietest uitgevoerd worden voordat wijzigingen doorgevoerd kunnen worden in het productiesysteem. Testen moeten uitgevoerd worden om te vermijden dat er operationele storingen ontstaan wanneer de veranderingen uitgerold worden in het productiesysteem.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Preparing the capacity plan
nl: Het capaciteitsplan klaarmaken

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: A capacity plan is basically an investment plan for the ICT system based on knowledge of the users' current needs and future plans.
nl: Een capaciteitsplan is hoofdzakelijk een investeringsplan voor het ICT-systeem, gebaseerd op kennis van de huidige noden van de gebruikers en van toekomstplannen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The capacity plan should be updated and processed once a year, normally in conjunction with the budget process. The plan should include the following themes:
nl: Jaarlijks moet het capaciteitsplan bijgewerkt en verwerkt worden, gewoonlijk tegelijk met de begrotingswerkzaamheden. Het plan moet de volgende onderwerpen behandelen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Preconditions
nl: Voorwaarden

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Summary
nl: Overzicht

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Current and future user needs
nl: Huidige en toekomstige noden

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Service summary
nl: Dienstenoverzicht

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Resource summary
nl: Middelenoverzicht

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Areas for improvement
nl: Voor verbetering vatbare zaken

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Cost model
nl: Kostenmodel

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Recommendation
nl: Aanbeveling

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Availability management
nl: Beschikbaarheidsbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Good and stable availability of ICT services is obviously crucial for users.
nl: Zonder twijfel is een goede en stabiele beschikbaarheid van de ICT-diensten wezenlijk voor de gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Availability, seen from the user perspective, depends on the following assumptions:
nl: Vanuit het oogpunt van de gebruikers bekeken, is beschikbaarheid afhankelijk van de volgende vooronderstellingen:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Availability of technical components
nl: Beschikbaarheid van technische componenten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Failure tolerance
nl: Fouttolerantie

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Quality of maintenance and support
nl: Kwaliteit van onderhoud en ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Procedures and routines for processing operational services
nl: Procedures en routines voor het leveren van operationele diensten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Security, integrity and availability of data
nl: Veiligheid, integriteit en beschikbaarheid van gegevens

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Availability can be measured in several ways. But before we show examples we'll point out what may be difficult targeting figures. If we should make systematic efforts to availability, we have to clarify what the different things mean. What means for example a percentage of availability.
nl: Beschikbaarheid kan op verschillende manieren gemeten worden. Maar vooraleer we voorbeelden beschrijven, willen we wijzen op wat moeilijk haalbare streefcijfers kunnen zijn. Indien we systematische inspanningen moeten leveren op het vlak van beschikbaarheid, moeten we uitklaren wat de betekenis is van verschillende zaken. Wat is bijvoorbeeld de betekenis van een percentage van beschikbaarheid.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Let's say a "computer with computer program" is a service. If the computer program does not work one day, then the service is unavailable if all the other programs work fine. What if the computer program is unavailable for a classroom, but available for the rest of the school (because of an underlying service). This is a difficult matter to clarify and work on in practice.
nl: Laten we stellen dat een "computer met computerprogramma" een dienst is. Indien het computerprogramma een dag niet werkt, dan is de dienst onbeschikbaar als al de overige programma's behoorlijk werken. Wat als het computerprogramma niet beschikbaar is in een klas, maar wel beschikbaar voor de rest van de school (omwille van een achterliggende dienst). Dit is moeilijk om helder te krijgen en er in de praktijk mee te werken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Availability measurements
nl: Beschikbaarheidsmetingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Availability can be measured using several methods. Here are some examples:
nl: Beschikbaarheid kan met behulp van verschillende methodes gemeten worden. Hierna volgen enkele voorbeelden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Value</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Waarde</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Meaning</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Betekenis</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: % available
nl: % beschikbaar

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: The value can be availability between hours 08:00 and 18:00. If the system is down 1 hour during one day, than the system is available in 90% of the agreed upon time. If availability is measured over a month with 20 work days, then the system is available 95% of the time.
nl: De waarde kan de beschikbaarheid zijn tussen 08:00 en 18:00 uur. Indien het systeem uitvalt gedurende 1 uur tijdens één dag, dan is het systeem beschikbaar voor 90% van de overeengekomen tijd. Indien de beschikbaarheid gemeten wordt over een maand met 20 werkdagen, dan is het systeem 95% van de tijd beschikbaar.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: % unavailable
nl: % onbeschikbaar

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Is the system down one hour during an agreed uptime, for example 10 hours a day, the system is unavailable in 10% of the time. Measured over 20 days, we may assume the system has been unavailable for 5% of the time.
nl: Indien het systeem een uur uitvalt tijdens een tijdsperiode dat het volgens afspraak zou moeten functioneren, bijvoorbeeld 10 uur per dag, dan is het in 10% van de tijd onbeschikbaar. Meten we over een periode van 20 dagen, dan mogen we aannemen dat het onbeschikbaar geweest is gedurende 5% van de tijd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Downtime
nl: Uitvaltijd

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: One can agree on the number of times one accepts the system to be unavailable during, for example, one month (20 days). It can be a maximum of one hour unavailability in that period, and between 08:00 until 18:00.
nl: Men kan afspraken maken over het aantal keren dat men kan aanvaarden dat het systeem onbeschikbaar is over een periode van bijvoorbeeld één maand (20 dagen). Het kan gaan om een onbeschikbaarheid van maximaal een uur over die periode en tussen 08:00 en 18:00 uur.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Error frequency
nl: Foutfrequentie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Even error frequency can be measured per day or for each month. 3 errors in the month because the system was down between 08:00 and 18:00, is an example.
nl: Zelfs foutfrequentie kan gemeten worden per dag of per maand. Een voorbeeld kan zijn: 3 fouten in de loop van de maand omdat het systeem uitgevallen was tussen 08:00 en 18:00 uur.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Error consequences
nl: Gevolgen van fouten

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Measured values are a common starting point for judging how to respond to an error beyond ordinary error correction. The customer or the school for example, may ask to pay less for the operating agreement for the current month.
nl: Gemeten waarden vormen een gemeenschappelijk uitgangspunt om zich een oordeel te vormen over hoe op een fout gereageerd moet worden naast het gewone foutherstel. De klant of de school kunnen bijvoorbeeld vragen om minder te moeten betalen voor de interventieovereenkomst voor de huidige maand.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The most important is that your measurements describe the user experience in the best possible way. Therefore, one should measure what is important for the user.
nl: Het allerbelangrijkste is dat uw metingen op de best mogelijke manier de gebruikerservaring weerspiegelen. Men moet daarom meten wat voor de gebruiker belangrijk is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The feedback from the schools is that printers give most problems. This includes everything from the print queue has stopped, to missing paper or toner. Some have also experienced some instability with the browser, and that OpenOffice.org suite is hanging. It may happen when your broadband connection is unstable and you have links in documents going to the Internet.
nl: De terugkoppeling vanuit scholen leert dat printers voor de meeste problemen zorgen. Dit kan over allerlei zaken gaan, van de printerwachtrij die gestopt is tot het ontbreken van papier of toner. Sommigen hebben ook onstabiliteit van de browser ervaren of de OpenOffice.org-suite die vastloopt. Dit kan zich voordoen als de breedbandverbinding onstabiel is en het document links bevat naar het internet.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Infrastructure
nl: Infrastructuur

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To have a stable computing environment, one is dependent on a good enough technical quality of the network. Several schools have experienced instability because the physical computer network is provisional and of poor quality.
nl: Om een stabiele computeromgeving te krijgen, moet men over een netwerk beschikken van een voldoende hoge technische kwaliteit. Verschillende scholen werden met instabiliteit geconfronteerd omdat het fysieke computernetwerk voorlopig en van slechte kwaliteit was.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Today many invest in wireless networks. Doing so, one must also be aware of wireless networks having significant weaknesses. Wireless networks have limited capacity. It can be quite choppy when about 30 students are to see a film from the Internet simultaneously. Wireless networks also have shadows. Meaning areas may not get coverage, which allows some to end up in blind zones. This would provide poor or no net connection at all.
nl: Tegenwoordig investeren velen in draadloze netwerken. Als men dit doet, moet men er zich ook van bewust zijn dat draadloze netwerken verschillende zwakke punten hebben. Draadloze netwerken hebben een beperkte capaciteit. Wanneer ongeveer 30 leerlingen gelijktijdig een film bekijken via het internet, kan dit behoorlijk onstabiel worden. Draadloze netwerken hebben ook schaduwzones. Dit betekent dat bepaalde gebieden mogelijk niet gedekt zijn, waardoor sommigen eventueel in een blinde zone terecht komen. Dit zou een slechte of helemaal geen internetverbinding opleveren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Availability requirements for the maintenance company and ICT service providers should specify good quality of network services to schools.
nl: De beschikbaarheidsvereisten die aan de onderhoudsfirma en de ICT-serviceverleners gesteld worden, zouden moeten verduidelijken dat de aan scholen geleverde netwerkdiensten van goede kwaliteit moeten zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: «Single points of failure»
nl: “Enkele storinggevoelige punten”

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Some parts of the system simply must work. Failures in a firewall, for example, may compromise security or (if you're lucky) shut down the whole network. This last can also result from problems with the DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol) system for sharing out addresses.
nl: Sommige onderdelen van het systeem moeten gewoon functioneren. Storingen in een firewall kunnen bijvoorbeeld de veiligheid in gevaar brengen, of (indien u geluk heeft) het hele netwerk plat leggen. Dit laatste kan ook het gevolg zijn van problemen met het DHCP-systeem (Dynamic Host Configuration Protocol) voor het toewijzen van adressen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The operating department has a responsibility to know which parts may stop the entire system. It is important to find these points, and remove the errors one by one, to the extent you can afford. If one can't afford to remove these sources of errors, one must live with the risk of the entire computer network suddenly grinding to a halt.
nl: Het interventiedepartement heeft de verantwoordelijkheid te weten welke onderdelen het hele systeem kunnen lam leggen. Het is belangrijk deze punten te vinden en in de mate van het mogelijke één voor één alle fouten weg te halen. Indien men het zich niet kan veroorloven om deze foutenbronnen te verwijderen, dan moet men leven met het risico dat opeens het volledige computernetwerk abrupt stil valt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Sources of errors making everything stop, may also be logical rather than physical. This is especially true for computer networks and databases. So it is important to have a broader perspective when it comes to such errors.
nl: Foutenbronnen die ertoe leiden dat alles stopt kunnen ook logisch van aard zijn in plaats van fysiek. Dit is in het bijzonder het geval voor computernetwerken en databanken. Het is dus belangrijk het ruime perspectief te houden wanneer zich dergelijke fouten voordoen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Risk management
nl: Risicobeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One must consider what risks one accepts in the network. Is it acceptable that users lose personal files and data, when a hard drive fails? How quickly should one replace broken equipment? Some schools have spent several days getting a server up and running again after a virus attack. The municipality may have no resources to allocate to fix errors.
nl: Men moet erover nadenken welke risico's men in het netwerk aanvaardbaar vindt. Is het aanvaardbaar dat persoonlijke bestanden en gegevens van gebruikers verloren gaan als een harde schijf stukgaat? Hoe snel moet defecte uitrusting vervangen worden? Sommige scholen deden er verschillende dagen over om een server die getroffen werd door een virusaanval, terug operationeel te krijgen. Mogelijk beschikt de gemeente niet over middelen die ze kan voorbehouden voor het repareren van fouten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Much of the operations work goes on to maintain the agreed service level. It's about avoiding and losing confidence and user satisfaction. Risk management is about having in place the appropriate resources to keep the entire computer system on the air, and have resources ready if something should go wrong, and needs to be fixed.
nl: Veel van het interventiewerk heeft te maken met het in stand houden van het overeengekomen dienstenniveau. Het gaat erom te voorkomen dat het vertrouwen en de gebruikerstevredenheid verloren gaan. Risicobeheer gaat over het ter beschikking hebben van de passende middelen om het hele computersysteem operationeel te houden en over de middelen die men achter de hand heeft ingeval iets fout gaat en gerepareerd moet worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is a big difference to install equipment and software on a single PC and to do it on hundreds, even thousands of computers. With the responsibility for hundreds of machines, a small error that one can live with on a PC, means much instability and discontent if it affects hundreds of users.
nl: Er is een groot verschil tussen het installeren van uitrusting en software op één enkele PC en dit doen voor honderden of zelfs duizenden computers. Wanneer men de verantwoordelijkheid heeft over honderden machines, dan betekent een kleine fout waarmee men op een PC kan leven, grote instabiliteit en ontevredenheid wanneer honderden gebruikers erdoor getroffen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To avoid making mistakes during installation and to contribute to stability, it is essential to test the equipment and software to be used. It's about following up the expected quality. If you want stable operations one must often choose next to the last edition of equipment and software.
nl: Om het begaan van vergissingen te voorkomen tijdens de installatie en om bij te dragen aan de stabiliteit, is het essentieel om de uitrusting en de software die gebruikt zal worden, te testen. Dit gaat over het nakomen van wat verwacht wordt inzake kwaliteit. Indien u een stabiele werking wilt, moet u vaak kiezen voor de op één na recentste uitgave van uitrusting en software.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One should avoid adopting software with a version number ending with a zero. For example you should avoid OpenOffice.org 4.0. One should adopt the office program when version 4.0.2 has arrived or later. Then the program has been fixed for several errors. The same applies to hardware.
nl: Men moet vermijden software te gebruiken met een versienummer dat op een nul eindigt. U zou bijvoorbeeld OpenOffice.org 4.0 moeten vermijden. Men zou het kantoorprogramma moeten gebruiken wanneer versie 4.0.2 of later uitgebracht is. Dan zijn in het programma al heel wat fouten hersteld. Hetzelfde gaat op voor hardware.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Server machines have usually a slightly older version of processors, and more robust memory, and hard drives. This is because many people use this hardware simultaneously. A small error that would not mean anything for one user, can provide downtime if 30 users are logged into the machine.
nl: Servermachines hebben gewoonlijk een enigszins oudere processorversie, en meer robuust geheugen en harde schijven. Dit is omdat veel personen gelijktijdig van deze hardware gebruik maken. Een kleine fout dat voor één gebruiker van geen enkele betekenis zou zijn, kan tot het uitvallen van de machine leiden wanneer 30 gebruikers aangemeld zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: So testing is about to use proven equipment and editions of software running well a half or a year. Testing is also about trying out the different parts in a smaller but realistic context, to ensure that everything works. Adopting the latest version, or even beta versions of software or completely latest hardware usually lead to much trouble and extra work with maintenance. Setting systems in production without a small test in realistic environments usually lead to significant firefighting and dissatisfied users.
nl: Testen gaat dus over het gebruiken van uitrusting die zijn deugdelijkheid bewezen heeft en van softwareversies die reeds een half jaar of langer goed functioneren. Testen gaat ook over het uitproberen van de verschillende onderdelen in een kleinere maar realistische context, om er zeker van te zijn dat alles werkt. De laatste versies, of zelfs bètaversies van software gebruiken, of de allernieuwste hardware, geeft gewoonlijk veel problemen en extra onderhoudswerk. Systemen in werking stellen zonder een kleine test in een realistische omgeving, leidt gewoonlijk tot het blussen van heel wat brandjes en tot mistevreden gebruikers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When testing in a smaller scale on equipment in production, it is essential to coordinate that with those affected. In addition, one must choose when to test. One should not test new things, for example, under ongoing exams, with the use of ICT tools.
nl: Wanneer men op kleine schaal testen uitvoert op uitrusting in een productieomgeving, is het van essentieel belang om dit te coördineren met de betrokkenen. Daarenboven moet men zien wanneer men de test doet. Men moet bijvoorbeeld geen nieuwe zaken uittesten wanneer examens aan de gang zijn waarbij ICT-gereedschap gebruikt wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Design improvements
nl: Verbeteringen aan het ontwerp

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is often worth an operations department's while to enhance systems that produce many operational messages. If users get much spam, then it might be wise to install spam-filters. There might be a lot of extra work with students who constantly forget their passwords, if teachers have to get central sysadmin staff to help them out. To avoid extra emailing and double work, the teacher can be authorised to give the student a new password.
nl: Voor het interventiedepartement loont het vaak de moeite om systemen die veel functioneringsberichten produceren, te verbeteren. Indien gebruikers veel ongewenste berichten krijgen, kan het verstandig zijn om spamfilters te installeren. Als leerkrachten telkens een beroep moeten doen op de hulp van de centrale staf systeembeheerders voor de vele malen dat leerlingen hun wachtwoord vergeten, kan dit veel extra werk met zich meebrengen. Om extra e-mailverkeer en dubbel werk te vermijden, kan men leerkrachten de bevoegdheid geven om leerlingen een nieuw wachtwoord te geven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: These are two examples of design improvements that simplified maintenance and made users happier. A well-run maintenance team has a prioritised list of such improvements. Prioritising these, as a rule, is based on how often relevant issues show up in the service office's message log and estimates of how much work each improvement shall involve.
nl: Dit zijn twee voorbeelden van verbeteringen aan het ontwerp die het onderhoud vereenvoudigden en de gebruikers gelukkiger maakten. Een goed geleid onderhoudsteam heeft een prioriteitenlijst met zulke verbeteringen. Het toekennen van die prioriteit is gebaseerd op hoe vaak relevante problemen opduiken in de logboekberichten van de dienst en op een inschatting van de hoeveelheid werk die elke verbetering zal vragen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Planning for availability
nl: Beschikbaarheidsplanning

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It means having realistic expectations to the ICT service based on what operations costs. Plan for what's the expected accessibility. For example, when schools require one should be up and running in less than 1 hour after the server crashes, one must have a standing pre-installed machine in reserve, to be inserted as a replacement for the faulty machine. What should be done during one hour is to copy your backup files to the backup machine.
nl: Dit betekent realistische verwachtingen hebben naar de ICT-dienst op basis van de kostprijs van interventies. Maak een planning gericht op de verwachte beschikbaarheid. Indien bijvoorbeeld een school vereist dat men in minder dan een uur na een servercrash terug operationeel is, moet men een vooraf geïnstalleerde reservemachine klaar staan hebben ter vervanging van de defecte machine. Wat dan binnen dat uur moet gebeuren, is de back-upbestanden overzetten naar de reservemachine.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For when a diskless or thin client fails, the school should have a small store of machines and monitors prepared. The school ICT contact can fetch and install a replacement machine. This can be done easily without waiting days for an equipment order to be filled.
nl: De school zou over een kleine voorraad machines en schermen moeten beschikken, mocht een schijfloze thin-client stuk gaan. De ICT-contactpersoon van de school kan dan een vervangcomputer ophalen en installeren. Dit kan gemakkelijk gebeuren zonder dat men dagen moet wachten totdat een bestelbon voor uitrusting ingevuld raakt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Planning for recovery
nl: Herstelplanning

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As for equipment standing ready to replace any that develop defects, users also expect to be able to retrieve lost files and data. Therefore it is crucial to back up user data regularly and keep a copy of the configuration files. One must also have architectural diagrams, and descriptions of systems, to enable ICT staff to quickly set systems up when something goes wrong.
nl: Net zoals er uitrusting klaar staat ter vervanging van uitrusting die defecten begint te vertonen, verwachten gebruikers ook dat ze verloren bestanden en gegevens kunnen terughalen. Daarom is het essentieel dat er regelmatig een reservekopie gemaakt wordt van de gegevens van de gebruikers en dat een kopie van de configuratiebestanden bewaard wordt. Men moet ook beschikken over een diagram van de architectuur en over een beschrijving van de systemen om de ICT-staf in staat te stellen snel een systeem te installeren als er iets fout gaat.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is crucial to schedule backup of user data and settings. One must plan ahead in order to have proper equipment and appropriate services. Routines must be planned to be followed when certain error situations occur and systems must be restored.
nl: Het is wezenlijk om het maken van een reservekopie van de gegevens en instellingen van de gebruikers in te plannen. Men moet vooraf een planning maken om te kunnen beschikken over passende uitrusting en geschikte diensten. Er moet een plan bestaan van de te volgen werkwijze wanneer zich bepaalde probleemsituaties voordoen en systemen hersteld moeten worden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Service Continuity
nl: Continuïteit van de dienst

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Operating continuity or continuity management is often the most costly part of the work. High demands to operational continuity will require huge investments, which must be agreed upon whilst making the SLA. For example it can be agreed that there is no disaster plan for certain services. If you have a disaster plan the value is very low if not tested once in a while. Usually this is expensive. There are examples where customers and management have blocked the engine room and turned off power to test readiness of the IT department.
nl: Continuïteit van de werking of continuïteitsmanagement is vaak het duurste onderdeel van het werk. Hoge eisen inzake operationele continuïteit zullen uitgebreide investeringen vereisen. Bij het opstellen van de dienstenniveauovereenkomst (SLA) moet men hierover een akkoord maken. Er kan bijvoorbeeld afgesproken worden dat voor bepaalde diensten geen rampenplan voorzien wordt. Indien u een rampenplan heeft, is de waarde ervan erg gering als het niet af en toe getest wordt. Gewoonlijk is dit duur. Er zijn voorbeelden bekend waarbij klanten en directie de machinekamer blokkeerden en de stroom uitschakelden om de paraatheid van het ICT-departement te testen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Operating continuity may be more needed in certain periods like under the examination periods. Then extra requirements can be needed in order to have equipments with backup ready in case of a hard disk failure on the server. But even this will require considerable additional work for the operational staff.
nl: Continuïteit van de werking kan gedurende bepaalde periodes meer nodig zijn, zoals tijdens examenperiodes. Dan kunnen extra eisen gesteld worden in verband met het klaar houden van uitrusting met een reservekopie, mocht op de server een harde schijf stuk gaan. Maar zelfs dit zal aanzienlijk extra werk inhouden voor de interventiestaf.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: An IT coordinator told us that it might be just as well to postpone the exam one day, if something went wrong with the computer system. This costs a lot less than having a double number of servers at each school. There are examples of schools having had water leakage. Then it is usual to defer examination a day or two to repair the damage . One might think the same way when it comes to school data solutions. If you have a backup of home directories for pupils and teachers, you have time to consider without doubling the systems at each school. Then it is sufficient with one or two servers in reserve located at the municipality building, which quickly can be moved and connected at the school if something goes wrong.
nl: Een IT-coördinator vertelde ons dat het even goed mogelijk is het examen een dag uit te stellen indien er met het computersysteem iets fout loopt. Dit kost heel wat minder dan in elke school een dubbel aantal servers ter beschikking te hebben. Er zijn voorbeelden bekend van scholen die met waterinsijpeling af te rekenen kregen. In zo'n is het gangbaar om de examenperiode een of twee dagen op te schuiven om de schade te herstellen. Men kan dezelfde gedachtegang hanteren op het gebied van datadiensten aan scholen. Indien u een reservekopie heeft van de persoonlijke mappen van leerlingen en leerkrachten, kunt u overwegen de tijd te nemen en niet op elke school de systemen te dubbelen. Dan volstaat het om in het gemeentehuis één of twee reserveservers te hebben, die snel vervoerd en aangesloten kunnen worden in de school waar iets fout gaat.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: ICT Infrastructure Management
nl: ICT-infrastructuurbeheer

note: type: Content of: <article><section><para>
en: This part of the operational documentation is to a greater extent about technology. The other chapters about service support and service delivery, are about work processes and procedures. Infrastructure management, are about planning, design, deployment, and ongoing maintenance of ICT systems. The purpose is to provide ICT solutions adapted to the organisation's needs, which can be operated over time to a cost one can afford.
nl: Dit deel van de operationele documentatie gaat in grote mate over technologie. De overige hoofdstukken over dienstenondersteuning en dienstverlening gaan over werkprocessen en werkwijzen. Infrastructuurbeheer gaat over het plannen, ontwerpen, inzetten en voortdurend onderhouden van ICT-systemen. Het doel ervan is ICT-oplossingen te leveren die aangepast zijn aan de behoeften van de organisatie en die door de tijd heen aan een betaalbare prijs geleverd kunnen worden.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Good planning, administration, and management are the key to ensure a well-developed ICT service, and that the service can be adapted to changing organisational needs over time. It is about using resources well and having skills and competences required to offer a good ICT service.
nl: Een goede planning, toepassing en beheer zijn de belangrijkste zaken om een goed uitgebouwde ICT-dienst te kunnen verzekeren en op termijn de dienst te kunnen aanpassen aan zich wijzigende organisatorische behoeften. Het gaat over een goed middelengebruik en over het beschikken over de vaardigheden en de competenties die nodig zijn om een goede ICT-dienst te leveren.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Even with a well-developed infrastructure, one must expect 60-70% of the cost to go on operations, i.e. service support and service delivery. Likewise, infrastructure constitutes around 20-30% of the total costs, and one must take this part just as seriously as operations. The infrastructure chosen also has a major impact on what operations will cost and what the systems can deliver.
nl: Zelfs met een goed uitgebouwde infrastructuur, mag men verwachten dat 60-70% van de kosten gaat naar de werking, d.w.z. dienstenondersteuning en dienstverlening. Evenzo gaat ongeveer 20-30% van de totale kost naar infrastructuur en men moet dit onderdeel even ernstig nemen als het onderdeel werking. De gekozen infrastructuur heeft ook een grote impact op de werkingskosten en op de prestaties die systemen kunnen leveren.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Most people associate infrastructure with roads, water and sewage, and power supply. Building a house requires infrastructure in place if we are to have a certain housing standard. In the computer world infrastructure is often associated with the data network. This was in the 1980s. Over the next two decades infrastructure extended to networks, computers, software and maintenance. So in this part of the documentation is all network, hardware and significant portions of the software part of the infrastructure.
nl: De meeste mensen associëren infrastructuur met wegen, water, rioleringen en stroomvoorziening. Als we een bepaalde woonstandaard willen handhaven, vereist het bouwen van een woning dat er infrastructuur beschikbaar is. In de computerwereld wordt infrastructuur vaak geassocieerd met het datanetwerk. Dit was het geval in de jaren 1980. De volgende twee decades breidde het concept infrastructuur uit tot netwerken, computers, software en onderhoud. Dus wordt in dit deel van de documentatie het volledige netwerk, alle hardware en significante delen van de software beschouwd als behorend tot de infrastructuur.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Even here we focus on practical planning and implementation. We have gathered concrete planning data from different municipalities with good ICT plans by budgetting and procurement. We went through design and planning, deployment process, operations process and support. It is important to keep in mind the difference in operational terms of what Service Desk does with, for example. support, and the support operations does for example with network cables to the school. It is basically four processes that recur at infrastructure management:
nl: Ook hier focussen we op praktische planning en uitvoering. We verzamelden concrete planningsgegevens bij verschillende gemeenten met goede ICT-plannen, uitgewerkt door het departement voor begroting en aankoop. We bestudeerden het ontwerp, de planning, de uitrol en het werkings- en ondersteuningsproces. Het is belangrijk om op het gebied van operationele termen het verschil in gedachten te houden tussen wat bijvoorbeeld de servicedesk doet in verband met ondersteuning en de ondersteuningsdienst met bijvoorbeeld netwerkkabels op de school. Bij infrastructuurbeheer komen hoofdzakelijk vier processen telkens terug:

note: type: Content of: <article><section><para>
en: &lt;ol style="list-style-type: decimal;"&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Design and planning process&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Development and maintenance of ICT strategies and processes for deployment and implementation of appropriate solutions in the ICT infrastructure of the organisation.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Deployment process&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Concerns implementation and deployment of activities and / or ICT solutions designed and planned with a minimum of disruption to the organisation&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Operating process&lt;/p&gt; &lt;p&gt;All activities and initiatives to deliver and/or maintain the desired use of ICT infrastructure.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Technical support process&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The development of knowledge for evaluation, support and quality assurance of all current and future infrastructure solutions.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;
nl: &lt;ol style="list-style-type: decimal;"&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Het ontwerp- en planningsproces&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Ontwikkeling en onderhoud van ICT-strategieën en processen voor het inzetten en uitvoeren van passende oplossingen in de ICT-infrastructuur van de organisatie.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Ontplooiingsproces&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Betreft toepassen en inzetten van activiteiten en /of ICT-oplossingen die ontworpen en gepland worden in functie van een minimale ontregeling van de organisatie&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Werkingsproces&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Alle activiteiten en initiatieven voor het leveren en/of onderhouden van het gewenste gebruik van ICT-infrastructuur.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Proces van technische ondersteuning&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Het ontwikkelen van kennis in functie van evaluatie, ondersteuning en kwaliteitsbewaking van alle huidige en toekomstige infrastructuuroplossingen.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Design and planning
nl: Ontwerp en planning

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Design and planning is about providing pervasive strategic guidelines for the development and installation of an ICT infrastructure to the institution's needs. It applies not only to infrastructure networks, computers, and applications. Also basic processes must be in place to get the technology to work. It applies to both Service Desk and processes for service management.
nl: Ontwerp en planning gaat over het voorzien in omvattende strategische richtlijnen voor de ontwikkeling en installatie van een ICT-infrastructuur volgens de behoeften van de instelling. Dit geldt niet enkel voor infrastructuurnetwerken, computers en toepassingen. Ook moeten basisprocessen aanwezig zijn om de technologie te doen werken. Het is zowel van toepassing op de servicedesk als op de processen voor servicebeheer.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Avoiding scheduling, or cutting corners, is very risky. Therefore it is often wise to spend a little more time and effort on planning, which will reduce risk and provide significant benefits during implementation. Most projects that get stranded do so for lack of planning. Putting in place an ITIL process in an organisation depends entirely on preparation and planning, along with effective use of people, processes, and products (tools and technology).
nl: Het opmaken van een planning uit de weg gaan of half werk leveren is erg riskant. Daarom is het vaak verstandig om iets meer tijd en energie te steken in de planning, hetgeen minder risico's zal inhouden en tijdens de uitvoering aanzienlijke voordelen zal geven. De meeste projecten die vastlopen, doen dit ten gevolge van een tekort aan planning. In een organisatie een ITIL-proces opstarten, steunt volkomen op voorbereiding en planning, in combinatie met een effectieve inzet van mensen, processen en producten (gereedschap en technologie).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: It is very important to communicate with and talk to every part of the organisation while planning ITIL. In Norway this is regulated by the labour act §4-2:
nl: Bij het plannen van ITIL is het erg belangrijk om te communiceren en te praten met elk onderdeel van de organisatie. In Noorwegen is dit geregeld in §4-2 van de arbeidswet:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: <emphasis>Employees and their representatives should be kept informed of systems used in the planning and execution of the work. They should be given the necessary training to be familiar with these systems, and take part in designing them.</emphasis>
nl: <emphasis>Werknemers en hun vertegenwoordigers moeten op de hoogte gehouden worden van de bij het plannen en uitvoeren van het werk gebruikte systemen. Ze moeten de nodige training krijgen om zich vertrouwd te maken met deze systemen en betrokken worden bij hun ontwerp.</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The objective is to deliver the right ICT solutions for your organisation. These must be easy to maintain and adapted to the school's needs. The solution must be reasonable over a long time, also when the systems expand. During a design and planning process should one relate generally to a steering group and a reference group. A good project ensures to have skilled people in the steering group and people who contribute to the reference group. A good planner is clever to use those groups and other employees to bring up the good solutions.
nl: De bedoeling is om voor uw organisatie de juiste ICT-oplossingen te bieden. Deze moeten makkelijk te onderhouden zijn en aangepast aan de noden van de school. De oplossing moet over een langere periode steekhoudend zijn, ook wanneer de systemen uitgebreid worden. Tijdens het proces van ontwerp en planning moet men over het algemeen overleggen met een stuurgroep en een referentiegroep. Een goed project zorgt voor competente personen in de stuurgroep en mensen die actief zijn in de referentiegroep. Een goede planner is bedreven in het gebruik maken van deze groepen en van andere werknemers om met goede oplossingen voor de dag te komen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: We created a check list over activities and deliveries in an infrastructure project.
nl: We maakten een checklist van activiteiten en resultaten bij een infrastructuurproject.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Plan for the schools, both curricula and activity plans
nl: Plan voor de scholen, zowel lesplan als activiteitsplan

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Existing ICT strategies
nl: Bestaande ICT-strategieën

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: What's expected of operational services
nl: Wat van de interventiediensten verwacht wordt

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Current ICT systems and operations management
nl: Huidige ICT-systemen en beheer van de werkzaamheden

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Processes
nl: Processen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: go through all the suggestions and documents
nl: neem alle suggesties en documenten door

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: look at others performing design- and planning activities
nl: bekijk hoe anderen ontwerp- en planningswerkzaamheden doen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: making and maintaining ICT plans and decisions
nl: het maken en onderhouden van ICT-plannen en -besissingen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: making and maintaining ICT architecture
nl: het maken en onderhouden van ICT-architectuur

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: making and maintaining the ICT strategy
nl: het maken en onderhouden van de ICT-startegie

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Deliveries
nl: Resultaten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ICT-strategy
nl: ICT-strategie

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ICT decisions (with justifications)
nl: ICT-beslissingen (met verantwoording)

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: IT plans
nl: IT-plannen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: the entire IT architecture
nl: de volledige IT-architectuur

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Design and planning of processes and procedures
nl: Ontwerp en planning van processen en procedures

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: organisational structure and framework
nl: organisatiestructuur en raamwerk

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Design, planning standards and decisions
nl: Ontwerp, planningsstandaarden en beslissingen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: SWOT analysis (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats)
nl: SWOT-analyse (Sterktes, Zwaktes, Kansen, Bedreigingen)

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: user cases and usability studies
nl: toepassingsvoorbeelden en bruikbaarheidsstudies

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Requirement lists and tender documents
nl: Lijst met vereisten en aanbestedingsdocumenten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Project plans
nl: Projectplannen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Technical drawings, plans and maps
nl: Technische tekeningen, plannen en kaarten

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Comments and feedback
nl: Commentaar en feedback

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: As you can see extensive planning is carried out for an infrastructure project. An ICT project for schools in the municipality can quickly reach several million NOK (hundreds of thousands pounds) should one deliver 500-1000 computers with power, computer networks and software. With such amounts, it is important to have good and feasible plans with realistic budgets.
nl: Zoals u ziet wordt voor een infrastructuurproject een uitgebreide planning uitgevoerd. Een ICT-project voor scholen in de gemeente kan al snel verschillende honderdduizenden euro bedragen als men 500-1000 computers met stroomvoorziening, computernetwerken en software moet leveren. Met zulke sommen is het belangrijk om goede en haalbare plannen te hebben met een realistische begroting.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There are several examples of municipalities that have underestimated the need for funding for ICT in schools. They have installed lots of nice equipments remaining unused. Maybe the software could be missing. The network might be of poor quality or lacking power connectors. The municipality gets quickly an additional expense of 2 million NOK (around 165 000 pounds) if 800 machines in 10 schools should have a computer network and power connectors.
nl: Er bestaan verschillende voorbeelden van gemeenten die de noden op het gebied van financiering van ICT in scholen onderschat hebben. Ze installeerden veel leuke uitrusting die ongebruikt bleef. Mogelijk ontbrak de software. Mogelijk was het netwerk van bedenkelijke kwaliteit of ontbraken de stroomconnectoren. Het betekent al gauw een extra uitgave van ongeveer 200.000 euro als 800 computers in 10 scholen van een computernetwerk en stroomconnectoren moeten voorzien worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Good development plans are made to avoid surprises. Plans are also made to ensure a proper level of ambition with a realistic budget.
nl: Goede ontplooiingsplannen dienen verrassingen te voorkomen. Planning gebeurt ook om een gepast ambitieniveau met een realistische begroting te garanderen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Deployment
nl: Uitrol

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Definition:
nl: Definitie:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Is about implementation and deployment of activities and/or ICT solutions designed and planned with a minimum of disturbance for the organisation.
nl: Handelt over implementeren en uitrollen van activiteiten en/of ICT-oplossingen, die zo ontworpen en gepland werden dat ze de organisatie minimaal verstoren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The planning project shall have assessed what equipment schools have, and how much is available. From that, one creates a plan to roll out new equipment, or replace equipment, at each school and at the central operating service.
nl: In de planningsfase zal men een inschatting gemaakt hebben van het materiaal waarover scholen beschikken en van hoeveel er beschikbaar is. Op basis daarvan ontwerpt men voor elke school en voor de centrale operationele dienst een plan voor het in gebruik nemen van nieuwe uitrusting of voor het vervangen van oude uitrusting.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This is about placing the equipment where it is to be used. Set each PC on a table and connect it to the computer network with a network cable. Plug the power cable in to the electrical outlet. Connect the screen and put network cables in the correct switches.
nl: Het betreft het plaatsen van de uitrusting waar die gebruikt moet worden. Plaats iedere PC op een tafel en verbind deze met het computernetwerk met behulp van een netwerkkabel. Steek het snoer in het stopcontact. Koppel het scherm aan en steek de netwerkkabels in de juiste netwerkswitch.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The term roll-out (or deployment) is used both for placing the equipment, and for installing and configuring software on many machines. Rolling out software may also be referred to as "release management". But the word roll-out is short and fine, although one should make clear whether you are talking about hardware or software, which require totally different procedures.
nl: Het begrip uitrollen (of inzetten) wordt zowel gebruikt voor het plaatsen van uitrusting als voor het installeren en configureren van software op een groot aantal machines. Naar het uitrollen van software kan ook verwezen worden met de term "uitgavebeheer". Maar de term uitrollen is beknopt en goed, hoewel men dan duidelijk moet maken of men het heeft over hardware of software, want beide vereisen erg verschillende werkwijzen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Rollout management is about implementing what has been planned and designed in the release process. Getting out the equipment where it should be is often harder than we think, and takes considerable time. This is because many parties are involved either to deliver the equipment, or being among the many to receive it. In a way you could say that rollout is the same as a wheel bolt that holds the vehicle wheel in place on the shaft.
nl: Uitrolbeheer gaat over het uitvoeren van wat in het releaseproces gepland en ontworpen werd. De uitrusting krijgen daar waar ze moet staan, is vaak moeilijker dan we denken en vraagt behoorlijk wat tijd. Dit is omdat veel partijen betrokken kunnen zijn bij de levering van de uitrusting of omdat diegenen die deze uitrusting moeten krijgen met velen zijn. In zekere zin zou men kunnen zeggen dat de uitrol vergelijkbaar is met een wielbout die het wiel van het voertuig vast houdt op de drijfas.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To get everything in place, is totally dependent on a lot of coordination. One must make good tactical planning, which involves both change management and project management. One must make sure that the roll out is associated with the design and planning process.
nl: Alles in orde krijgen vraagt een heleboel coördinatie. Men moet een goed tactisch plan maken, waarbij zowel veranderingsbeheer als projectbeheer een rol speelt. Men moet ervoor zorgen dat de uitrol aansluit bij het design en het planningsproces.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Danger may often occur by underestimating how deployment affects existing systems. Taking in use new solutions or upgrades will affect or change the organisation. Work routines are changed and one gets new ways to solve tasks.
nl: Vaak bestaat het gevaar dat onderschat wordt in welke mate de uitrol zijn impact heeft op de bestaande systemen. Het in gebruik nemen van nieuwe oplossingen of opwaarderingen zal een invloed hebben op de organisatie en deze veranderen. Arbeidsprocessen wijzigen en men krijgt nieuwe manieren om taken uit te voeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In the school , the change means introducing ICT tools in school subjects. This is new and different for teachers. Many are unfamiliar with how the equipment can be used in teaching. At the same time, an operating and maintenance service should be in place to give schools a safe and stable ICT solution. This leads to changes in the organisation, which must be planned and requires resources. Therefore it is important to take this into consideration both under planning and rollout..
nl: In een schoolomgeving houdt de verandering het introduceren van ICT-hulpmiddelen in schoolvakken in. Dit is nieuw en anders voor leerkrachten. Velen zijn niet vertrouwd met hoe de uitrusting bij het lesgeven gebruikt kan worden. Tegelijk moet een dienst aanwezig zijn voor de bediening en het onderhoud om scholen een veilige en stabiele ICT-oplossing te kunnen bieden. Dit geeft aanleiding tot veranderingen in de organisatie die gepland moeten worden en middelen vereisen. Daarom is het belangrijk hiermee rekening te houden, zowel bij de planning als bij de uitrol.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Roles during roll-out
nl: Functies tijdens de uitrol

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Building an IT infrastructure can be likened to building a house. When building a house one really needs an architect, a builder, an owner, masons, carpenters, plumbers, electricians and one or more supervisors (foremen). Much the same applies to deploying infrastructure. We have summed up the roles recommended as part of the operating standards ITIL.
nl: Een IT-infrastructuur uitbouwen kan vergeleken worden met een huis bouwen. Bij het bouwen van een huis heeft men een architect nodig, een bouwonderneming, een eigenaar, metselaars, schrijnwerkers, loodgieters, elektriciens en een of meer toezichthouders. Veel daarvan geldt ook voor het ontplooien van infrastructuur. We hebben de functies samengevat die in het kader van de ITIL-bedrijfsnormen aanbevolen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Owner of the deployment process - is responsible for the deployment process, and for it happening in a good and efficient manner.
nl: Eigenaar van het uitrolproces - is verantwoordelijk voor het uitrolproces en voor het feit dat dit op een goede en efficiënte wijze verloopt.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Project manager for the roll-out - is responsible for developing appropriate plans for deployment of the ICT system and day-to-day directing of the roll-out.
nl: Projectbeheerder van de uitrol - is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van een passende planning voor het uitrollen van het ICT-systeem en voor de dagelijkse leiding over de uitrol.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Coordinator for the roll-out - is responsible for coordinating roll-out activities. The Coordinator shall ensure that the project attains the objectives and acceptance requirements for the system and ensure an orderly handover.
nl: Coördinator van de uitrol - is verantwoordelijk voor de coördinatie van de activiteiten die betrekking hebben op de uitrol. De coördinator verzekert dat het project de doelen haalt evenals de vereisten die aan de oplevering van het systeem gesteld worden, en draagt zorg voor een verzorgde overdracht.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Roll-out analyst - responsible for ensuring that equipment is installed in suitable settings. Shall verify that the equipment and premises are suitable for the standards, tests and deployment agreed upon..
nl: Uitrolanalist - is er verantwoordelijk voor dat de uitrusting in een passend kader geïnstalleerd wordt. Zal controleren of de uitrusting en de panden aangepast zijn aan wat overeengekomen werd inzake standaarden, testen en uitrol.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Employees in the rollout team - are responsible for the ICT solution and the work environment, and support the acceptance and test processes.
nl: Medewerkers van het uitrolteam - zijn verantwoordelijk voor de ICT-oplossing en de werkomgeving en leveren hun bijdrage aan de opleverings- en testprocedures.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: As we see, roll-out touches many parts of an organisation. Technically it affects configurations and versions of software and equipment. It also influences the process of change and how work is done at the service.
nl: Zoals we kunnen zien krijgen vele onderdelen van een organisatie te maken met de uitrol. Op technisch vlak raakt ze aan configuraties en versies van software en uitrusting. Ze beïnvloedt ook het veranderingsproces en hoe het werk gedaan wordt op de dienst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One must think carefully about who gets assigned each of these roles. Even in a full-scale roll-out project costing several hundred thousand pounds, one person might have several roles. But it is not always prudent to give one person several roles, because it can be very demanding to follow up with both suppliers and customers of the equipment.
nl: Men moet goed nadenken over wie men met elk van deze functies belast. Zelfs in een grootschalig uitrolproces dat verschillende honderdduizenden euro kost, kan één persoon verschillende functies vervullen. Maar het is niet altijd voorzichtig om één persoon met verschillende functies te belasten, omdat het erg veeleisend kan zijn om zowel met de leveranciers van de uitrusting als met de klanten ervan de afwikkeling te doen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For minor upgrades and adjustments, there might be soon too many roles. For example, one needs not to have a project manager to place a new server, or replace a switch. This is part of the infrastructure, but is very close to the operations and maintenance. The important thing here is to distinguish between a rollout in infrastructure, and operational services. The operations department will not take over the equipment before it operates as agreed. In other words, you have a transfer document where one acknowledges that the equipment is delivered as agreed.
nl: In het geval van beperkte opwaarderingen en aanpassingen zijn er al gauw te veel functies. Men heeft bijvoorbeeld geen nood aan een projectbeheerder voor het plaatsen van een nieuwe server of voor het vervangen van een netwerkswitch. Dit behoort tot de infrastructuur, maar het sluit dicht aan bij de dagelijkse werking en het onderhoud. Het belangrijkste is hier om een onderscheid te maken tussen een uitrol van een infrastructuur en operationele diensten. De interventieafdeling zal geen uitrusting overnemen vooraleer ze volgens afspraak functioneert. Er is met andere woorden sprake van een overdrachtsdocument waarin vermeld staat dat de uitrusting zoals afgesproken geleverd werd.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Operations
nl: Werking

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The development of knowledge for evaluation, support and quality assurance of all current and future infrastructure solutions.
nl: De kennisontwikkeling in functie van evaluatie, ondersteuning en kwaliteitsverzekering van alle lopende en toekomstige oplossingen op het gebied van infrastructuur.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Operations of the equipment is about having tools and machines in place as the basis for delivering the agreed upon ICT services. Operations of equipment has a strong focus on technology. This supports all other activities being done with the ICT systems. Often operations are seen as support tucked away in an office at the end of the corridor. As a hygiene service" .First when something goes wrong, operations personnel are contacted. A good operational service is still crucial for ICT tools to work properly. Without good operations one accepts the loss of time and that tasks cannot be solved. For example a school can get problems when using tests done with ICT tools.
nl: Bij uitrusting draaien de werkzaamheden rond het aanwezig hebben van gereedschap en machines om de overeengekomen ICT-diensten te leveren. Uitrustingswerkzaamheden hebben een sterke focus op technologie. Zij dienen ter ondersteuning van alle andere activiteiten die met de ICT-systemen uitgevoerd worden. Vaak wordt naar de uitrustingsdienst gekeken als een ondersteunende dienst die weggestopt zit in een bureau aan het eind van de gang, zoals een dienst hygiëne. Pas wanneer iets fout loopt wordt personeel van de dienst gecontacteerd. Een goede operationele dienst is nochtans van cruciaal belang voor de goede werking van ICT-hulpmiddelen. Zonder een goede werking moet men tijdverlies en het feit dat taken niet uitgevoerd kunnen worden incalculeren. Op een school kunnen zich bijvoorbeeld problemen voordoen bij het afnemen van toetsen met behulp van ICT-hulpmiddelen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: One may ask whether one needs operations. Needing people to operate in today's high tech world? Is there no one who has found a way to solve operational tasks automatically? Why should you have people in the operations? The answer is usually that balancing between what is done automatically, and what people have to follow up with. An important realization is that most people want someone to talk to when a problem occurs. They want the error to be fixed, and they want feedback that everything goes smoothly. This type of error correction is not particularly easy to replace with machines.
nl: Men kan zich de vraag stellen of men wel een operationele dienst nodig heeft. Heeft men in de huidige hightechwereld nog mensen nodig om dit soort taken uit te voeren? Heeft nog niemand een manier gevonden om operationele taken te automatiseren? Gewoonlijk is het antwoord hierop dat men een evenwicht zoekt tussen wat automatisch uitgevoerd wordt en wat door mensen opgevolgd moet worden. Een belangrijke overweging is dat de meeste mensen een persoon willen hebben tegen wie ze kunnen praten als zich een probleem voordoet. Zij willen het probleem verholpen zien en zij willen de terugkoppeling krijgen dat alles terug probleemloos loopt. Dit soort foutoplossing valt niet echt gemakkelijk te vervangen door machines.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A good operations department chooses to automate where possible. Simultaneously one needs people to monitor and keep control of the automated solutions. The automation must be further developed. There are also situations where automation is insufficient. Equipment breaks, and applications crash. You need someone who is handy and can rectify errors, or obtain substitutes for what cannot be repaired.
nl: Een goede operationele dienst kiest voor automatisering waar dat mogelijk is. Tegelijk heeft men mensen nodig om de geautomatiseerde oplossingen op te volgen en te beheren. Automatisering moet ook verder ontwikkeld worden. En er zijn ook situaties waarin automatisering ontoereikend is. Uitrusting gaat stuk en toepassingen crashen. Men heeft dan iemand nodig die competent is en fouten kan herstellen of in vervanging kan voorzien van wat niet hersteld kan worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A poorly organised operations service wastes a lot of time fighting fires and working through manual procedures which could have been avoided with automation. Time spent automating can quickly pay for itself by freeing up time. This time can be used to improve support, provide more services and raise the quality for users. To get a permanent fix of errors, sometimes people might have to delay upgrades or remove services for temporary repair. This makes time to fix problems properly when monitoring the system manually would otherwise take up all the time.
nl: Een slecht georganiseerde operationele dienst verliest veel tijd met het blussen van brandjes en met het manueel uitvoeren van taken die men met automatisering had kunnen vermijden. De tijd die in automatisering geïnvesteerd wordt kan zichzelf vlug terugverdienen door de tijd die erdoor vrijkomt. Die tijd kan gebruikt worden om de ondersteuning te verbeteren, meer diensten aan te bieden en de kwaliteit voor de gebruikers te verbeteren. Om een duurzame oplossing voor problemen te bekomen moet men soms opwaarderingen uitstellen of bepaalde diensten verwijderen voor tijdelijk herstel. Hierdoor komt tijd vrij om problemen ten gronde op te lossen, waar anders bij een manuele opvolging van het systeem alle tijd daarnaartoe zou gaan.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Operations is mostly about preventing errors, or correcting equipments with reported errors. One is often not entirely familiar with causes of an error. One must troubleshoot to find the fault. Good operations' employees have flair. They use past experience to uncover errors. Then they go almost right to problem solution and correct the error.
nl: De werkzaamheden hebben hoofdzakelijk te maken met het voorkomen van fouten of het herstellen van uitrusting waarover een probleem gerapporteerd werd. Vaak is men niet volledig vertrouwd met de oorzaken van een probleem. Men moet het probleem onderzoeken om te vinden waar het fout gaat. Goede medewerkers van de dienst zijn getalenteerd. Zij maken van eerdere ervaringen gebruik om fouten te ontdekken. Daarna gaan ze nagenoeg recht op de oplossing van het probleem af en herstellen de fout.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Configuration item
nl: Configuratie-item

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A Configuration Item (CI) is part of an infrastructure. It often describes a wish for change or a question. Maybe to put in place a new service, or make adjustments to the services you already have in production. Often it is a question of upgrading some equipment, or obtaining something new.
nl: Een Configuratie-Item (CI) behoort tot de infrastructuur. Vaak beschrijft het een gewenste verandering of een vraag, mogelijk om een nieuwe dienst te installeren of om reeds in werking zijnde diensten aan te passen. Vaak is het een vraag om bepaalde uitrusting op te waarderen of iets nieuws aan te schaffen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Configuration items are important in configuration management when it comes to equipment and infrastructure. Often a configuration item is about whether systems shall:
nl: Configuratie-Items zijn belangrijk in het kader van configuratiebeheer op het gebied van uitrusting en infrastructuur. Vaak handelt een configuratie-item over de vraag of systemen:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be run
nl: operationeel moeten zijn

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be closed
nl: afgesloten moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be shut down
nl: uitgeschakeld moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be started
nl: opgestart moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be interrupted
nl: onderbroken moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: be removed
nl: verwijderd moeten worden

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Technical support
nl: Technische ondersteuning

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Technical support ensures staff are available with the right skills to support services provided in the computer network, as well as staff to work at the Service Desk. As part of technical support one should have in-depth documentation with technical advice. The advice should provide information, guidance and examples of roll-out activities, and describe support and maintenance of all parts of the ICT service. To achieve this, the staff must know, or be able to obtain information, about the technologies, processes and documentation in use. As listed below, technical support consists of several activities:
nl: De technische ondersteuning zorgt ervoor dat medewerkers met de juiste vaardigheden beschikbaar zijn om de diensten die in het computernetwerk geleverd worden, te ondersteunen en voorziet ook in medewerkers voor de Service Desk. Een aspect van de technische ondersteuning is dat ze moet beschikken over grondige documentatie met technische adviezen. Die adviezen moeten informatie bieden, leidraden aanreiken en voorbeelden geven van uitrolactiviteiten en een beschrijving geven van de ondersteuning en het onderhoud van alle onderdelen van de ICT-dienst. Om dit te kunnen, moeten de medewerkers kennis hebben van of in staat zijn informatie op te zoeken over de technologie, de processen en de in gebruik zijnde documentatie. Zoals hierna opgesomd wordt, bestaat technische ondersteuning uit verschillende activiteiten:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Research and development related to new technology.
nl: Onderzoek en ontwikkeling in verband met nieuwe technologie.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Third line service in response to incident reports from the Service Desk and general handling of problems.
nl: Derdelijnsdienstverlening als antwoord op door de Service Desk gerapporteerde incidenten en de algemene aanpak van problemen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Delivery management - technical support lack in-depth knowledge or understanding of the technology in use and need technical support from others.
nl: Het beheer van uitbestedingen - de technische ondersteuningsdienst kan een gebrek hebben aan grondige kennis van of inzicht in de gebruikte technologie en technische ondersteuning van anderen nodig hebben.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Coherence of design and planning. Especially in support and documentation. For example, when preparing tender documents.
nl: Cohesie op het vlak van ontwerp en planning, in het bijzonder inzake ondersteuning en documentatie, bijvoorbeeld bij het voorbereiden van aanbestedingsdocumenten.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Coherence with the deployment of new system versions, and acceptance in the operating environment.
nl: Cohesie tussen het uitrollen van nieuwe systeemversies en het opnemen ervan in de productieomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Analysis, interpretation and distribution of information from reports and logs.
nl: Analyse, interpretatie en verspreiding van informatie uit rapporten en logboeken.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Tactical assembly of improvements in the quality of the ICT service delivered.
nl: Tactische invoeging van verbeteringen aan de kwaliteit van de geboden ICT-diensten.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: A design and planning example
nl: Een voorbeeld van ontwerp en planning

note: type: Content of: <article><section><para>
en: As an example of how infrastructure can be made, we have taken significant portions of the ICT plan for schools in Nittedal 2005-2008. We have made some adjustments, to make it more general and easier for others to copy.
nl: Bij wijze van voorbeeld van hoe infrastructuur opgezet kan worden, hebben we belangrijke delen overgenomen uit het ICT-plan over de periode 2005-2008 voor de scholen in Nittedal (Noorwegen). We hebben enkele aanpassingen gemaakt om het wat algemener te maken en makkelijker over te nemen door anderen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Background for the plan
nl: Achtergrond van het plan

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: What's expected of the ICT tools and services
nl: Wat verwacht wordt van de ICT-hulpmiddelen en -diensten

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Skills needs
nl: Benodigde vaardigheden

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Investments
nl: Investeringen

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Objectives
nl: Doelstellingen

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Students and teachers
nl: Studenten en leerkrachten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Status and objectives
nl: Toestand en objectieven

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Costs
nl: Kosten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Other purchasing options
nl: Andere opties inzake inkoop

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Software, learning platforms, and services
nl: Software, leerplatformen en diensten

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Software and learning platforms
nl: Software en leerplatformen

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Online services
nl: Onlinediensten

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Resource usage
nl: Gebruik van hulpbronnen

note: type: Content of: <article><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Centralized operations and roles
nl: Centrale diensten en taakverdeling

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Operation and support costs
nl: Werkings- en ondersteuningskosten

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Attachment
nl: Bijlage

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: In its "Program for Digital Competence 2004-2008", the Ministry of Education and Research sets objectives for the use of digital technology in the Norwegian school. "By 2008 we will have an infrastructure, an organisation and a culture that makes our school system to one of the world leaders when it comes to development and educational use of ICT in teaching and learning."
nl: In zijn "programma voor digitale competentie 2004-2008" stelt het ministerie van onderwijs en onderzoek doelstellingen voorop inzake het gebruik van digitale technologie in de Noorse scholen. "Tegen 2008 willen we beschikken over een infrastructuur, een organisatie en een cultuur die ons schoolsysteem maakt tot een van de wereldleiders op het gebied van het ontwikkelen en het gebruiken voor pedagogische doeleinden van ICT in onderwijs en leerprocessen."

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Being able to use digital tools is defined as a basic skill for all 13 school years. Pupils' development of basic skills is to be given priority in all subjects. The new curricula will mean that students must increasingly make use of digital tools when learning. Pupils should be able to use the same technology in work, that forms the basis for the final assessment, as they use when learning. When the examination is carried out using digital tools, this provides better coherence between the learning process and the final assessment.
nl: In staat zijn om gebruik te maken van digitale hulpmiddelen wordt als een basisvaardigheid vooropgesteld voor elk van de 13 leerjaren. Het ontwikkelen van de basisvaardigheden bij de leerlingen moet in alle vakken prioriteit krijgen. De nieuwe leerplannen zullen verwachten dat leerlingen bij het leren in toenemende mate gebruik maken van digitale hulpmiddelen. De leerlingen zullen in staat moeten zijn om dezelfde technologie die ze gebruiken bij het leren, ook te gebruiken op de werkvloer, hetgeen als basis geldt voor de eindbeoordeling. Wanneer toetsen afgenomen worden met gebruikmaking van digitale hulpmiddelen, creëert dit een grotere band tussen het leerproces en het eindbeoordelingsmoment.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: A national survey in Norway (Skolenes digitale tilstand 2003, ITU, Feb. 2004) shows computers are seldom included in the subjects in primary school and computers are barely used by pupils in the school.
nl: Een nationale studie in Noorwegen (Skolenes digitale tilstand 2003, ITU, Feb. 2004) toonde aan dat computers slechts zelden gebruikt werden in de lessen in het basisonderwijs en dat leerlingen nauwelijks gebruik maakten van computers in de school.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This plan builds on "Competence Plan for schools in Nittedal (2005-2008)" and implements that competence plan's objectives for digital knowledge in Nittedal's schools. In addition, this is a plan for investment and resource requirements associated with the operation of our Linux network.
nl: Dit plan bouwt voort op het "competentieplan 2005-2008 voor de scholen van Nittedal" en implementeert de doelstellingen uit dit competentieplan op het vlak van digitale geletterdheid in de scholen van Nittedal. Daarenboven is dit een plan inzake investeringen en middelenvereisten in verband met de werking van ons Linux-netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: We have different objectives for different groups in the school and to different aspects of the ICT commitments. Briefly put, our goals are:
nl: We onderscheiden verschillende doelstellingen voor verschillende groepen op school en met betrekking tot de verschillende aspecten van de ICT-leerplanvereisten. In het kort zijn onze doelstellingen:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Get increased use of ICT among both students and teachers by increasing physical access to ICT equipment.
nl: Het realiseren van een verhoogd gebruik van ICT door zowel leerlingen als leerkrachten via een verhoogde fysieke toegankelijkheid van de ICT-uitrusting.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Be tools-oriented, and therefore emphasise the use of ICT tools in the school's subjects.
nl: Een focus op de hulpmiddelen en dus een klemtoon op het gebruik van ICT-hulpmiddelen in de lessen op school.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Give full access to educational software for everything from musical composition and use of the Internet to learning to write, simulations and games.
nl: Voor alle domeinen voorzien in een volledige toegang tot pedagogische software: van componeren van muziek over internetgebruik tot het leren schrijven van simulaties en spellen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Be thrifty and utilise the financial resources we have in the best possible way.
nl: Een zuinig beleid voeren en de financiële middelen waarover we beschikken op de best mogelijke manier aanwenden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Through these main objectives we will achieve:
nl: Via deze hoofddoelstellingen willen we het volgende bereiken:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Teachers get good working and communication tools at work.
nl: Leerkrachten krijgen op het werk goede hulpmiddelen teer beschikking om te werken en te communiceren.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Students get the opportunity to be personal users of ICT and use ICT as a natural tool in everyday school life.
nl: Leerlingen krijgen de mogelijkheid om zelf ICT-gebruikers te worden en ICT te gebruiken als een natuurlijk hulpmiddel in het alledaagse schoolleven.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The school will be physically able to fulfill various aspects of the curriculum related to ICT.
nl: De school zal materieel in staat zijn te voldoen aan de verschillende aspecten uit het curriculum die te maken hebben met ICT.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Operating and maintenance costs are not greater than what the school budget can allow.
nl: Werkings- en onderhoudskosten zijn niet groter dan wat de schoolbegroting toelaat.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To build and maintain the infrastructure you need a collaboration between many different professionals. As an example, we show what equipment areas you need expertise in. These are equipment areas that form part of the infrastructure in an ordinary school.
nl: Voor het opbouwen en het onderhoud van de infrastructuur is samenwerking tussen veel verschillende beroepskrachten nodig. Bij wijze van voorbeeld laten we zien in welke aspecten op het gebied van de uitrusting u over expertise moet beschikken. Het zijn uitrustingsaspecten die behoren tot de infrastructuur van een gewone school.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Network infrastructure with local area network (LAN) and wide area network (WAN). Mostly it is easy to obtain switches and other network equipment. This is off-the-shelf kit. But it must be set up for the planned architecture designed for centralized operations. This is a job for professionals. The municipality building department must approve the changes made.
nl: De netwerkinfrastructuur voor een lokaal netwerk (LAN) en een extern netwerk (WAN). Meestal is het gemakkelijk om aan switches en andere netwerkuitrusting te geraken. Dit is uit voorraad leverbare uitrusting. Maar ze moet geïnstalleerd worden volgens de geplande architectuur die ontworpen is met het oog op een centraal beheer. Dit is een taak voor professionelen. De dienst gebouwen van de gemeente moet zijn goedkeuring geven aan de aan te brengen veranderingen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Power supply (230V/110V) supporting client computers, servers and network equipment. Many schools have not installed outlets for all computers to be placed in classrooms, computer labs or the library. It is a job for professionals to plan a power grid with enough sockets, and follow given regulations. The municipality building department must approve the changes made.
nl: Stroomvoorziening (230V/110V) voor de voeding van client-computers, servers en netwerkuitrusting. Veel scholen hebben onvoldoende stopcontacten voor alle computers die in de klaslokalen, de computerlaboratoria en de bibliotheek moeten komen. Het is een taak voor een beroepskracht om een plan op te maken voor een elektriciteitsnet met voldoende stopcontacten en met inachtneming van de geldende voorschriften. De dienst gebouwen van de gemeente moet zijn goedkeuring geven aan de aan te brengen veranderingen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Servers and clients support a greater variety of network services and end-user applications. To obtain the right equipment is a considerable job. It is about finding equipment with appropriate capacity, good quality, decent guarantee schemes, and low prices.
nl: Een architectuur gebaseerd op een client-servermodel ondersteunt een grotere variëteit van netwerkdiensten en eindgebruikerstoepassingen. De juiste uitrusting aanschaffen is een aanzienlijke opdracht. Het omhelst het vinden van uitrusting met de gepaste capaciteit, van goede kwaliteit, met fatsoenlijke garantievoorwaarden en aan een lage prijs.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Machine setup and systems for monitoring hardware. To be sure that all equipment is running, it is normally accompanied by remote monitoring systems. That way you can have an overview of the health status of the equipment in a centralized operations center.
nl: Het installeren van de apparatuur en van de systemen voor het opvolgen van de hardware. Om te garanderen dat alle apparatuur functioneert, wordt ze gewoonlijk gekoppeld aan externe monitoringsystemen. Op die manier kunt u een overzicht behouden over de gezondheidstoestand van de uitrusting vanuit een centraal operationeel centrum.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Designing appropriate environment or room for placement of equipment that needs cooling. Computers and network electronics emit considerable heat. First recently, manufacturers of equipment have addressed the ever-increasing power consumption. Therefore, one must sometimes ensure that the excess heat gets transported away. Such cooling systems need to be installed by professionals.
nl: Het uittekenen van een geschikte omgeving of ruimte voor het plaatsen van uitrusting die koeling nodig heeft. Computers en netwerkelektronica geven een aanzienlijke hoeveelheid warmte af. Pas recent zijn fabrikanten van uitrusting het steeds toenemende stroomverbruik beginnen aanpakken. Daarom moet men er soms voor zorgen dat de overtollige hitte afgevoerd wordt. Dergelijke koelsystemen moeten door een professional geïnstalleerd worden.

note: RAW HTML: &gt; type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Knowledge of different performance requirements for software. A program for video editing must run on a workstation with &gt;1.5 Ghz processor and ample memory. Other programs may easily be used on a thin client. One must have relatively good knowledge of what can be expected of different types of client machines to choose the right mix of equipment. This requires insight into how computers are intended to be used in different subjects and in different rooms of the school.
nl: Kennis van de prestatie-eisen die door software gesteld worden. Een programma voor het bewerken van video's moet uitgevoerd worden op een werkstation met een &gt;1.5 Ghz processor en met een omvangrijk geheugen. Andere programma's kunnen gemakkelijk op een thin-client gebruikt worden. Men moet beschikken over een redelijk goede kennis over wat van verschillende types client-machines verwacht kan worden om de juiste mix op het gebied van uitrusting te kunnen kiezen. Dit vraagt inzicht in hoe men computers zal gaan gebruiken in de verschillende vakken en in de verschillende schoollokalen.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Installation and setup of optional equipment such as printers, video projectors, computer boards and the like. To set up accessories may quickly take considerable time. For example video projectors need to be screwed into the ceiling, and one must arrange for both screen cables and power to reach them. Printers must have a network point and be connected to the network. This type of installation usually requires professionals for both installation and setup.
nl: Plaatsing en installatie van bijkomende uitrusting, zoals printers, videoprojectors, digitale borden en dergelijke. Het installeren van dit soort toebehoren kan snel aanzienlijk wat tijd in beslag nemen. Bijvoorbeeld moeten videoprojectors vastgeschroefd worden aan het plafond en moet men ze voorzien van schermkabels en elektriciteit. Printers moeten een netwerkconnectie hebben en moeten ingeschakeld worden in het netwerk. Voor dit soort installatie heeft men meestal een professional nodig die de plaatsing en de installatie uitvoert.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Besides to the different professionals needed to build the infrastructure, you will additionally need:
nl: Behalve de verschillende professionals die nodig zijn om de infrastructuur uit te bouwen, zult u ook nog de volgende functies nodig hebben:

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Owner of the deployment process - is responsible for the deployment process, and for it happening in a good and efficient manner. This may be the steering group.
nl: Eindverantwoordelijke voor de implementatie - is verantwoordelijk voor het implementatieproces en voor een goed en efficiënt verloop ervan. Dit kan de stuurgroep zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Coordinator for the roll-out - responsible for coordinating deployment activities. Coordinator shall ensure the project fulfils the objectives and acceptance requirements that apply to the solution, and ensure an orderly handover. This may be an assistant to the project leader.
nl: Coördinator van de implementatie - verantwoordelijk voor het coördineren van de implementatieactiviteiten. De coördinator zal ervoor zorgen dat het project beantwoordt aan de doelstellingen en de opleveringsvereisten die aan de oplossing gesteld worden en zal instaan voor een goed geordende overdracht. Dit kan een assistent van de projectleider zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Deployment analyst - responsible for ensuring an appropriate environment at the locations where the equipment will stand. Shall verify that the equipment and premises are suitable for the agreed standards, tests and deployment. This may be an assistant to the project leader, with the task of reporting deviations from plans to the steering group.
nl: Implementatieanalist - is ervoor verantwoordelijk om voor een aangepaste omgeving te zorgen op de locaties waar de uitrusting geplaatst zal worden. Zal verifiëren dat de uitrusting en de gebouwen beantwoorden aan wat afgesproken werd inzake standaarden, testen en implementatie. Dit kan een assistent van de projectleider zijn, met de verantwoordelijkheid om te rapporteren aan de stuurgroep over de punten waarop van de planning afgeweken wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Employees in the roll-out team - responsible for ICT solution and the working environment, and support for acceptance and test processes. This is employees who participate in one or more sub-projects.
nl: Medewerkers van het implementatieteam - verantwoordelijk voor de ICT-oplossing en de werkomgeving met een ondersteunende rol bij de oplevering en de testprocessen. Dit zijn medewerkers die bij een of meer deelprojecten betrokken zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Organizationally it will look like this
nl: Vanuit organisatorisch oogpunt zal het er als volgt uitzien

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Organisational part</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Organisatorisch aspect</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Reference group</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Referentiegroep</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: shall represent users of the system. They will advise on measures to promote a good and everyday ICT solution for schools.
nl: zal de gebruikers van het systeem vertegenwoordigen. Zij zullen adviseren over maatregelen voor het bevorderen van een goede ICT-oplossing voor dagelijks gebruik op school.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Steering group</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Stuurgroep</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: whose mission is to ensure the project has enough resources and that project management gets the roll-out carried out according to the plans. The group will consist of skilled professionals who are well acquainted with project implementation, system solutions, and the use of ICT tools in schools.
nl: wiens missie erin bestaat ervoor te zorgen dat het project voldoende middelen heeft en dat het projectbeheer erin slaagt de implementatie volgens plan uit te voeren. De groep zal bestaan uit ervaren professionals die goed vertrouwd zijn met projectimplementatie, systeemoplossingen en het gebruik van ICT-hulpmiddelen op school.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">The project</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Het project</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: has the task of building the solution. The project usually consists of many sub-projects, which deliver their part of the solution.
nl: heeft als taak de oplossing te bouwen. Het project bestaat meestal uit vele deelprojecten die elk hun bijdrage leveren tot de oplossing.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To meet a new curriculum, schools must have sufficient computers available for their students and staff. This investment plan includes the actual costs of increasing the stock of computers at schools to reach national objectives. Those objectives call for at least one client machine or PC per four students. The requirements for equipment shall probably increase in a few years, so we expand that to a PC workstation per three students. All teachers should have access to a computer in their daily work at school.
nl: Om aan het nieuwe curriculum te beantwoorden, moeten scholen voldoende computers hebben die ter beschikking staan van de leerlingen en de medewerkers. Dit investeringsplan bevat de effectieve kosten voor het uitbreiden van het computerbestand op school om te beantwoorden aan de nationale doelstellingen. Deze doelstellingen gaan uit van minstens één client-computer of PC per vier leerlingen. Wellicht zullen de eisen op het gebied van uitrusting over enkele jaren verhogen, waardoor we dat optrekken tot één PC-werkstation per drie leerlingen. Alle leerkrachten zouden bij hun dagelijkse activiteiten op school toegang moeten hebben tot een computer.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Today the school net consists of servers and thin clients at the schools, and a shared server for backup in the municipality. Since we can use used computers as client machines in our network, the users' computers are not the most expensive (we buy used equipment and receive donated equipment from industry). The major costs lie in increased need for power outlets in classrooms, and possibly an increase in electricity bills in the schools.
nl: Momenteel bestaat het schoolnetwerk uit servers en thin-clients in de scholen en een gemeenschappelijke back-upserver in de gemeente. Aangezien we in ons netwerk gebruik kunnen maken van gebruikte computers als client-machines, zijn de gebruikerscomputers niet de allerduurste (we kopen tweedehandsuitrusting en krijgen door de industrie geschonken uitrusting). De grootste kosten gaan naar de nood aan meer stopcontacten in de klaslokalen en wellicht naar een verhoogde elektriciteitsfactuur voor de scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The increased number of concurrent users will also increase support and operational costs. There will also be a need for tables and chairs for the new PC workplaces. In addition, all schools received a broadband connection at a fixed price. Later, we shall illustrate the total cost by doubling the stock of equipment.
nl: Het toenemend aantal gelijktijdige gebruikers zal ook een toename tot gevolg hebben van de ondersteunings- en werkingskosten. Er zullen ook tafels en stoelen nodig zijn voor de nieuwe PC-werkplaatsen. Daarenboven kregen alle scholen een breedbandconnectie aan een vaste prijs. Later zullen we toelichten wat de totale kost is voor een verdubbeling in hoeveelheid van de uitrusting.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Status for pc coverage 01.06.2005 is:
nl: Toestand inzake pc-beschikbaarheid op 01.06.2005:

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: 8.9 students per computer in primary schools
nl: 8,9 leerlingen per computer in de basisscholen

note: type: Content of: <article><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: 4.4 students per computer in secondary schools.
nl: 4,4 leerlingen per computer in de middelbare scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Objectives for the students:
nl: Doelstellingen voor de leerlingen:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Each student group (formerly called classes) should have access to at least five computers, plus the school should have a computer room with a minimum of 15 PCs. In addition the school needs some special equipment for video editing, special education and reading/writing courses.
nl: Elke leerlingengroep (de vroegere klassen) moet tot minstens vijf computers toegang hebben. Bovendien moet de school een computerklas hebben met minstens 15 PC's. Daarenboven moet de school bijzondere uitrusting hebben voor het bewerken van video's, voor de leerlingen met een beperking en voor de lessen lezen en schrijven.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Objectives for the teachers:
nl: Doelstellingen voor de leerkrachten:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All teachers should have access to a computer in their daily work at school.
nl: Alle leerkrachten moeten bij hun dagelijks werk op school toegang hebben tot een computer.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Total number of machines:
nl: Totaal aantal machines:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Status per 01.06.05
nl: Toestand op 01.06.05

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Needs 2008
nl: Behoeften 2008

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Server status
nl: Servertoestand

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: File servers + thin client server:
nl: Bestandsservers + thin-clientserver:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Holumskogen
nl: School Holumskogen

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Ulverud
nl: School Ulverud

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Slattum
nl: School Slattum

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Rotnes
nl: School Rotnes

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Sørli
nl: School Sørli

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Kirkeby
nl: School Kirkeby

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Hagen
nl: School Hagen

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Li
nl: School Li

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Nittedal
nl: School Nittedal

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Hakadal
nl: School Hakadal

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Sum
nl: Totaal

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: We envisage a combination of thin clients, diskless clients and laptops. Schools should have an infrastructure making it possible to roll out thin clients in every classroom. Here students can write, calculate, using the internet and make presentations. In addition the school will have the opportunity to lend laptops to different groups. In this way students get close to full PC coverage in certain work situations. The laptops are connected to servers in wireless networks. In this way teaching becomes more flexible.
nl: We hebben een combinatie op het oog van thin-clients, schijfloze clients en laptops. Scholen moeten over een infrastructuur kunnen beschikken die het toelaat om in elk klaslokaal thin-clients te installeren. Daarmee kunnen leerlingen schrijven, rekenen, het internet gebruiken en presentaties maken. Daarenboven moeten de scholen de mogelijkheid hebben om laptops ter beschikking te stellen van de verschillende groepen. Op die manier zullen in sommige concrete situaties zo goed als alle leerlingen over een PC kunnen beschikken. De laptops zijn via draadloze netwerken verbonden met servers. Op die manier wordt lesgeven flexibeler.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Pupils
nl: Leerlingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We recommend an investment providing at least one client computer per third student, something the government has stated as a goal for ICT tools in schools. To achieve this we need nearly a doubling of the number of client machines.
nl: We bevelen een investering aan met het oog op minstens één client-computer per drie leerlingen, een norm die de overheid als doel vooropstelde op het vlak van ICT-hulpmiddelen op school. Om dit te bereiken moeten we het aantal client-machines bijna verdubbelen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: To reach our target we need to increase the machine park from 506 to 1033 machines. This is an increase of just under 600 machines. (thin clients, diskless clients and notebooks).
nl: Om ons doel te bereiken, moeten we het machinepark uitbreiden van 506 naar 1033 machines. Dit is een toename van net geen 600 machines. (thin-clients, schijfloze clients en notebooks).

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: We have counted with these prices, which might be subject to changes:
nl: We hielden rekening met de volgende prijzen, die aan schommelingen onderhevig kunnen zijn:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Thin Client: 700 NOK, per piece
nl: Thin Client: 70 euro per stuk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Server: approx. 50,000, per piece
nl: Server: ongeveer 5000 euro per stuk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Monitors: 500, per piece
nl: Schermen: 50 euro per stuk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Portables: 8,000, per piece
nl: Draagbare computers: 800 euro per stuk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Power plug 750, per piece
nl: Stopcontact 75 euro per stuk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Table/chair: 700, -
nl: tafel/stoel: 70, -

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Increased resource here means increased number of hours for ICT contacts in schools. Here we consider an hourly rate per teacher of NOK 270 (£22.5) - per hour, or NOK 467,100 (£38,925) a year. We also consider somewhat increased resources to central operations of the municipality. We expect slightly less than one new hire in centralized operations for over 1,000 client machines. In addition, ICT contact at each school, training and ICT coordinator.
nl: Meer middelen hier betekent ook meer uren voor de ICT-contactpersonen in de scholen. Hier houden we rekening met een uurtarief per leerkracht van 27 euro per uur, of 46.710 euro per jaar. We houden ook rekening met enigszins verhoogde middelen voor de algemene werking van de gemeente. We rekenen op iets minder dan een voltijdse nieuwe werkkracht in de algemene administratie per 1.000 client-machines. Daarbovenop komt nog een ICT-contactpersoon op elke school, training en een ICT-coördinator.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Licence costs. Today, we can install Linux on laptops using the school's existing network. Thus we avoid the rent of Microsoft products such as Windows and Office. School Rates for rental of Microsoft program cost as much as all computers over a period of 5-6 years.
nl: Licentiekosten. Momenteel kunnen we Linux installeren op laptops met behulp van het bestaande netwerk van de school. Zo vermijden we de huur van Microsoft-producten. zoals Windows en Office. De schooltarieven voor de huur van Microsoft-programma's liggen even hoog als de kostprijs van alle computers voor een periode van 5-6 jaar.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Broadband agreement, all schools have broadband connection. Price depends on the individual school agreement.
nl: Breedbandcontract. Alle scholen hebben een breedbandverbinding. De kostprijs varieert naargelang het contract van elke school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Recently used equipment have more performance than the machines that were available for 3-4 years ago. If the users machines had 256 MB of memory and 800 MHz processor then those would fit as diskless clients. This simplifies support for using the CD / DVD player, audio, USB stick and similar.
nl: Recente tweedehandsuitrusting is krachtiger dan de machines die beschikbaar waren 3-4 jaar geleden. Indien de gebruikersmachines konden beschikken over 256 MB geheugen en een 800 MHz processor, dan zouden deze geschikt zijn om als schijfloze clients te fungeren. Dit vereenvoudigt de ondersteuning voor het gebruik van de CD/DVD-speler, audio, USB-stick en dergelijke.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Total</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Totaal</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients and diskless workstations
nl: thin-clients en schijfloze werkstations

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 130,000
nl: 13.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 322,000
nl: 32.200

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 500,000
nl: 50.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1,000,000
nl: 100.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 80,000
nl: 8.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 230,000
nl: 23.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 340,000
nl: 34.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1,020,000
nl: 102.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Other: switches, cables,
nl: Overige: switches, kabels

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 150,000
nl: 15.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 450,000
nl: 45.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Power plug/cables
nl: Stopcontacten/kabels

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 290,000
nl: 29.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 870,000
nl: 87.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Tables/chairs
nl: Tafels/stoelen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 190,000
nl: 19.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 570,000
nl: 57.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Increased resources, operations
nl: Meer verbruik en verhoogde werkingskosten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 700,000
nl: 70.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Licence costs for portable machines
nl: Licentiekosten voor draagbare machines

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 40,000
nl: 4.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 120,000
nl: 12.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Broadband agreements
nl: Breedbandcontracten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 100,000
nl: 10.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 300,000
nl: 30.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 5,582,000
nl: 558.200

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: There has been a growing interest from politicians, parents and teachers to go over to laptops in secondary schools. Laptops and a wireless network will give schools a completely different flexibility in room layout and teaching.
nl: Politici, ouders en leerkrachten hebben een groeiende belangstelling in een overgang naar laptops op de middelbare scholen. Laptops en een draadloos netwerk zouden scholen een totaal andere flexibiliteit bieden voor het inrichten van het klaslokaal en het verstrekken van onderricht.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The problem with only focusing on laptops is:
nl: Het probleem met een unieke focus op laptops is:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: We have to buy Microsoft licenses in addition to the machines.
nl: Naast de computers moeten we ook licenties kopen bij Microsoft.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: The machines have a lifespan of approximately 3 years. Thus the municipality incurs an annual expenditure to cover new classes in secondary schools.
nl: De computers hebben ongeveer een levensduur van 3 jaar. Dus haalt de gemeente zich een jaarlijkse uitgave op de hals om klassen in de middelbare scholen van nieuw materiaal te voorzien.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Increased insurance costs
nl: Verhoogde verzekeringskosten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: A greater need for power outlets when all laptops must have access to electricity.
nl: Een grotere behoefte aan stopcontacten om alle laptops van elektriciteit te voorzien.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Increased need for the schools ICT-contact resources
nl: Toegenomen behoefte aan tussenkomst van de ICT-contactpersonen van de scholen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Doubling of central operating costs of preparing the disk images etc. for laptops, and maintenance of a locally-installed system on 266 additional laptops.
nl: Een verdubbeling van de centrale werkingskosten door het voorbereiden van de schijfimages, enz. voor de laptops en voor het onderhoud van de op 266 bijkomende laptops geïnstalleerde software.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: This option has a total price tag of roughly 12 million NOK, just over 1 million pounds. (This does not include any increase in insurance costs.)
nl: Deze optie heeft een totaal prijskaartje van ruw geschat 1.200.000 euro. (Dit houdt geen rekening met een eventuele toename van de verzekeringskosten.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Teachers
nl: Leerkrachten

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Each teacher should have access to a client machine at the school.
nl: Elke leerkracht moet op de school toegang hebben tot een client-computer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Status: Schools today have approximately 65 PCs divided among approximately 266 employees. This gives a PC coverage of 4 teachers per PC.
nl: Toestand: Momenteel hebben scholen ongeveer 65 PC's, gezamenlijk te gebruiken door ongeveer 266 werknemers. Dit geeft een verhouding van 1 PC per 4 leerkrachten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: We want to give credits to the teachers in Nittedal. The new curriculum sets high requirements for teachers' ICT skills. It will be necessary to ensure that all teachers in Nittedal have access to a computer. Today's teacher plans and implements teaching on and with data. They document and report, write weekly plans, work plans, annual plans and IEPs. More and more teachers use e-mail for contact both at home and school.
nl: We willen de leerkrachten in Nittedal erkenning geven. Het nieuwe curriculum stelt hoge eisen aan de ICT-vaardigheden van leerkrachten. De garantie dat alle leerkrachten in Nittedal toegang hebben tot een computer, zal een noodzaak zijn. Een hedendaagse leerkracht plant en geeft zijn lessen op basis en aan de hand van gegevensinformatie. Hij houdt verantwoordingsstukken bij en rapporteert, schrijft wekelijks een planning uit, maakt werkplanningen en jaarplanningen en werkt individuele leerprogramma's uit voor kinderen met een beperking. Meer en meer leerkrachten gebruiken e-mail als communicatiemiddel, zowel thuis als op school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Schools have already arranged to buy computers for their staff. As a result, the number of computers varies from school to school. We aim to give each teacher access to a computer at work.
nl: Scholen hebben al inspanningen gedaan om computers aan te kopen voor hun medewerkers. Als gevolg daarvan varieert het aantal computers van school tot school. We streven ernaar om elke leerkracht toegang te geven tot een computer op het werk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Here we outline two options to achieve full PC coverage for teachers in Nittedal.
nl: Hier schetsen we twee mogelijkheden om te voorzien in een PC voor elke leerkracht in de gemeente Nittedal.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Option 1: Thin clients in combination with portables. This will give each teacher access to a thin client + that 3.3 teachers share access to one laptop.
nl: Optie 1: Thin-clients in combinatie met draagbare computers. Hiermee zal elke leerkracht toegang hebben tot een thin-clientcomputer en zal een laptop moeten gedeeld worden door 3,3 leerkrachten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: cost
nl: kostprijs

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Total cost
nl: Totale kostprijs

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Alternative 1
nl: Mogelijkheid 1

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients
nl: Thin-clients

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 140,000
nl: 14.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 640,000
nl: 64.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Tables, chairs
nl: Tafels, stoelen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 400,000
nl: 40.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: License costs
nl: Licentiekosten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Total
nl: Totaal

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1,540,000
nl: 154.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Additional for flatscreen
nl: Extra voor flatscreens

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 200,000
nl: 20.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Totally with LCD
nl: Totaal met LCD

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1,740,000
nl: 174.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The advantage of the thin clients to teachers are the low cost of procurement. We can also expect a longer lifetime of the thin clients compared to laptops.
nl: Het voordeel van thin-clients voor leerkrachten is de lage kostprijs om ze aan te schaffen. We mogen ook een langere levensduur verwachten bij thin-clients vergeleken met laptops.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: But reused equipment is often without flatscreen. Client machines' cabinets can be large, giving space shortage in the workplace for teachers. Should we obtain a flatscreen to all teachers, one must triple the cost, going from 500, - NOK ( 43 £ ) to 1500, - NOK. The total cost would increase by 200,000 NOK. Overall equipment to teachers cost 1.74 million NOK ( 150,000 £ ).
nl: Maar hergebruikte uitrusting is vaak zonder flatscreen. De behuizing van client-machines kan groot zijn, wat tot ruimtegebrek kan leiden in de werkruimte van de leerkrachten. Als er voor alle leerkrachten in een flatscreen voorzien moet worden, moet men de kostprijs verdrievoudigen, namelijk van 50 euro naar 150 euro. De totale kostprijs zou toenemen met 20.000 euro. De globale kostprijs van de uitrusting voor de leerkrachten bedraagt 174.000 euro.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Option 2: Portables for all teachers
nl: Optie 2: Een draagbare computer voor elke leerkracht

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Alternative 2
nl: Alternatief 2

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 2,128,000
nl: 212.800

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Wireless switches
nl: Draadloze switches

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Power plug
nl: Stekker

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 75,000
nl: 7.500

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 117,000
nl: 11.700

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 2,400,000
nl: 240.000

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The problem we see is the actual location of the thin clients. Teachers have small work desks often in large common rooms. A thin client per teacher with old-style (CRT) monitors would create a space problem in all schools. The problem is greatly reduced with modern flat screens.
nl: Een mogelijk probleem dat we zien is de eigenlijke locatie voor de thin-clients. Vaak hebben leerkrachten kleine werkbureaus in grote gemeenschappelijke ruimtes. Een thin-client voor elke leerkracht met oude CRT-monitoren zou in alle scholen voor een ruimteprobleem zorgen. Met moderne flatscreens wordt dit probleem in grote mate beperkt gehouden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The advantage of portables is that they require little space. Teachers can easily bring their work home. The disadvantage is the lifespan of a portable, around half that of stationary equipment. It is reasonable to assume that laptops are twice as expensive to maintain as desktop PCs, and three to four times more costly to operate than the thin or diskless clients.
nl: Het voordeel van draagbare computers is dat ze weinig ruimte vragen. Leerkrachten kunnen hun werk makkelijk mee naar huis nemen. Het nadeel is de levensduur van een draagbare computer, die slechts ongeveer de helft is van die van vaste uitrusting. Het is redelijk om aan te nemen dat draagbare computers tweemaal zo duur zijn op het gebied van onderhoud dan desktop PC's en drie tot vier maal zo duur als thin-clients of schijfloze clients wat functioneringskosten betreft.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Recommended technical development budget
nl: Aanbevolen begroting voor de technische uitwerking

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: In the period 2005 to 2008 we put up the following recommendation for an IT infrastructure at the schools.
nl: In de periode 2005 tot 2008 stelden we de volgende aanbeveling op voor de IT-infrastructuur in de scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Number</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Aantal</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Article</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Product</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Cost</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Kostprijs</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients and diskless workstations including all infrastructure
nl: Thin-clients en schijfloze werkstations met inbegrip van alle infrastructuur

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin clients or diskless workstations with flat screen and all infrastructure
nl: Thin-clients of schijfloze werkstations met flatscreen en alle infrastructuur

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">800 client machines in total</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">800 client-computers in totaal</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">7,322,000</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">732.200</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Where software runs, depends on infrastructure and capacity of the network. It's fine to operate all installations on schools from a central location, for example from ICT services in the municipality or a centrally located operation.
nl: Waar software draait, hangt af van de infrastructuur en de capaciteit van het netwerk. Het is goed om alle installaties op de scholen te bedienen vanaf een centrale locatie, bijvoorbeeld vanuit de ICT-diensten van de gemeente of vanuit een centraal gelegen operationeel centrum.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One must take into account that network capacity to schools can provide limits to how much schools can download at the same time, or where it is best to place servers to get the equipment's full functionality. There is a big difference between a single teacher downloading a film from for example NRK, compared to about 30 students doing the same simultaneously. If the shool has 1.5 Mbit/s broadband capacity, it is not possible for 30 simultaneous users to download the movie directly from NRK. Then you must have cacheing proxies in place at the school.
nl: Men moet rekening houden met het feit dat de netwerkcapaciteit voor scholen grenzen kan stellen aan de hoeveelheid gegevens die scholen tegelijkertijd kunnen downloaden. Men moet zich ook de vraag stellen waar men de servers best installeert om de volledige functionaliteit van de uitrusting te kunnen benutten. Er is een groot verschil tussen één leerkracht die een film downloadt van bijvoorbeeld de nationale TV-omroep en ongeveer 30 leerlingen die tegelijkertijd hetzelfde doen. Indien de school beschikt over een breedbandverbinding met een capaciteit van 1,5 Mbit/s is het onmogelijk voor 30 gebruikers om gelijktijdig de film rechtstreeks te downloaden van de nationale TV-omroep. Dan moet je op de school een cachende proxyserver hebben staan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Check list centralisation
nl: Centralisatiechecklist

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: UNINETT ABC has made a document with recommendations &lt;&lt;<link linkend="FootNote">FootNote</link>(Recommendations of UNINETT ABC: <ulink url="http://www.uninettabc.no/?p=veiledning&amp;amp;sub=annet"/> )&gt;&gt; related to the centralisation of ICT operations. It gives advice about the placement of servers and which operational tasks may be centralised from the available capacity of the bandwidth to the school.
nl: UNINETT ABC maakte een document met aanbevelingen &lt;&lt;<link linkend="FootNote">Voetnoot</link>(Aanbevelingen van UNINETT ABC: <ulink url="http://www.uninettabc.no/?p=veiledning&amp;amp;sub=annet"/> )&gt;&gt; in verband met het centraliseren van ICT-activiteiten. Het geeft advies over de plaatsing van servers en welke operationele taken gecentraliseerd kunnen worden op basis van de beschikbare bandbreedte voor de school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">General measures to improve the operation of clients and servers</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Algemene maatregelen om de werking van clients en servers te verbeteren</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Thin or diskless clients against local servers</emphasis><emphasis role="strong">Lockdown of thick clients</emphasis><emphasis role="strong">Local server machines</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Thin- of schijfloze clients tegenover lokale servers</emphasis><emphasis role="strong">Uitschakelen van thick clients</emphasis><emphasis role="strong">Lokale servermachines</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Remote operation</emphasis><emphasis role="strong">Centralisation of some functions</emphasis><emphasis role="strong">Local server machines</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Externe bediening</emphasis><emphasis role="strong">Centralisatie van bepaalde functies</emphasis><emphasis role="strong">Lokale servermachines</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Server machines regionally/nationally</emphasis><emphasis role="strong">Centralisation of all operations</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Regionale/nationale servermachines</emphasis><emphasis role="strong">Centralisatie van alle operaties</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Capacity of the schools' network</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Capaciteit van het netwerk van de scholen</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Low bandwidth (ISDN)
nl: Geringe bandbreedte (ISDN)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Medium bandwidth (ADSL and similar)
nl: Middelmatige bandbreedte (ADSL en dergelijke)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: High bandwidth (fibre and similar)
nl: Hoge bandbreedte (glasvezel en dergelijke)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The new curriculum (L2006) highlights the use of digital tools as one of the "basic skills". We wish that the use of ICT should go beyond teaching, and increasingly provide educational and administrative tools to support learning activity and new forms of learning while providing easy access to knowledge. Giving experience with digital learning platforms is one of the objectives of the competence plan. The aim was for one or more schools to try this out in 2006.
nl: Het nieuwe curriculum (L2006) belicht het gebruik van digitale hulpmiddelen als een van de "basisvaardigheden". We willen dat het gebruik van ICT ruimer gaat dan enkel in functie van het lesgeven en stellen in toenemende mate onderwijskundige en administratieve hulpmiddelen ter beschikking ter ondersteuning van de leeractiviteit en van nieuwe leervormen via het verlenen van een gemakkelijke toegang tot kennis. Ervaring laten opdoen met digitale leerplatformen is een van de objectieven van het competentieplan. De doelstelling voor 2006 was om dit uit te proberen in een of meer scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Research shows computer equipment being used to a limited extent for teaching in schools. Computer usage has stagnated and in some subjects declined, research shows (ITU Monitor 2005). The use of ICT in schools is often individualized, and students learn to become consumers. Teaching methods are hindering the sharing of knowledge in school. Few teachers use ICT daily. Internet and text-related services are the most important forms of computer use in schools.
nl: Onderzoek leert dat in de school slechts in beperkte mate gebruik gemaakt wordt van de computeruitrusting bij het lesgeven. Het computergebruik is gestagneerd en voor sommige vakken zelfs achteruitgegaan (ITU Monitor 2005). Het gebruik van ICT in de scholen is vaak individueel en leerlingen leren zich er als consumenten te gedragen. De gebruikte onderwijsmethodes op school belemmeren het delen van kennis. Weinig leerkrachten maken dagelijks gebruik van ICT. Internet en tekstgerelateerde diensten maken op school de belangrijkste vormen van computergebruik uit.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Simply put, teachers focus too much on using tools for office administrative work such as MS Office or OpenOffice.org. What they ought to focus on was the use of simulations, editing pictures, audio and video communication on the Internet, and games.
nl: Eenvoudig gesteld, focussen leerkrachten te veel op het gebruik van hulpmiddelen voor administratieve kantoorwerkzaamheden, zoals Microsoft Office of OpenOffice.org. Waarop zij zouden moeten focussen is het werken met simulaties, beeldbewerking, audio- en videocommunicatie op het internet en spellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Home use is often quite different. At home students are producers and use ICT mostly collectively and for communication. They put together and send each other pictures, exchanging content, using the major opportunities for recording, editing and sharing of movies which is possible with today's computers with broadband. Children and young people also play video games more at home than at school (ITU Monitor 2005).
nl: Het thuisgebruik is vaak heel anders. Thuis zijn leerlingen producenten en gebruiken ze ICT hoofdzakelijk collectief en voor communicatie. Zij monteren foto's en sturen die naar elkaar door, wisselen inhoud uit, maken gebruik van de basisfuncties op het gebied van opnemen, bewerken en delen van films, hetgeen met de huidige computers en met een breedbandverbinding mogelijk is. Kinderen en jongeren spelen thuis ook meer videospelletjes dan op school (ITU Monitor 2005).

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Researchers say that video games are one of the main leisure activities for children and young people. One child in four plays every day (Youth Agency 2006). Video games are a social activity. In the wake of the games both virtual and physical communities arise, from playing together on consoles to participating in gatherings where youth can play.
nl: Onderzoekers stellen dat videospelletjes een van de belangrijkste vrijetijdsactiviteiten zijn van kinderen en jongeren. Eén kind op vier speelt dagelijks (Jeugdagentschap 2006). Videospelletjes zijn een sociale activiteit. In het kielzog van de spelletjes ontstaan zowel virtuele als fysieke gemeenschappen, en dat kan gaan van samen spelen op consoles tot het deelnemen aan bijeenkomsten waar jongeren kunnen gaan spelen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: An important task is that the school development contributes to update general education perspective in the general part of the curriculum. Allowing digital judgement or digital education developed in relation to steps and learning strategies, as stated by the national Research and Resource Centre for ICT in education.
nl: Een belangrijke taak is ervoor te zorgen dat de school evolueert en haar globale visie op onderricht moderniseert en dit in het algemene gedeelte van het curriculum inbouwt. Leerlingen moeten de kans krijgen op digitaal vlak een kritische zin te ontwikkelen en via de toepassing van leermethodes moet stapsgewijs aan hun digitale opvoeding gewerkt worden, zoals gesteld wordt door het Nationaal Onderzoeks- en Ondersteuningscentrum voor ICT in het onderwijs.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To get equipment more in use requires considerable effort by the teacher. They must be continually educated in new forms of learning to use the new ICT tools for teaching. There must be more emphasis on youth's actual use of media and forms of communication. It is not enough to provide a teaching platform and e-mail. The tools should fully support the new ways of using media.
nl: Het vraagt van de leerkracht een aanzienlijke inspanning om meer te werken met de uitrusting. Zij dienen permanent bijgeschoold te worden in nieuwe vormen van leren om de nieuwe ICT-hulpmiddelen voor het onderwijs te kunnen gebruiken. Men moet meer de klemtoon leggen op het feitelijke gebruik door de jeugd van media en communicatievormen. Het volstaat niet om een leerplatform en e-mail ter beschikking te stellen. De hulpmiddelen moeten de nieuwe manieren van omgaan met media, volledig ondersteunen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To achieve this, the equipment must be adapted to the software and the online services that teachers and students use in their school work. The browser is arguably the most important program students use in learning. Many will also be surprised that office programs as OpenOffice.org or MS Office are irrelevant in lower grades. At those grades, simple programs for practicing writings, drawings, communication, simulations and music forming apply. So what is important in the choice of software is to provide good access to the Internet and support for active learning using ICT tools that are relevant to the school subjects.
nl: Om dit te bereiken moet de uitrusting aangepast zijn aan de software en de online-diensten die door leerlingen en leerkrachten gebruikt worden bij hun schoolse werkzaamheden. Er valt wat voor te zeggen dat een browser het belangrijkste instrument is dat leerlingen gebruiken bij het leren. Velen zullen ook verbaasd zijn dat kantoorprogramma's, zoals Microsoft Office of OpenOffice.org irrelevant zijn voor de lagere afdelingen. Daarin horen eenvoudige programma's thuis die het schrijven oefenen, of waarmee men kan tekenen, communiceren, en simulaties en muziek kan maken. Wat bij de keuze van de software dus belangrijk is, is een goede toegang tot het internet en het ondersteunen van actief leren met behulp van ICT-hulpmiddelen die relevant zijn voor de vakken op school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: With diskless clients you get full support for multimedia, film, USB sticks and more. The advantage of thin clients is that they allow reuse from as far back as 1995. At that time the machines had no video capabilities. The USB standard was not fully developed. Computers from 2000 and later usually have a much higher capacity. Such machines can easily show video clips from NRK, DVDs, and one can play games.
nl: Met schijfloze clients heeft u volledige ondersteuning voor multimedia, film, USB-sticks, enzovoort. Het voordeel van thin-clients is, dat dit het hergebruik van computers toelaat, zelfs daterend uit 1995. Op dat ogenblik beschikten de computers nog niet over ondersteuning voor videobewerking. De USB-standaard stond ook nog niet volledig op punt. Computers uit 2000 en later hebben meestal veel meer mogelijkheden. Zulke computers kunnen makkelijk videoclips van de nationale omroep en DVD's afspelen en men kan er spellen op spelen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The advantage of diskless clients is that they provide the same performance as the so-called thick clients or computers with most of the software installed locally. At the same time one gets the same low operating costs with diskless clients as with thin clients. This is because all the software is managed on the central server machine.
nl: Het voordeel van schijfloze clients is dat ze dezelfde prestaties kunnen leveren als de zogenaamde thick-clients of computers waarop de meeste software lokaal geïnstalleerd is. Tegelijk krijgt men dezelfde lage werkingskosten met schijfloze clients als met thin-clients. Dit heeft te maken met het feit dat alle software wordt beheerd op de centrale servercomputer.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Today Skolelinux comes with over 50 school-relevant programs. In addition, it has browser, email client and OpenOffice.org with 8 different office applications. This is much more than what comes with Microsoft which mostly offers browser, e-mail and 5 current office tools.
nl: Momenteel bevat Skolelinux meer dan 50 programma's die van belang zijn voor scholen. Bovendien bevat het een browser, een e-mailprogramma en OpenOffice.org met 8 verschillende kantoortoepassingen. Dit is veel meer dan wat men bij Microsoft krijgt, dat hoofdzakelijk een browser een e-mailprogramma en 5 actuele kantoortoepassingen biedt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: With Debian Edu, it is also relatively easy to customize menus for the various stages of education so that we can reduce the number of educational programs. Especially since some applications are introduced in 4th-5th grade. While programs may be popular at first or second stages of education will be too easy when students have gotten older and learned more. In addition, there is an increasing number of educational programs on the Internet. This is software that works on any platform. So you can use the programs at home on Apple or Windows, and the school's Debian Edu. Students handle this just fine.
nl: Met Debian Edu is het ook relatief gemakkelijk om menu's aan te passen aan de verschillende onderwijsniveaus, zodat het aantal onderwijsprogramma's beperkt gehouden kan worden. Dit is vooral zo, omdat sommige toepassingen behandeld worden in het 4de-5de leerjaar, terwijl andere eerder populair zijn in de eerste leerjaren, maar te gemakkelijk worden wanneer de leerlingen ouder worden en al meer geleerd hebben. Daarenboven neemt het aantal onderwijsgerichte toepassingen op het internet toe. Dit is software die op elk platform werkt. Men kan deze programma's dan thuis op een Apple- of een Windowscomputer uitvoeren en op school met Debian Edu. Leerlingen kunnen hier perfect mee om.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Learning platforms
nl: Leerplatformen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Various digital learning platforms are found on the market. Some cost money, others are free. They all offer teachers and students an area where they can share and store documents, send and receive information.
nl: Op de markt zijn verschillende digitale leerplatformen te vinden. Sommige kosten geld, andere zijn gratis. Zij bieden alle aan leerkrachten en leerlingen een ruimte waarin ze documenten kunnen opslaan en deze kunnen delen, en de mogelijkheid om informatie te verzenden en te ontvangen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Price example:
nl: Prijsvoorbeeld:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Digital learning platform
nl: Digitaal leerplatform

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 3300,- NOK per school per year
nl: 330,- euro per school per jaar

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: School network
nl: Schoolnetwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Free
nl: Gratis

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Regardless of the bandwidth the following functions can be centralized:
nl: Ongeacht de bandbreedte kunnen de volgende functies gecentraliseerd worden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Configuration management, i.e. having oversight and control of the configuration of machines, networks, applications and services
nl: Configuratiebeheer, d.w.z. overzicht en controle behouden over de configuratie van machines, netwerken, toepassingen en diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Program management, i.e. having oversight and control of access to, usage and performance of applications and services
nl: Programmabeheer, d.w.z. overzicht en controle behouden over de toegang tot en het gebruik en de prestaties van toepassingen en diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Updates and patching
nl: Updates en patches

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: User administration, preferably with a FEIDE compatible user management system (BAS)
nl: Gebruikersbeheer, bij voorkeur met een gebruikersbeheersysteem dat compatibel is met FEIDE (BAS)

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Licence administration
nl: Licentiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Monitoring and measurement
nl: Controle en meting

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Checklist for services that can be centralized or replicated. For example can backup be centralized. The same applies to the user database with a central directory server (LDAP) with replication to each school.
nl: Checklist voor diensten die gecentraliseerd of gerepliceerd kunnen worden. Reservekopieën kunnen bijvoorbeeld gecentraliseerd worden. Hetzelfde geldt voor de databank van gebruikers via een centrale directoryserver (LDAP) met replicatie naar elke school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Services
nl: Diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Description
nl: Beschrijving

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Local
nl: Lokaal

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Central
nl: Centraal

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Webserver allows all users to create a website
nl: Webserver waardoor elke gebruiker de mogelijkheid heeft een website te creëren

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Print server. The aim is that it will also manage print quotas
nl: Printserver. De bedoeling is dat hij ook printquota's beheert

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Automatic connection of computers in the network
nl: Automatische verbinding van computers met het netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Name server
nl: Naamserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Directory server containing user data for logon, file sharing and group information
nl: Directoryserver met gebruikersgegevens voor inloggen, delen van bestanden en gebruikersgroepen

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Thin client server
nl: Thin-clientserver

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Network file system
nl: Netwerkbestandssysteem

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Clock server so that all machines have the correct time
nl: Tijdserver zodat alle machines de correcte tijd hanteren

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Email to everyone locally at the school
nl: Lokale e-maildienst tussen iedereen op school

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Remote control over encrypted connection
nl: Extern beheer over een versleutelde verbinding

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Cache for web sites (to save bandwidth)
nl: Cache voor websites (om te besparen op bandbreedte)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: System management via the web browser
nl: Systeembeheer via de webbrowser

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: User administration
nl: Gebruikersbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Simplified user administration
nl: Vereenvoudigd gebruikersbeheer

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Backup (should be done on a separate machine)
nl: Reservekopieën (moet op een aparte machine gedaan worden)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Samba for connecting Windows-computers
nl: Samba voor het aansluiten van Windows-computers

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Automatic control of the system setup
nl: Automatisch beheer van de systeeminstellingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Host and service monitoring
nl: Toezicht op computers en diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Monitoring the health of the server machine
nl: Opvolgen van de gezondheid van de servermachine

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Connecting Macs
nl: Aansluiten van Macs

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Supplied (not set up)
nl: Geleverd (niet geconfigureerd)

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Use of resources in operations
nl: Het gebruik van middelen voor de werking

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For day-to-day operation of its computers, each school has an ICT contact. ICT contacts have from 2 to 4 hours allocated to this work per week. In addition, the municipality has an ICT tutor in a 50% position working with, among other things, competence and operations. The operation of the Linux network would gradually be transferred to the municipal ICT service in the school year 2005-2006.
nl: Voor het dagelijkse beheer van zijn computerbestand beschikt elke school over een ICT-contactpersoon. ICT-contactpersonen beschikken per week over 2 tot 4 uur voor deze taak. Daarnaast beschikt de gemeente over een halftijdse instructeur die onder meer actief is op het gebied van competentieontwikkeling en het uitvoeren van interventies. Het beheer van het Linux-netwerk zal tijdens het schooljaar 2005-2006 gradueel overgedragen worden aan de ICT-dienst van de gemeente.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: On behalf of Debian Edu, Kapp næringshage (business park) made a calculation program which estimates the use of resources for ICT in schools. Today we operate the school network for over 3000 users with 2.1 FTEs. (Schools' ICT contacts allocate a total of 1.6 FTEs for their work, and 0.5 FTEs in the municipality.) When Kapp næringshage calculates our resource requirements for operation, they estimate the current needs to be 4.6 FTEs. This shows that the school has managed much with few resources.
nl: Ten behoeve van Debian Edu maakte het bedrijvenpark Kapp næringshage een berekeningsprogramma dat een schatting maakt van de besteding van middelen voor ICT in scholen. Momenteel houden wij het schoolnetwerk met meer dan 3.000 gebruikers operationeel met 2,1 fte's (De ICT-contactpersonen op de scholen besteden samen 1,6 fte's aan hun werk, en er is een 0,5 fte op de gemeente). Bij het berekenen van onze behoefte aan middelen voor de werking, komt Kapp næringshage uit op een schatting van 4,6 fte's om te voldoen aan onze huidige noden. Dit toont aan dat de school met weinig middelen veel gepresteerd heeft.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Increased resources must primarily be placed in schools, because the schools' ICT contacts get busier when the number of PCs goes up. Increased number of pcs means increased use, and increased need for guidance in educational use of ICT tools.
nl: Extra middelen moeten in de eerst plaats naar de scholen gaan, aangezien de ICT-contactpersonen op school meer werk zullen krijgen wanneer het aantal PC's toeneemt. Een toegenomen aantal PC's betekent ook een toegenomen gebruik ervan en een verhoogde behoefte aan ondersteuning inzake het gebruik van ICT-hulpmiddelen voor educatieve doeleinden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Maintenance will increase faster than number of simultaneous users, but maintenance of the machines themselves will increase almost linearly with the number of machines. We want to focus more on the educational use of the equipment, and want most of the increase to be go towards use of ICT tools in school subjects.
nl: De functioneringskosten zullen sneller toenemen dan de toename van het aantal gelijktijdige gebruikers, maar louter het onderhoud van de machines zelf zal ongeveer lineair groeien met het aantal machines. We wensen meer te focussen op het educatieve gebruik van de uitrusting en willen dat het grootste deel van de toegenomen middelen gaat naar het gebruik van ICT-hulpmiddelen in de leervakken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There will also be a somehow greater need for increased resources for the municipality's ICT service, but because of economies of scale, the increase here will be small.
nl: Ook bij de gemeentelijke ICT-dienst zal in zekere mate de behoefte groeien aan extra middelen, maar omwille van het schaalvoordeel, zal de toename hier eerder klein zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Today it is difficult for schools to prioritize hours to an ICT contact. Both because money for this must be taken from already stressed school finances, and because schools have lacked guidance on what and how much ICT contacts at schools will perform.
nl: Momenteel valt het moeilijk voor scholen om uren vrij te maken voor de ICT-contactpersonen. Niet enkel moet voor de financiering van deze uren geput worden uit de reeds krappe schoolfinanciën, maar scholen hebben ook te weinig leiding gekregen over wat en hoeveel ICT-contactpersonen op school moeten presteren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Operations' roles
nl: Werking en taakverdeling

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The duties of ICT contact at each school:
nl: De taken van de ICT-contactpersoon op iedere school:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: From experience, we reckon these tasks take a minimum of 4 hours a week for a school with 50 thin or diskless clients. If the school has fewer machines, this reduces the number of hours a bit. With more machines, for example 150 machines, the local ICT contact at each school needs around a 30% position to easily handle technical maintenance.
nl: Op basis van ervaring gaan we ervan uit dat deze taken minimaal 4 uur per week vergen in een school met 50 thin-clients of schijfloze clients. Indien de school over minder machines beschikt, reduceert dit enigszins het aantal uren. Indien er meer machines zijn, bijvoorbeeld 150, dan is voor de lokale ICT-contactpersoon op iedere school ongeveer een 30% functie nodig om het technische onderhoud goed te kunnen doen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If the school can't set aside a sufficient number of hours to the ICT contact, duties in the work list above must be removed, and the opposite if the school can use more hours.
nl: Indien de school niet in een voldoende aantal uren kan voorzien voor de ICT-contactpersoon, moeten taken uit de bovenstaande taakomschrijving weggelaten worden, en het omgekeerde is waar indien de school in meer uren kan voorzien.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Tasks beyond this, for example updating a website, being an instructor (beyond normal collegial guidance), must be agreed individually for compensation/taking time off.
nl: Bij extra taken, zoals bijvoorbeeld het onderhouden van een website, fungeren als instructeur (bovenop de gewone collegiale ondersteuning) moet men individuele afspraken maken inzake compensatie/tijdsbesteding.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The ICT supervisor recommends the following tasks for ICT and ICT service supervisor.
nl: De ICT-supervisor beveelt volgende taken aan op het vlak van ICT en de supervisie van ICT-diensten.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Operations:
nl: Werkzaamheden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Visit the school for troubleshooting defects and errors on computers, printers and servers.
nl: Een bezoek brengen aan de school om defecten en fouten bij computers, printers en servers op te lossen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Continuous updating of software on school servers.
nl: Permanente bijwerking van de software op de schoolservers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Procurement of equipment and software with tenders in the market.
nl: Aankopen van uitrusting en software via openbare aanbestedingen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Skills:
nl: Vaardigheden:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Develop the competence plan.
nl: Ontwikkelen van het competentieplan.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Training of ICT contacts in schools.
nl: Trainen van de ICT-contactpersonen op de scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Introduction to user interface and standard programs for teachers.
nl: Opleiding verzorgen voor leerkrachten over de gebruikersinterface en de standaardprogramma's.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: How much of the central operating resources are required, depends on which client types you have selected. Operation of workstations is almost twice as expensive for the operation of diskless clients.
nl: Hoeveel centrale werkingsmiddelen vereist zullen zijn, is afhankelijk van het type clientcomputer waarvoor u gekozen heeft. Het onderhoud van werkstations is bijna tweemaal zo duur als dat van schijfloze clients.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The definition of operating costs:
nl: De definitie van functioneringskosten:

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: All activities and initiatives to deliver and/or maintain the desired use of ICT infrastructure.
nl: Alle activiteiten en initiatieven die nodig zijn om het gewenste gebruik van de ICT-infrastructuur te verzekeren en/of op peil te houden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: We have described what is a realistic operating environment, considering a moderate level of service with proactive operation. The Norwegian "Program for digital kompetanse" is the basis for our assessments.
nl: We hebben een realistische operationele omgeving geschetst, rekening houdend met een gemiddeld dienstenniveau en een proactieve aanpak. We gebruikten het Noorse "Programma voor digitale competentie" als basis voor onze inschatting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Proactive operation is to discover and rectify errors before they affect users. An example of proactive operation is to update laptops with new disk images once a week. When teachers log in the morning after, all the machines will have been reset to the school's preferences.
nl: Een proactieve aanpak heeft tot doel problemen te ontdekken en te repareren voor de gebruikers er last van ondervinden. Een voorbeeld van een proactieve aanpak is eens per week de laptops updaten met nieuwe schijfimages. Als de leerkrachten de ochtend nadien inloggen, zullen alle machines terug ingesteld zijn volgens de voorkeuren van de school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Operations get messages about defects in the system before it goes wrong for users. Defects are rectified and bugs fixed before users notice anything. A system example that provides messages used to proactive operation is disk store. They can notify when a hard disk is defective, or if the disk cache is full. Operations can also get information if the computer network is available, or whether processes must be terminated when users logs out.
nl: De interventiedienst krijgt meldingen over defecten in het systeem vooraleer het voor de gebruikers fout gaat lopen. Defecten worden hersteld en bugs worden gerepareerd vooraleer de gebruikers iets merken. Een voorbeeld van een systeem dat meldingen geeft die voor een proactieve aanpak gebruikt worden, is een monitoring van de opslag op schijf. Dit kan melden dat een harde schijf defect is of dat de opslagruimte van de schijf vol is. De interventiedienst kan ook geïnformeerd worden over de beschikbaarheid van het computernetwerk of over het feit dat nog processen beëindigd moeten worden nadat een gebruiker zich afgemeld heeft.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Advantage: One achieves very high stability of the system, supposing one has access to the right tools and the right skills. It becomes easier to maintain multiple types of computers because they know if they work or fail and can replace faulty equipment. Disadvantage 1: Requires higher technical expertise. Higher costs of establishing and managing operations. Disadvantage 2: Proactive operation is more costly than reactive operation if one does not count the loss of working hours for equipment that is defective. What you focus on depends on what the consequences are if the system is down. It is difficult to calculate the loss of teaching when ICT tools do not work. If it is required that the pupils and teachers have little downtime, one must invest in high uptime.
nl: Voordeel: men bereikt een zeer hoge stabiliteit van het systeem op voorwaarde dat men beschikt over de juiste hulpmiddelen en de gepaste vaardigheden. Het wordt makkelijker om verschillende types computers te onderhouden, aangezien men weet of ze werken of falen en aangezien men defecte uitrusting kan vervangen. Nadeel 1: vereist grotere technische expertise. Hogere kostprijs voor het opzetten en laten functioneren van de interventiedienst. Nadeel 2: Een proactieve aanpak is duurder dan een reactieve werking als men de uren dat uitrusting buiten dienst is niet in rekening brengt. Waarop u focust hangt af van wat de gevolgen zijn van het buiten werking zijn van het systeem. Het is moeilijk in rekening te brengen wat de verliezen zijn voor het onderricht als ICT-hulpmiddelen niet functioneren. Als het voor de leerkrachten en de leerlingen belangrijk is dat de onbeschikbaarheid van deze hulpmiddelen binnen de perken gehouden wordt, dient men te investeren in een hoge mate van beschikbaarheid.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When we expand the fleet in schools this must have an impact on both ICT contacts' working resource and municipal ICT service for schools.
nl: Wanneer we in de scholen het machinepark uitbreiden, zal dit een impact hebben op de functioneringskosten van de ICT-contactpersonen en van de gemeentelijke ICT-dienst die ten dienste staat van de scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To quantify the need, we have estimated increased resource requirements in some of our investment options:
nl: Om de behoefte te kunnen kwantificeren, hebben we een schatting gemaakt van de verhoogde middelenvereisten voor enkele van onze investeringsopties:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: The number of clients/portables
nl: Het aantal clients/laptops

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Users:
nl: Gebruikers:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Stipulated resource needs in 2008
nl: Vooropgestelde middelenbehoeften in 2008

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Today's real resource:
nl: Huidige reële middelen:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Today's need 2005:
nl: Huidige behoeften voor 2005:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: More than 3000
nl: Meer dan 3000

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 4.6 FTEs (man-year)
nl: 4,6 fte's (manjaar)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 2,1 FTEs
nl: 2,1 fte's

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Pupils in 2008
nl: Leerlingen in 2008

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 6,9 FTEs
nl: 6,9 fte's

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: Teachers in 2008
nl: Leerkrachten in 2008

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 4,3 FTEs
nl: 4,3 fte's

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Alternative 2 (laptop)
nl: Alternatief 2 (laptop)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 5,9 FTEs*
nl: 5,9 fte's*

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ) Additional FTEs for maintenance of 266 laptops
nl: ) Extra fte's voor het onderhoud van 266 laptops

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Costs for the administration of all the computers for students and teachers. We go out from Alternative 1 in regards to the thin clients for students and teachers, and some laptops.
nl: Kostprijs van het beheer van al de computers voor de leerlingen en de leerkrachten. We gaan uit van alternatief 1 met thin-clients voor leerlingen en leerkrachten en enkele laptops.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Year</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Jaar</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Number of PCs</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Aantal PC's</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Central operator</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Centrale operator</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">ICT guide for the entire municipality</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">ICT-begeleider voor de hele gemeente</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">ICT-contact at each school (average)</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">ICT-contactpersoon in elke school (gemiddelde)</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">In total</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Totaal</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1/2 FTE
nl: 1/2 fte

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 8,5 % FTE(3:30 hours per week)
nl: 8,5 % fte (3,5 uur per week)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Human resources' costs for operations*</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Personeelskosten voor de operationele werking*</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">NOK 980 910,-</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">98 091,- euro</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1 position
nl: 1 personeelslid

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 100 % FTE(26 hours per week)
nl: 100 % fte (26 uur per week)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 11,5 FTE
nl: 11,5 fte

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">NOK 5 400 00,-</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">540 000,- euro</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ) NOK 270, - per teacher hour 1730 hours a year. ICT contact at each school uses 75% of the time on pedagogical support.
nl: ) 27,- euro per leerkracht-uur, 1730 uur per jaar. De ICT-contactpersoon op iedere school besteedt 75% van zijn tijd aan pedagogische ondersteuning.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Alternative 2 with laptops for every teacher:
nl: Alternatief 2 met een laptop voor elke leerkracht:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 1 + 4/5 FTE*
nl: 1 + 4/5 fte*

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: 12,8 FTEs
nl: 12,8 fte's

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">NOK 6,000,000.-</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">600 000,- euro</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: ) An additional position for maintenance of laptops.
nl: ) Een extra personeelslid voor het onderhoud van de laptops.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Training costs for students and teachers is roughly the same with Windows and Linux, according to surveys done in schools in Norway and the UK. This is because the training is related to the use by end user programs in everyday school life.
nl: Volgens in Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk uitgevoerd onderzoek bedraagt de kost voor het trainen van leerlingen en leerkrachten ruwweg evenveel voor Windows en Linux. Dit heeft te maken met het feit dat de training zich richt op het gebruik van toepassingsprogramma's voor het dagelijks leven op school.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Usually, at a school with 300 students and teachers only one or two persons need training in operating computer systems. This refers to both an ICT contact at school, and an operator in the municipality.
nl: Op een school met 300 leerlingen en leerkrachten moeten normaliter slechts één of twee personen getraind worden voor het beheren van de computersystemen. Het betreft dan een ICT-contactpersoon op de school en een medewerker van de gemeente.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: We have included additional training costs for Linux. When all teachers have one day going through the Linux desktop option, the transition to the new system goes easier for those who think they can only manage Windows. The cost for displays like LærerIKT and similar are not included as we have done in the cost overview from the municipalities in this survey.
nl: We hebben extra trainingskosten voorzien voor Linux. Wanneer alle leerkrachten gedurende een dag een kennismaking krijgen met de Linux-desktopomgeving, verloopt de overgang naar het nieuwd systeem makkelijker voor diegenen die denken dat ze enkel met Windows overweg kunnen. De kostprijs van een digitaal schoolbord, zoals we dat bij het kostenoverzicht voor de gemeenten meegerekend hebben, is in deze studie niet inbegrepen.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Summary of the options
nl: Samenvatting van de opties

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To achieve the objective of one computer per third student and one pc per teacher Option 1 is recommended. This option requires over 800 additional computers compared to current coverage of 506 client machines. Overall, we will then get just over 1300 client computers with emphasis on thin and diskless clients. Some machines will also be portable to provide additional flexibility in everyday school life.
nl: Om het objectief van één computer per drie leerlingen en één pc per leerkracht te halen, wordt optie 1 aanbevolen. Deze optie vereist 800 extra computers, vergeleken met het huidige arsenaal van 506 client-computers. In totaal zullen we dan beschikken over iets meer dan 1300 client-computers met de hoofdklemtoon op thin-clients en schijfloze clients. Er zullen ook een aantal draagbare computers zijn om een grotere flexibiliteit te kunnen bieden in het dagelijks leven op school.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Alternatives</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Alternatieven</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Cost over 3 years</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Kostprijs over 3 jaar</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Option 1: Development of 800 clients
nl: Optie 1: Gebruiksklaar maken van 800 client-computers

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 7,322,000.-
nl: 732 200,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Option 2: Portable to all teachers + Option 1.
nl: Optie 2: Draagbare computer voor elke leerkracht + optie 1.

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 12,000,000.-
nl: 1 200 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Operating costs:
nl: Functioneringskosten:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Yearly cost</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Jaarlijkse kostprijs</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Alternative 0. Administrating 506 client machine
nl: Alternatief 0. Beheer van 506 client-machines

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 1,000,000.-
nl: 100 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Option 1. Increases with about 800 to 1300 PCs
nl: Optie 1. Aangroei met ongeveer 800 pc's tot 1300 pc's

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 5,400,000.-
nl: 540 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Option 2. Portables to to all teachers*
nl: Optie 2. Een draagbare computer voor elke leerkracht*

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 6,000,000.-
nl: 600 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Option 3. Portable room layout*
nl: Optie 3. Inrichten van een ruimte voor de draagbare computers*

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 8,000,000.-
nl: 800 000,-

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The large increase in operating expenses from current option 0 to option 1 is due to investment in ICT contact at schools. This increases from 10% to a full 100% FTE. The maintenance ICT contacts do today is around 10% FTE. This will probably increase to 20% with a doubling of the number of client machines. On increase to a full-time position, 80% will be used to support the educational use of ICT tools in school subjects. This means that principals at school must allocate resources for this, so that one follows the national curriculum from 2006.
nl: De aanzienlijke toename inzake functioneringskosten van de huidige optie 0 naar optie 1 is te wijten aan de investering in ICT-contactpersonen op de scholen. Daar ziet men een toename van een 10% functie naar een voltijdse 100% fte-functie. De onderhoudswerkzaamheden die momenteel uitgevoerd worden door ICT-contactpersonen bedragen ongeveer 10% fte. Dit zal wellicht toenemen tot 20% bij een verdubbeling van het aantal client-machines. Bij het optrekken naar een voltijdse functie, zal 80% van de tijd worden besteed aan het ondersteunen van het educatief gebruik van ICT-hulpmiddelen in de leervakken op school. Dit houdt in dat de schoolhoofden daarvoor middelen moeten voorzien, zodat men beantwoordt aan de vereisten van het nationale curriculum uit 2006.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Alternative 1:
nl: Alternatief 1:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Type of cost</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Aard van de kosten</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Amount</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Bedrag</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Of this is the administration of 1300 client computers:
nl: Hieronder valt het beheer van 1300 client-computers:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 2,000,000.-
nl: 200 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Annual investment in three years:
nl: Jaarlijkse investering gedurende drie jaar:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 2 440 667,-
nl: 244 066,7-

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Support for educational use of ICT tools:
nl: Ondersteuning voor het educatief gebruik van ICT-hulpmiddelen:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 3,400,000.-
nl: 340 000,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Annual cost for Option 1 with investment and operations:
nl: Jaarlijkse kostprijs voor optie 1 inclusief investeringen en werking:

note: type: Content of: <article><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NOK 7,841,000.-
nl: 784 100,- euro

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Many schools have developed an activity plan for the use of ICT in the school. This should be included as attachment.
nl: Veel scholen hebben een actieplan ontwikkeld voor het gebruik van ICT in de school. Dit zou in bijlage toegevoegd moeten worden.

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Setting up infrastructure
nl: De infrastructuur opzetten

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Network architecture
nl: Netwerkarchitectuur

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Shall set up a computer network that scales so that one can either operate the system locally or connect to a centralized operational solution
nl: Praktijksituatie: we gaan op zo een schaal een computernetwerk inrichten dat men het systeem zowel lokaal kan laten functioneren als het kan verbinden met een centraal beheerde oplossing

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Solution
nl: Werkwijze

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Exception handling
nl: Omgaan met probleemsituaties

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Verification
nl: Verificatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Update the configuration database
nl: Werk de configuratiedatabase bij

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Server profiles
nl: Serverprofielen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: How to install machines for an entire computer network for a school or many schools in a municipality.
nl: Praktijksituatie: hoe computers installeren voor een volledig computernetwerk op school of voor meerdere scholen in de gemeente.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: &lt;ul&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;{{attachment:bilder50.png}}&lt;/p&gt; &lt;p&gt;<emphasis role="strong">The different profiles on different servers.</emphasis>&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
nl: &lt;ul&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;{{attachment:bilder50.png}}&lt;/p&gt; &lt;p&gt;<emphasis role="strong">De verschillende profielen voor verschillende servers.</emphasis>&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Combi-server as a combined resolution
nl: Een combi-server als een gecombineerde oplossing

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Two profiles with main server and thin client server in combination are called a combi-server
nl: De combinatie van twee profielen, dat van hoofdserver en dat van thin-clientserver, heet een combi-server

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This is a fairly small step, which makes it easy to use an appropriate switch on the backbone network, and use a crossover cable to connect the firewall with a combi-server
nl: Dit is een vrij eenvoudige stap, die het makkelijk maakt om op het hoofdnetwerk een passende switch te gebruiken en met een cross-overkabel de firewall te verbinden met een combi-server

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Note: Be aware that setting a printer on the address 192.168.0.0/24, which is the thin client network, does not work if the hostname is <emphasis role="strong">printer00</emphasis>. Be sure to edit KDE printing manager to search for printers at 192.168.0.0/24-net. Not standard 10.0.2.0/23-net.
nl: Opmerking: denk eraan dat een printer instellen op het adres 192.168.0.0/24, hetgeen het thin-clientnetwerk is, niet werkt indien de computernaam <emphasis role="strong">printer00</emphasis> is. Zorg ervoor om het printerbeheer van KDE te bewerken en te zoeken naar printers op 192.168.0.0/24-net. Niet standaard 10.0.2.0/23-net.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Description of the profiles in Skolelinux/Debian-Edu
nl: Beschrijving van de profielen in Skolelinux/Debian-Edu

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Profiles shown during the installation originate from the file <computeroutput>src/debian-edu-install/debian/debian-edu-install.templates</computeroutput> in the debian-edu-install package.
nl: De profielen die tijdens de installatie getoond worden zijn afkomstig uit het bestand <computeroutput>src/debian-edu-install/debian/debian-edu-install.templates</computeroutput> uit het pakket debian-edu-install.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical desktop</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Grafische desktopomgeving</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: One will increasingly see references to a graphical desktop. In short that means a modern desktop with point and click, windows, icons, and file folders. Graphical user interfaces were first made by Xerox Parc in 1973, 10 years before they came to personal computers that could be bought on the market. This was a <emphasis>very</emphasis> short presentation of graphical user interfaces.
nl: In toenemende mate is er sprake van grafische desktopomgevingen. In het kort gaat het om een moderne desktopomgeving met aanwijzen en klikken, vensters, iconen, en bestandsmappen. Een grafische gebruikersomgeving werd voor het eerst gecreëerd door Xerox Parc in 1973, 10 jaar voor ze toegepast werd in personal computers die op de markt te vinden waren. Dit was een <emphasis>uiterst</emphasis> korte voorstelling van een grafische gebruikersomgeving.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">A brief summary of the different profiles in Skolelinux/Debian-edu and how they can be combined</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Een korte beschrijving van de verschillende profielen in Skolelinux/Debian-edu en hoe men ze kan combineren</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: &lt;ol style="list-style-type: decimal;"&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Main server&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Warning: <emphasis>All</emphasis> Skolelinux/Debian-edu-networks <emphasis>must have</emphasis> only one main server, and only one machine with that profile. Most commonly that profile can be combined with thin client servers, or just a workstation.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Every Skolelinux network needs one, and only one machine running the 'Main Server'. This machine provides network services such as for example network login with the help of directory server (LDAP) etc. Without this machine the network does not work. Since this machine will save all data files, it needs a lot of disk space. You do not get graphical user interface by installing this profile. If you want a graphical user interface you must also install <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">workstation</link>-profile or <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">thin client server</link>.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Workstation&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;
nl: &lt;ol style="list-style-type: decimal;"&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Hoofdserver&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Waarschuwing: <emphasis>alle</emphasis> Skolelinux/Debian-edu-netwerken <emphasis>mogen</emphasis> slechts één hoofdserver hebben en slechts één machine met dat profiel. Meest gebruikelijk kan dat profiel gecombineerd worden met dat van een thin-clientserver, of gewoon dat van een werkstation.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Elk netwerk van Skolelinux moet één en slechts één computer hebben met het profiel 'Hoofdserver'. Deze computer biedt netwerkdiensten aan, zoals bijvoorbeeld aanmelden op het netwerk met behulp van een directory-server (LDAP), enz. Zonder deze computer kan het netwerk niet functioneren. Aangezien op deze computer alle gegevensbestanden opgeslagen worden, moet hij over veel schijfruimte beschikken. Via het installeren van dit profiel, krijgt u geen grafische gebruikersomgeving. Indien u een grafische gebruikersomgeving wenst, moet u eveneens het profiel <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">werkstation</link> installeren of <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">thin-client-server</link>.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt; &lt;li&gt;&lt;p&gt;Werkstation&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Machines running the 'workstation' profile is what we know as normal PCs. Users log on to workstations, and get storage space on <link linkend="!InfrastructureSetup--mainserverprofile">The main server</link>. Documents, personal settings and many network services are on <link linkend="!InfrastructureSetup--mainserverprofile">The main server</link>. User programs run on the workstation.
nl: Computers die onder het profiel 'werkstation' functioneren, kennen we als gewone pc's. Gebruikers loggen in bij werkstations en krijgen opslagruimte op <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--mainserverprofile">De hoofdserver</link>. Documenten, persoonlijke instellingen en veel netwerkdiensten bevinden zich op <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--mainserverprofile">De hoofdserver</link>. De gebruikersprogramma's worden uitgevoerd op het werkstation.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: For access to CD/DVD-player/burner, digital cameras, scanners, this is the profile to install.
nl: Dit is het te installeren profiel om cd/dvd-speler/brander, digitale camera's en scanners te kunnen benaderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Machines running the thin client server support the thin clients. This profile also includes the <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">workstation</link> profile. To prevent saturating the network, two NICs are required. The profiles: main server, workstation and thin client server can be installed on the same machine.
nl: Computers die onder het profiel thin-clientserver functioneren ondersteunen de thin-clients. In dit profiel is ook het profiel <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">werkstation</link> inbegrepen. Om oververzadiging van het netwerk te voorkomen, zijn twee netwerkkaarten vereist. De profielen hoofdserver, werkstation en thin-clientserver kunnen op dezelfde machine geïnstalleerd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: This profile also contains <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">the work station</link>-profile
nl: Dit profiel houdt ook het profiel <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">werkstation</link> in.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Diskless workstations
nl: Schijfloze werkstations

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Machines running as thin client servers provide support for diskless clients if this is enabled. In Skolelinux 2.0 this must be enabled afterwards. This profile also includes <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">the workstation</link>-profile. Profiles main server, workstation and thin client server can be installed on the same machine.
nl: Indien dit geactiveerd werd, leveren machines die als thin-clientservers functioneren, ondersteuning voor schijfloze clients. In Skolelinux 2.0 moet dit achteraf geactiveerd worden. Dit profiel houdt ook het profiel <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">werkstation</link> in. De profielen hoofdserver, werkstation en thin-clientserver kunnen op dezelfde machine geïnstalleerd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Main server + thin client server (including workstation)
nl: Hoofdserver + thin-clientserver (met inbegrip van werkstation)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This combination of profiles, also called combined profile, providing the ability to setup a complete Skolelinux / Debian-edu network <link linkend="!InfrastructureSetup--workstationprofile">workstations</link> and <link linkend="!InfrastructureSetup--thinclientprofile">thinclients</link> with only one server. This is an acceptable solution in a small Skolelinux/Debian-edu network, with maybe 10-15 thin clients and a few workstations. For larger installations, one must usually choose servers which are <emphasis>larger</emphasis>.
nl: Deze combinatie van profielen, ook gecombineerd profiel genaamd, biedt de mogelijkheid om een volledig Skolelinux / Debian-edu-netwerk van <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--workstationprofile">werkstations</link> en <link linkend="InfrastructureSetup--!InfrastructureSetup--thinclientprofile">thin-clients</link> op te zetten met slechts één server. Dit is een aanvaardbare oplossing in een klein Skolelinux / Debian-edu-netwerk met ongeveer 10-15 thin-clients en enkele werkstations. Voor uitgebreidere installaties moet men meestal <emphasis>forsere</emphasis> servers kiezen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Main server + workstation
nl: Hoofdserver + werkstation

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: This combination of profiles mainly gives you a main server with a GUI. If you do not like the idea of administering your main server from the command line, this is a good combination.
nl: Met deze combinatie van profielen krijgt u in hoofdzaak een hoofdserver met een grafische werkomgeving. Indien u niet houdt van het idee om uw hoofdserver te beheren aan de commandoregel, is dit een goede combinatie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The standalone profile is not part of Skolelinux/Debian-edu network. The purpose of this profile is to support the home PC or portables.
nl: Het profiel losstaande computer maakt geen deel uit van het Skolelinux/Debian-edu-netwerk. Het doel van dit profiel is ondersteuning te bieden voor thuiscomputers en draagbare computers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><orderedlist><listitem><para>
en: Stand alone
nl: Losstaande computer

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The standalone profile can not be installed together with the main server, workstation or thin client server.
nl: Het profiel losstaande computer kan niet samen met het profiel hoofdserver, het profiel werkstation of het profiel thin-clientserver geïnstalleerd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The standalone profile is best to use without linking it to a Skolelinux / Debian-edu network.
nl: Het is best om het profiel losstaande computer te gebruiken zonder het te koppelen aan een Skolelinux / Debian-edu-netwerk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: All programs in Skolelinux/Debian edu are included in the standalone profile
nl: Alle programma's uit Skolelinux/Debian edu zijn opgenomen in het profiel losstaande computer.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Hardware servers
nl: Hardware-servers

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: What's should be configured
nl: Praktijksituatie: wat geconfigureerd moet worden

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Client computers
nl: Client-computers

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Choice of client machines. Should you choose silent machines or machines for multimedia. Should one have laptops to all or desktops.
nl: Praktijksituatie: keuze van client-machines. Moet men een keuze maken voor stille machines of voor multimediacomputers. Moet men voor iedereen een laptop hebben of een desktop.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Several types of technologies can provide application on the PC. Most common is thick clients operating locally on each computer. But there are other types of technology for applications on the desktop. Many have heard of graphic terminals. Examples include Citrix, !FreeNX and Windows Terminal Server. There are also other options like lowfat clients and real thin clients. This article describes the options and provides an overview of where the various terminal technologies do best. The reason for the article is the experience of enterprise solutions with centralized operation of the computer in many different buildings with low, medium or high network capacity.
nl: Verschillende types technologie kunnen het uitvoeren van toepassingen op een pc mogelijk maken. Het meest gebruikelijke zijn thick-clients, waarbij op elke computer alles lokaal uitgevoerd wordt. Maar er zijn ook nog andere technologieën die het uitvoeren van toepassingen op een desktopcomputer mogelijk maken. Velen hebben wellicht al horen praten over grafische terminals. Voorbeelden daarvan zijn Citrix, !FreeNX en Windows Terminal Server. Er bestaan nog andere mogelijkheden, zoals lowfat-clients en echte thin-clients. In dit artikel worden de opties beschreven en krijgt u een overzicht van waar de verschillende terminal-technologieën het best renderen. De reden voor dit artikel is de ervaring met bedrijfsoplossingen voor het gecentraliseerd beheer van computerinfrastructuur in veel verschillende gebouwen met een lage, middelmatige of hoge netwerkcapaciteit.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Client technologies are described in the following order. Graphic terminals Citrix and !FreeNX, thin clients with X Windows, thick clients with Linux and Windows, client in between with Linux, and laptops. The following are examples of what server systems are commonly used in various business-oriented installations. A key factor for calculating costs is the number of concurrent users and the number of servers. Centralized management of computer equipment at several schools may in practice be compared with how the operations of ICT systems is done in larger companies. Often schools have more computers than the rest of the council's activities. Failure to think things through in what one chooses for client solutions in schools can quickly lead to a doubling of the number of employees in IT services in the municipality.
nl: Client-technologieën worden in de volgende volgorde beschreven. Grafische terminals Citrix en !FreeNX, thin-clients met X-Windows, thick-clients met Linux en Windows, clients die zich daar ergens tussenin situeren met Linux, en laptops. Wat volgt zijn voorbeelden van welke serversystemen gewoonlijk gebruikt worden in verschillende bedrijfsgeoriënteerde installaties. Sleutelfactoren voor het berekenen van de kosten zijn het aantal gelijktijdige gebruikers en het aantal servers. Het gecentraliseerd beheer van de computeruitrusting van verschillende scholen kan in de praktijk vergeleken worden moet hoe ICT-systemen beheerd worden in grotere bedrijven. Vaak beschikken scholen over meer computers dan de rest van de diensten van het gemeentebestuur. De te maken keuzes op het gebied van client-oplossingen voor scholen niet voldoende overdenken, kan al gauw leiden tot een verdubbeling van het aantal medewerkers op de IT-dienst van de gemeente.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Citrix is the most known product for <emphasis role="strong">graphical clients</emphasis>. The company making this is product was established in 1989. The first graphical clients were made for the operating system OS/2. First Windows product was launched with NT 3.51 in 1995. There are several competing products to Citrix. One of the most successful is the NX technology. Briefly, you may run applications from a server with Citrix or NX. The screen is exported over the network from a server to a graphical terminal on a thick client.
nl: Citrix is het meest bekende product op het gebied van <emphasis role="strong">grafische clients</emphasis>. Het bedrijf dat dit product maakt, werd in 1989 opgericht. De eerste grafische clients werden gemaakt voor het besturingssysteem OS/2. Het eerste Windowsproduct werd met NT 3.51 in 1995 gelanceerd. Er bestaan verschillende producten die concurreren met Citrix. Een van de meest succesvolle is de NX-technologie. Kort samengevat kunt u toepassingen vanaf een server uitvoeren met Citrix of met NX. Het scherm wordt over het netwerk geëxporteerd door een server naar een grafische terminal of een thick-client.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Graphical clients</emphasis> have the strength that it would be seemless what ever kind of operating system that might be running on the client. One could use the applications on the server anyways. One can run standard office programs and client emails over an ISDN line with 64 kbps. That said, there are limitations in graphic software, whether it is used with multimedia or interactive graphics. The solution can quickly become of no practical use if a municipality distributes 30 or 50 graphic terminals at 5-6 schools with broadband with 2-8 Mbps. With this capacity one can not run interactive graphical applications. The Internet would be filled up with traffic, and the Citrix client would disconnect from the server machine.
nl: De kracht van <emphasis role="strong">grafische clients</emphasis> is dat de technologie naadloos aansluit bij om het even welk besturingssysteem dat op de client gebruikt wordt. Men voert hoe dan ook toch de toepassingen uit op de server. Over een ISDN-lijn met een snelheid van 64 kbps kan men standaard bureautoepassingen en e-mailprogramma's gebruiken. Dit gezegd zijnde, zijn er wel beperkingen inzake de grafische software welke gebruikt kan worden, zoals multimediatoepassingen of interactieve grafische toepassingen. Al snel kan de oplossing weinig praktisch worden als een gemeente 30 tot 50 grafische terminals uitzendt naar 5-6 scholen met een breedbandverbinding van 2-8 Mbps. Met een dergelijke capaciteit kan men geen interactieve grafische toepassingen uitvoeren. Het internet zou verzadigd worden met trafiek en de Citrix-client zou de verbinding met de server verliezen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: With <emphasis role="strong">graphical clients</emphasis> the operations department must run two parallel paths for the maintenance of software. Maintenance occurs on all client computers and on local and central servers. For getting for example Citrix to work reasonably well, there must be deployed two additional server machines in each building, in addition to central application servers. In addition, it usually needs some thick clients also for use with multimedia. For example 1/3 of the machines in Oslo schools are thick clients to provide support for multimedia.
nl: Bij <emphasis role="strong">grafische clients</emphasis> moeten de operationele diensten twee parallelle wegen bewandelen voor het onderhoud van de software. Onderhoud is nodig op alle client-computers evenals op de lokale en de centrale servers. Opdat Citrix bijvoorbeeld op een aanvaardbare wijze zou werken, moeten in elk gebouw twee extra servers geïnstalleerd worden, naast de centrale toepassingsservers. Daarnaast zijn er meestal nog enkele thick-clients nodig om er multimediatoepassingen op uit te voeren. In de scholen in Oslo bijvoorbeeld, zijn 1/3 van de computers thick-clients om ondersteuning te bieden voor multimedia.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Thin clients</emphasis> was introduced in 1984 at MIT. This was around the same time Apple released the Macintosh GUI. The following year Microsoft shipped the first edition of MS-Windows. Actually thin clients are named X Window Systems and can be used on all possible platforms like Linux, Mac or Windows. X Windows turned things upside down. In practice applications run on a server, and the GUI is sent over the network to the client computer. The client computer runs a server program to display graphical windows. An X server may run your application windows from different programs running on many different servers. Thick clients also run the X Window system, using a virtual local network on the PC. All Unix systems with graphical user interfaces run X servers.
nl: <emphasis role="strong">Thin-clients</emphasis> kwamen voor het eerste voor in 1984 aan het MIT. Dit was ongeveer op hetzelfde tijdstip waarop Apple de grafische werkomgeving voor de Macintosh uitbracht. Het jaar daarop bracht Microsoft de eerste editie van MS-Windows uit. In feite worden thin-clients X-Window-systemen genoemd en deze kunnen gebruikt worden op alle mogelijke platformen, zoals Linux, Mac en Windows. X-Windows keerde de zaken om. In de praktijk worden toepassingen uitgevoerd op een server en wordt de grafische werkomgeving over het netwerk naar de client-computers gezonden. De client-computer voert een serverprogramma uit voor het weergeven van grafische vensters. Een X-server kan toepassingsvensters leveren voor verschillende programma's die mogelijk op verschillende servers uitgevoerd worden. Ook thick-clients gebruiken het X-Window-systeem en gebruiken een virtueel lokaal netwerk op de pc. Alle Unix-systemen met een grafische gebruikersomgeving hebben een actieve X-server.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The main advantage of <emphasis role="strong">thin clients</emphasis> is the reuse of older equipment without increasing the complexity of operations. Many people use PCs with 233 MHz and 32 MB memory as thin clients. There is no need for local hard drive. Users can handle heavier graphics, sound and simple video. Several schools have opened up for the use of CD / DVD-Rom and USB memory stick at <emphasis role="strong">the thin clients</emphasis>. Operating personnel do not have to keep track of a separate operating system on each of the PCs. Everything is handled from the server. Each thin client uses around 2 Mbps network capacity during normal use. The performance of thin clients is significantly better than graphic terminals. Thin clients need in average fewer servers than graphic clients with for example Citrix, as shown by a study of The Department of Education in Oslo.
nl: Het grote voordeel van <emphasis role="strong">thin-clients</emphasis> is het feit dat oudere uitrusting hergebruikt kan worden, zonder de complexiteit van het onderhoud ervan te verhogen. Velen gebruiken pc's met een processor van 233 MHz en 32 MB werkgeheugen als thin-client. Een lokale harde schijf is niet nodig. Gebruikers kunnen er aan de slag gaan met complexere grafische toepassingen, geluid en eenvoudige videotoepassingen. Verschillende scholen hebben de mogelijkheid opengesteld om cd/dvd's en USB-sticks te gebruiken op de <emphasis role="strong">thin-clients</emphasis>. Het interventiepersoneel dient niet op elke pc het onderhoud van het besturingssysteem te verzorgen. Alles wordt afgehandeld vanaf de server. Bij een normaal gebruik, gebruikt elke thin-client ongeveer een netwerkcapaciteit van 2 Mbps. De prestaties van thin-clients zijn merkbaar beter dan die van grafische terminals. Thin-clients hebben gemiddeld gesproken minder servers nodig dan bijvoorbeeld grafische clients met een Citrix-server, zoals aangetoond werd door een onderzoek van het Departement van Onderwijs in Oslo.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Thick clients</emphasis> or standard PCs is what is mostly used today. The term Personal Computers were used for the first time November the third 1962. The first PC with network and graphical user interface was created at Xerox PARK in 1973. Today it is the PC concept IBM launched in 1981 that is known and widespread. The entire operating system and all the software applications are installed on each client computer on a local data store. The most famous operating computers are Microsoft Windows and Linux. But there are also a number of other systems that many people use, including a version of BSD.
nl: <emphasis role="strong">Thick-clients</emphasis> of standaard pc's zijn tegenwoordig de meest gebruikte computers. De term Personal Computer werd voor het eerst gebruikt op drie november 1962. De eerste pc met netwerkmogelijkheden en een grafische gebruikersomgeving werd gebouwd door Xerox PARK in 1973. Tegenwoordig is het pc-concept dat IBM lanceerde in 1981 best gekend en meest verspreid. Het volledige besturingssysteem en alle softwaretoepassingen worden op elke client-computer geïnstalleerd op een lokaal medium voor gegevensopslag. De meest bekende computerbesturingssystemen zijn Microsoft Windows en Linux. Maar veel mensen gebruiken ook nog een aantal andere systemen, waaronder versies van BSD.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The advantage of <emphasis role="strong">Thick clients</emphasis> is that all programs are run locally, which can provide great flexibility and performance for users. Since most user programs run locally few central servers are needed. Solutions with thick clients can be relatively inexpensive to operate if one standardizes. On Windows, it is a great advantage to have mostly similar machines, which is difficult over time. It is quite common, for example, that the school has both 4 and 5 PC types. This affects operational costs. Linux is more flexible because the system can be more easily managed with many different PC types. Linux also requires less memory, and allows for longer use of older computers without loss of performance as the British Educational Communications and Technology Agency (BECTA) reports.
nl: Het voordeel van <emphasis role="strong">Thick-clients</emphasis> is dat alle programma's lokaal uitgevoerd worden, hetgeen de gebruikers een grote flexibiliteit en sterke prestaties kan bieden. Aangezien de meeste gebruikersprogramma's lokaal uitgevoerd worden zijn er maar weinig centrale servers nodig. Oplossingen met thick-clients kunnen ook relatief goedkoop te onderhouden zijn, indien  men standaardiseert. Met Windows heeft men een groot voordeel indien men hoofdzakelijk identieke machines heeft, hetgeen na verloop van tijd moeilijk wordt. Het is heel gebruikelijk dat een school bijvoorbeeld 4 of 5 verschillende types pc heeft. Dit heeft een invloed op de kosten voor onderhoud. Linux is flexibeler omdat het met veel verschillende pc-types makkelijker te beheren valt. Linux heeft ook minder behoefte aan werkgeheugen en maakt het mogelijk om oudere computers langer te gebruiken zonder prestatieverlies, zoals gerapporteerd werd door het British Educational Communications and Technology Agency (BECTA).

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Diskless clients</emphasis> is another exciting technology. Today supported on Linux with Lessdisks or new LTSP. Novell had a virtual monopoly on diskless clients 15 years ago. Simply explained, the entire operating system and applications are installed on a server. The operating system is uploaded from the server to the client over the network. File, print, and Web services are handled by an operating system designed for networks. By the introduction of Windows 95, Novell met a technological barrier. Microsoft changed controlling Windows with registry instead of text files. Now it's only Linux and other Unix variants offering diskless clients.
nl: Een <emphasis role="strong">schijfloze client</emphasis> is nog een andere boeiende technologie. Tegenwoordig wordt die op Linux ondersteund door Lessdisks of het recentere LTSP. Ongeveer 15 jaar geleden had Novell een virtueel monopoly op het gebied van schijfloze clients. Eenvoudig gesteld, wordt het volledige besturingssysteem en alle toepassingen op een server geïnstalleerd. Het besturingssysteem wordt over het netwerk vanaf de server naar de client geüpload. Het bestandsbeheer, het printen en webdiensten worden afgehandeld door een besturingssysteem dat ontworpen is voor netwerken. Met de introductie van Windows 95 zag Novell zich voor een technische barrière geplaatst. Microsoft schakelde toen over naar een register in plaats van tekstbestanden voor de configuratie van Windows. Nu bieden enkel nog Linux en andere Unix-varianten de technologie van schijfloze clients aan.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The advantage with <emphasis role="strong">diskless clients</emphasis> is that you get the performance of thick clients with the operational advantage of thin clients. It means that the organisation can connect many client machines to a server, without installing locally an operating system on each client. Everything is handled from the server. The system supports audio, video, CD/DVD-Rom and USB memory stick. Today it is unusual to find used machines with less than 800 MHz processors and 256 MB of memories, which is well suited for the half thick clients. It is recommended to use local hard drive cache.
nl: Het voordeel van <emphasis role="strong">schijfloze clients</emphasis> is dat u de prestaties krijgt van thick-clients met het operationele voordeel van thin-clients. Dit betekent dat de organisatie veel client-computers kan verbinden met een server zonder op elke client een besturingssysteem te installeren. Alles wordt vanop de server afgehandeld. Het systeem ondersteunt audio, video, cd/dvd en USB-stick. Het is tegenwoordig ongebruikelijk om gebruikte computers te vinden met processors van minder dan 800 MHz en werkgeheugen van 256 MB, hetgeen geschikt is voor de halve thick-clients. Het wordt aanbevolen om de cache van de lokale harde schijf te gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Portable machines</emphasis> are essentially thick clients. Laptops may in principle be used as thin clients, half thick clients or graphical terminals. But it is not very practical for several reasons. Portables should be used as thick client. In order to connect the laptop to a stationary computer network, one must choose what kind of services to be used.
nl: <emphasis role="strong">Draagbare computers</emphasis> zijn in essentie thick-clients. Laptops kunnen in principe gebruikt worden als thin-clients, halve thick-clients en grafische terminals. Maar om verschillende redenen is dat weinig praktisch. Draagbare computers moeten gebruikt worden als thick-clients. Bij het verbinden van een laptop met een vast netwerk, moet men selecteren welke soort diensten gebruikt zullen worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There are significant challenges with portables in wireless networks with many users. Wireless networks have limited capacity. Portables are also subject to rough treatment, and require more frequent replacement than what is normal for stationary equipment. One should not run graphical terminals on laptops in wireless networks. This quickly becomes unstable when you have many users. Thick clients with Linux or Windows run fine. They can relatively easily be authenticated against the network. The user can access file directories, printing and other network services in a safe and secure manner. Several providers offer laptops in schools which connect to the computer network running Debian Edu.
nl: Met draagbare computers in draadloze netwerken met veel gebruikers zijn de uitdagingen aanzienlijk. De capaciteit van draadloze netwerken is beperkt. Draagbare computers worden vaak ook ruw behandeld en moeten vaker vervangen worden dan het geval is bij vaste uitrusting. Bij draagbare computers in draadloze netwerken moet men niet werken met grafische terminals. Al snel wordt dit onstabiel wanneer er veel gebruikers zijn. Als thick-client met Linux of Windows functioneren ze goed. Zij kunnen zich relatief gemakkelijk authenticeren bij het netwerk. De gebruiker kan op een veilige en gemakkelijke manier bestanden benaderen, printen en andere netwerkdiensten gebruiken. Verschillende leveranciers bieden scholen laptops aan die aangesloten worden op een computernetwerk waarop Debian Edu gebruikt wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Table of client types
nl: Tabel van client-types

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Main solution</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Hoofdoplossing</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Support for multimedia</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Multimediaondersteuning</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis><emphasis role="strong">Characteristics</emphasis></emphasis>
nl: <emphasis><emphasis role="strong">Karakteristieken</emphasis></emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Fat clients (Windows, Linux or Mac)
nl: Fat-clients (Windows, Linux of Mac)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Good support for sound, graphics and video with powerful enough processor and memory on the client machine.
nl: Goede ondersteuning voor geluid, grafische toepassingen en video met een voldoende sterke processor en voldoende geheugen op de client-machine.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All user applications installed on the client machine. The user programs run on the client machine. The client machine may be stationary or portable. Running multiple services in networks such as email, file storage, case-filing system etc.<emphasis role="strong">Advantage:</emphasis> Requires few server machines. Good support for multimedia<emphasis role="strong">Disadvantage:</emphasis> Need to install and maintain all the software on each client machine
nl: Alle gebruikerstoepassingen worden op de client-machine geïnstalleerd. De gebruikersprogramma's worden op de client-machine uitgevoerd. De client-machine kan vast of draagbaar zijn. In het netwerk zijn verschillende diensten actief, zoals e-mail, bestandsopslag, archivering, enz.<emphasis role="strong">Voordeel:</emphasis> Heeft weinig servermachines nodig. goede ondersteuning voor multimedia<emphasis role="strong">Nadeel:</emphasis> Op elke client-machine moet de software geïnstalleerd en onderhouden worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Diskless workstation (Linux. Earlier this was the solution from Novell with Windows 3.X)
nl: Schijfloos werkstation (Linux. Vroeger was dit de oplossing van Novell met Windows 3.X)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Good support for sound, graphics and video given a powerful enough processor and memory on the client machine.
nl: Goede ondersteuning voor geluid, grafische toepassingen en video bij een voldoende sterke processor en voldoende geheugen op de client-machine.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All user applications are installed on the server machine. User programs run on the client machine. Client computer is usually stationary. Running multiple services on the network such as email, file storage, case-filing system etc.<emphasis role="strong">Advantages:</emphasis> Same functionality as thick clients. Need few servers. The client computers do not have software installed.
nl: Alle gebruikerstoepassingen worden op de servermachine geïnstalleerd. Gebruikersprogramma's worden op de client-machine uitgevoerd. Gewoonlijk is de client-computer vast. In het netwerk zijn verschillende diensten actief, zoals e-mail, bestandsopslag, archivering, enz.<emphasis role="strong">Voordelen:</emphasis> Zelfde functionaliteit als thick-clients. Er zijn weinig servers nodig. Er is geen software geïnstalleerd op de client-computers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Thin client (X Window System)
nl: Thin-client (X-Window-systeem)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Decent audio, graphics and video support given a powerful enough processor memory on the server machine. Needs high capacity client network.
nl: Degelijke audio, grafische toepassingen en ondersteuning voor video bij een voldoende krachtige processor en voldoende geheugen op de servermachine. Heeft een client-netwerk nodig met een grote capaciteit.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All user programs and services are installed on the server machine. The user programs running on servers. The client computer is usually stationary. Running multiple services in networks such as email, file storage, case-filing system etc.<emphasis role="strong">Advantage:</emphasis> Gives new life to reused computers. Client does not have installed software.<emphasis role="strong">Disadvantage:</emphasis> Requires more servers than thick and diskless clients.
nl: Alle gebruikersprogramma's en diensten worden op de servermachine geïnstalleerd. De gebruikersprogramma's worden op de server uitgevoerd. Meestal is de client-computer vast. In het netwerk zijn verschillende diensten actief, zoals e-mail, bestandsopslag, archivering, enz.<emphasis role="strong">Voordeel:</emphasis> Geeft gebruikte computers een tweede leven. Op de client is geen software geïnstalleerd.<emphasis role="strong">Nadeel:</emphasis> Er zijn meer servers nodig dan bij thick- en schijfloze clients.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Graphical terminals (FreeNX, Citrix, RDP)
nl: Grafische terminals (FreeNX, Citrix, RDP)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Decent graphics support given powerful enough processor memory on the server machine, and high capacity network. Weak or little support for interactive graphics at medium capacity network.
nl: Behoorlijke ondersteuning voor grafische toepassingen bij een voldoende krachtige processor en voldoende geheugen op de servermachine en een netwerk met een hoge capaciteit. Zwak of weinig ondersteuning voor interactieve grafische toepassingen bij een netwerk van middelmatige capaciteit.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: All user programs and services are installed on the server machine. A full operating system with a graphical interface is usually installed on the client machine. The user programs run on the server. The client computer is usually stationary. Several network services such as email, file storage, case-filing system etc. are provided.<emphasis role="strong">Advantage:</emphasis> Gives new life to reused computers.<emphasis role="strong">Disadvantage:</emphasis> Must install and maintain the operating system on each client machine. Requires more servers than real thin clients. Requires significantly more servers than thick or diskless clients. Gives poor performance or no support for multimedia. The terminal disconnects with network overloads. This may happen several times an hour.
nl: Alle gebruikersprogramma's en diensten worden geïnstalleerd op de servermachine. Meestal wordt op de client-machine een volledig besturingssysteem met een grafische interface geïnstalleerd. De gebruikersprogramma's worden op de server uitgevoerd. De client-computer is meestal vast. In het netwerk zijn verschillende diensten actief, zoals e-mail, bestandsopslag, archivering, enz.<emphasis role="strong">Voordeel:</emphasis> geeft een tweede leven aan gebruikte computers.<emphasis role="strong">Nadeel:</emphasis> op elke client-machine moet een besturingssysteem geïnstalleerd en onderhouden worden. Heeft meer servers nodig dan echte thin-clients. Vereist aanzienlijk meer servers dan thick- of schijfloze clients. Geeft zwakke prestaties bij of geen ondersteuning voor multimedia. Bij een overbelasting van het netwerk gaat de terminalverbinding verloren. Dit kan meermaals per uur gebeuren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: <emphasis role="strong">Advantage:</emphasis> Can take the PC anywhere suitable<emphasis role="strong">Disadvantage:</emphasis> Must install and maintain the operating system on each client machine. Must set up and maintain services that make it easy to connect and disconnect machines on the network. There is considerable breakage with portable equipment, and lifetimes average 3 years; that's 2-5 years less than desktops. Administration of portable devices is expensive.
nl: <emphasis role="strong">Voordeel:</emphasis> u kunt de pc naar overal waar hij van dienst is, meenemen<emphasis role="strong">Nadeel:</emphasis> op elke client-machine moet het besturingssysteem geïnstalleerd en onderhouden worden. Men moet diensten opzetten en onderhouden die het makkelijk maken om machines aan te koppelen aan het netwerk en ze te ontkoppelen. Er doen zich aanzienlijk wat breuken voor bij draagbare uitrusting en hun levensduur bedraagt gemiddeld drie jaar; dat is twee tot vijf jaar minder dan bij desktops. Het beheer van draagbare apparatuur is duur.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Wireless access points
nl: Toegangspunten draadloos netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Setting up a simple firewall
nl: Een eenvoudige firewall instellen

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Setup:
nl: Instellen:

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Useful commands
nl: Nuttige commando's

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Support for 4 GB memory &lt;-- included in configuration management
nl: Ondersteuning voor 4 GB geheugen &lt;-- inbegrepen in configuratiebeheer

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use Case: Because there is limited space on the Skolelinux/Debian-Edu CD only one Linux kernel is included, i.e. the lowest common denominator. That means a kernel <emphasis>working</emphasis> at as many as possible different types of hardware is included.
nl: Praktijksituatie: omdat de ruimte op de Skolelinux/Debian-Edu-cd beperkt is, bevat deze slechts één Linux-kernel, namelijk de grootste gemene deler. Dit betekent dat er een kernel geleverd wordt die <emphasis>werkt</emphasis> op zoveel mogelijk verschillende types hardware.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Author: Klaus Ade Johnstad.
nl: Auteur: Klaus Ade Johnstad.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Co-author: Knut Yrvin
nl: Coauteur: Knut Yrvin

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: You can find out the type of kernel running with the command <emphasis role="strong">uname -a</emphasis>. The command can be used later to ensure that you have upgraded to the required core. Then it may look like this:
nl: U kunt te weten komen welk type kernel actief is met het commando <emphasis role="strong">uname -a</emphasis>. Dit commando kan later gebruikt worden om u ervan te vergewissen dat u een upgrade naar de vereiste kernel hebt uitgevoerd. Het kan er dan zo uitzien:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Here runs a 386-core, which should work on just about all of the PCs. But it is not optimal for dual core processors or more than 940MB.
nl: Hier is een 386-kernel actief, welke op ongeveer alle pc's zou moeten werken. Maar voor processors met twee kernen of voor werkgeheugen van meer dan 940MB is dit niet optimaal.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want a kernel for new servers with plenty of memory and multiple processors, you can download and install it afterwards. Debian's package system makes that easy.
nl: Indien u een kernel wilt voor nieuwe servers met veel werkgeheugen en met meerdere processors, kunt u deze later downloaden en installeren. Het pakketsysteem van Debian maakt dit gemakkelijk.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Look at <link linkend="!UsefulCommands--apt-get">Section 8.9</link> for a more detailed description of <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> and <emphasis role="strong">dpkg</emphasis>.
nl: Ga kijken op <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--apt-get">Sectie 8.9</link> voor een meer gedetailleerde beschrijving van <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> en <emphasis role="strong">dpkg</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">smp</emphasis> is the keyword to look for when you want a Linux kernel with support for more RAM than 940MB of memory and dual processors. The acronym stands for <emphasis>Symmetric Multi-Processors</emphasis>. The command is run from a <link linkend="!UsefulCommands--shell">shell</link> which lists the number of cores ready for installation:
nl: <emphasis role="strong">smp</emphasis> is het trefwoord waarnaar u moet zoeken, indien u een Linux-kernel wilt met ondersteuning voor meer dan 940MB RAM-geheugen en een processor met twee kernen. Het acroniem staat voor <emphasis>Symmetric Multi-Processors</emphasis>. Het volgende commando wordt uitgevoerd in een <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--shell">shell</link> en geeft het aantal kernels weer die beschikbaar zijn voor installatie:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: . At the time this is written the following is listed:
nl: . Toen deze handleiding geschreven werd, gaf het commando het volgende resultaat:

note: type: CDATA
en: kernel-image-2.4-686-smp - Linux kernel image for version 2.4 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4-k7-smp - Linux kernel image for version 2.4 on AMD K7 SMP
    kernel-image-2.4.27-2-686-smp - Linux kernel image for version 2.4.27 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4.27-2-k7-smp - Linux kernel image for version 2.4.27 on AMD K7 SMP
    kernel-image-2.6-686-smp - Linux kernel image for version 2.6 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6-amd64-k8-smp - Linux kernel image for version 2.6 on AMD64 SMP systems
    kernel-image-2.6-em64t-p4-smp - Linux kernel image for version 2.6 on Intel EM64T SMP systems
    kernel-image-2.6-k7-smp - Linux kernel image for version 2.6 on AMD K7 SMP.
    kernel-image-2.6.8-11-amd64-k8-smp - Linux kernel image for version 2.6.8 on AMD64 SMP systems
    kernel-image-2.6.8-11-em64t-p4-smp - Linux kernel image for version 2.6.8 on Intel EM64T SMP systems
    kernel-image-2.6.8-2-686-smp - Linux kernel image for version 2.6.8 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6.8-2-k7-smp - Linux kernel image for version 2.6.8 on AMD K7 SMP.
nl: kernel-image-2.4-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4 op AMD K7 SMP
    kernel-image-2.4.27-2-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4.27 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4.27-2-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4.27 op AMD K7 SMP
    kernel-image-2.6-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6-amd64-k8-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op AMD64 SMP systemen
    kernel-image-2.6-em64t-p4-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op Intel EM64T SMP systemen
    kernel-image-2.6-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op AMD K7 SMP.
    kernel-image-2.6.8-11-amd64-k8-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6.8 op AMD64 SMP systemen
    kernel-image-2.6.8-11-em64t-p4-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6.8 op Intel EM64T SMP systemen
    kernel-image-2.6.8-2-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6.8 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6.8-2-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6.8 op AMD K7 SMP.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: There is no need to specify a specific kernel version like 2.4.27 or 2.6.8. Just use 2.4 or 2.6. This boils down to
nl: Het is niet nodig om een specifieke kernelversie op te geven zoals 2.4.27 of 2.6.8. Gebruik gewoon 2.4 or 2.6. Dit komt neer op

note: type: CDATA
en: kernel-image-2.4-686-smp - Linux kernel image for version 2.4 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4-k7-smp - Linux kernel image for version 2.4 on AMD K7 SMP
    kernel-image-2.6-686-smp - Linux kernel image for version 2.6 on PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6-amd64-k8-smp - Linux kernel image for version 2.6 on AMD64 SMP systems
    kernel-image-2.6-em64t-p4-smp - Linux kernel image for version 2.6 on Intel EM64T SMP systems
    kernel-image-2.6-k7-smp - Linux kernel image for version 2.6 on AMD K7 SMP.
nl: kernel-image-2.4-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP
    kernel-image-2.4-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.4 op AMD K7 SMP
    kernel-image-2.6-686-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op PPro/Celeron/PII/PIII/P4 SMP.
    kernel-image-2.6-amd64-k8-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op AMD64 SMP systemen
    kernel-image-2.6-em64t-p4-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op Intel EM64T SMP systemen
    kernel-image-2.6-k7-smp - Linux-kernel-image voor versie 2.6 op AMD K7 SMP.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Now you just need to know what kind of processor you have eg. 686 (Intel), k7 (AMD) AMD64 or EM64T
nl: Nu dient u enkel te weten welk soort processor u heeft, bijv. 686 (Intel), k7 (AMD) AMD64 of EM64T

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: As soon as which kernel fit the machine best it can be installed using the command
nl: Zodra u weet welke kernel best bij de machine past, kunt u deze installeren met het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get install kernel-image-2.6-&lt;your processor type&gt;-smp</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get install kernel-image-2.6-&lt;uw processor-type&gt;-smp</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If the machine contain an Intel Xeon one can use
nl: Indien de machine een Intel Xeon bevat, kunt u het volgende gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If a 2.4 kernel is used
nl: Indien een 2.4 kernel gebruikt wordt, is het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get install kernel-image-2.4-&lt;your processor type&gt;-smp</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get install kernel-image-2.4-&lt;uw processor-type&gt;-smp</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: With an AMD Athlon(TM) MP 2000 it is possible to use
nl: Voor een AMD Athlon(TM) MP 2000 kunt u het volgende gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When you install the new kernel, you may see something like this:
nl: Wanneer u de nieuwe kernel installeert, kunt u iets zien zoals dit:

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get update
    tjener:~# apt-get install kernel-image-2.6-686-smp
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following extra packages will be installed:
      kernel-image-2.6.8-2-686-smp
    Suggested packages:
      lilo kernel-doc-2.6.8 kernel-source-2.6.8
    Recommended packages:
      irqbalance
    The following NEW packages will be installed:
      kernel-image-2.6-686-smp kernel-image-2.6.8-2-686-smp
    0 upgraded, 2 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Need to get 15.3MB of archives.
    After unpacking 44.9MB of additional disk space will be used.
    Do you want to continue? [Y/n]
    Get:1 http://ftp.debian.org sarge/main kernel-image-2.6.8-2-686-smp 2.6.8-16 [15.3MB]
    Get:2 http://ftp.debian.org sarge/main kernel-image-2.6-686-smp 101 [2154B]
    Fetched 15.3MB in 1m13s (208kB/s)
    Selecting previously deselected package kernel-image-2.6.8-2-686-smp.
    (Reading database ... 80762 files and directories currently installed.)
    Unpacking kernel-image-2.6.8-2-686-smp (from .../kernel-image-2.6.8-2-686-smp_2.6.8-16_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package kernel-image-2.6-686-smp.
    Unpacking kernel-image-2.6-686-smp (from .../kernel-image-2.6-686-smp_101_i386.deb) ...
    Setting up kernel-image-2.6.8-2-686-smp (2.6.8-16) ...
    File descriptor 3 left open
    File descriptor 4 left open
    File descriptor 5 left open
    File descriptor 6 left open
    File descriptor 7 left open
        Finding all volume groups
        Finding volume group "vg_data"
        Finding volume group "vg_system"
    Searching for GRUB installation directory ... found: /boot/grub .
    Testing for an existing GRUB menu.list file... found: /boot/grub/menu.lst .
    Searching for splash image... none found, skipping...
    Found kernel: /boot/vmlinuz-2.6.8-2-686-smp
    Found kernel: /boot/vmlinuz-2.6.8-2-386
    Updating /boot/grub/menu.lst ... done
    Setting up kernel-image-2.6-686-smp (101) ...
nl: tjener:~# apt-get update
    tjener:~# apt-get install kernel-image-2.6-686-smp
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende extra pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      kernel-image-2.6.8-2-686-smp
    Voorgestelde pakketten:
      lilo kernel-doc-2.6.8 kernel-source-2.6.8
    Aanbevolen pakketten:
      irqbalance
    De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      kernel-image-2.6-686-smp kernel-image-2.6.8-2-686-smp
    0 opgewaardeerd, 2 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Moet 15.3MB aan archieven ophalen.
    Na het uitpakken zal 44.9MB extra schijfruimte gebruikt worden.
    Wilt u voortgaan? [J/n]
    Ophalen:1 http://ftp.debian.org sarge/main kernel-image-2.6.8-2-686-smp 2.6.8-16 [15.3MB]
    Ophalen:2 http://ftp.debian.org sarge/main kernel-image-2.6-686-smp 101 [2154B]
    Opgehaald 15.3MB in 1m13s (208kB/s)
    Selecteren van voorheen niet geselecteerd pakket kernel-image-2.6.8-2-686-smp.
    (Database wordt ingelezen ... 80762 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Uitpakken van kernel-image-2.6.8-2-686-smp (uit .../kernel-image-2.6.8-2-686-smp_2.6.8-16_i386.deb) ...
    Selecteren van voorheen niet geselecteerd pakket kernel-image-2.6-686-smp.
    Uitpakken van kernel-image-2.6-686-smp (uit .../kernel-image-2.6-686-smp_101_i386.deb) ...
    Instellen van kernel-image-2.6.8-2-686-smp (2.6.8-16) ...
    Bestandsindicator 3 open gelaten
    Bestandsindicator 4 left open gelaten
    Bestandsindicator 5 left open gelaten
    Bestandsindicator 6 left open gelaten
    Bestandsindicator 7 left open gelaten
        Zoeken van alle volumegroepen
        Volumegroep "vg_data" wordt gevonden
        Volumegroep "vg_system" wordt gevonden
    Zoeken naar installatiemap van GRUB ... gevonden: /boot/grub .
    Testen op het bestaan van een GRUB-bestand menu.list... gevonden: /boot/grub/menu.lst .
    Zoeken naar een splash image... geen gevonden, wordt overgeslagen...
    Gevonden kernel: /boot/vmlinuz-2.6.8-2-686-smp
    Gevonden kernel: /boot/vmlinuz-2.6.8-2-386
    Bijwerken van /boot/grub/menu.lst ... gedaan
    Instellen van kernel-image-2.6-686-smp (101) ...

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: As shown, you were asked to install kernel-image-2.6-686-smp, and it automatically translated to install kernel-image-2.6.8-2-686-smp. It was also suggested to install some other packages that might be useful.
nl: Zoals getoond werd, werd er gevraagd om kernel-image-2.6-686-smp te installeren en dit werd automatisch vertaald naar het installeren van kernel-image-2.6.8-2-686-smp. Er werd ook gesuggereerd om enkele andere pakketten die nuttig zouden kunnen zijn, te installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Reboot the machine with the command: shutdown -r now
nl: Herstart de machine met het commando: shutdown -r now

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To activate a new kernel the machine need to be rebooted.
nl: Om een nieuwe kernel te activeren moet de machine herstart worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Building the kernel for a Skolelinux / Debian-Edu machine, is the only time you ever need a restart. When installing other programs there is no need for a restart.
nl: Het enige moment waarop u ooit een machine van Skolelinux / Debian-Edu moet herstarten, is bij het bouwen van de kernel. Bij het installeren van andere programma's is herstarten niet nodig.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: When running the command <emphasis role="strong">uname -a</emphasis> after installation, the following is displayed
nl: Wanneer u na de installatie het commando <emphasis role="strong">uname -a</emphasis> uitvoert, wordt het volgende weergegeven:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: After the installation of the smp kernel and after the reboot, you can run the command <emphasis role="strong">free</emphasis> and <emphasis role="strong">cat /proc/cpuinfo</emphasis>. Then you can see if the new kernel uses all memory and both processors.
nl: Na de installatie van de smp-kernel en na het herstarten kunt u de commando's <emphasis role="strong">free</emphasis> en <emphasis role="strong">cat /proc/cpuinfo</emphasis> uitvoeren. Dan kunt u zien of de kernel alle geheugen en de twee processoren gebruikt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Here is a shortened printing with the unnecessary printing removed .
nl: Hierna volgt een ingekorte weergave met weglating van de onnodige uitvoer.

note: type: CDATA
en: ltspserver00:~# cat /proc/cpuinfo
    processor       : 0
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
     
    processor       : 1
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
     
    processor       : 2
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
     
    processor       : 3
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
nl: ltspserver00:~# cat /proc/cpuinfo
    processor       : 0
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
    
    processor       : 1
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
    
    processor       : 2
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz
    
    processor       : 3
    vendor_id       : !GenuineIntel
    cpu family      : 15
    model           : 2
    model name      : Intel(R) Xeon(TM) CPU 2.66GHz

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Administrating packages (apt-get)
nl: Pakketten beheren (apt-get)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Installing new programs or update programs
nl: Praktijksituatie: nieuwe programma's installeren of programma's opwaarderen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To install packages one needs to tell from where they should be fetched. In other words, which package archive to use.
nl: Om pakketten te installeren moet men aangeven waar deze moeten opgehaald worden, met andere woorden, welk pakketarchief gebruikt moet worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: One can specify package archives in the file <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>
nl: Men kan pakketarchieven opgeven in het bestand <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: You can work with package management on the command line. There is more graphical applications like for example KPackage <link linkend="!UsefulCommands--kpackage">7</link> or Webmin <link linkend="!UsefulCommands--webmin">12</link>
nl: U kunt werken met pakketbeheer aan de commandoregel. Er zijn ook meerdere grafische toepassingen, zoals bijvoorbeeld KPackage <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--kpackage">7</link> of Webmin <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--webmin">12</link>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This section provides a quick introduction to using the command line for administrating packages.
nl: In deze sectie wordt een korte inleiding gegeven over het gebruik van de commandoregel bij het beheer van pakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This is the content of a file with references to package repositories on the Internet or from a CD ROM:
nl: Dit is de inhoud van een bestand met referenties naar pakketbronnen op het internet en op cd:

note: type: CDATA
en: #deb file:///cdrom/ sarge main local
     
    deb cdrom:[Debian GNU/Linux edu _Sarge_ - Unofficial i386 Binary-1 (20050808)]/ unstable contrib local main non-free
     
     1. deb http://security.debian.org/ stable/updates main contrib non-free
     1.deb http://security.debian.org/ sarge/updates main contrib non-free
       1. Use (by uncommenting) either http or ftp, NOT both
       1. http based apt source: ----------------
     1. deb http://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb http://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb http://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
       1. ftp based apt source: -----------------
     1. deb ftp://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb ftp://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb ftp://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
nl: #deb file:///cdrom/ sarge main local
    
    deb cdrom:[Debian GNU/Linux edu _Sarge_ - Unofficial i386 Binary-1 (20050808)]/ unstable contrib local main non-free
    
     1. deb http://security.debian.org/ stable/updates main contrib non-free
     1.deb http://security.debian.org/ sarge/updates main contrib non-free
       1. Gebruik (via uit-commentariëren) ofwel http of ftp, NIET beide
       1. http-gebaseerde apt-bronnen: ----------------
     1. deb http://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb http://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb http://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
       1. ftp-gebaseerde apt-bronnen: -----------------
     1. deb ftp://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb ftp://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb ftp://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note that the lines <emphasis>without</emphasis> hashtag (#) can be used as reference to the package archive. The example shows that one only gets packets from the CD ROM used during installation. Other archives are not activated. When doing this, one should open for security upgrades. So you can try other archives for more packages.
nl: Merk op dat de regels <emphasis>zonder</emphasis> hashtag (#) gebruikt kunnen worden als referentie naar het pakketarchief. Het voorbeeld laat zien dat men enkel pakketten verkrijgt van de cd welke tijdens de installatie gebruikt werd. Andere archieven zijn niet geactiveerd. Als u dit gaat doen, dan moet u de beveiligingsbijwerkingen activeren. U kunt ook nog andere archieven gebruiken met het oog op meer pakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: As a start it should look something like this:
nl: Bij het begin zou het er ongeveer zo moeten uitzien:

note: type: CDATA
en: #deb file:///cdrom/ sarge main local
     
     1.deb cdrom:[Debian GNU/Linux edu _Sarge_ - Unofficial i386 Binary-1 (20050808)]/ unstable contrib local main non-free
     
     1.deb http://security.debian.org/ stable/updates main contrib non-free
    deb http://security.debian.org/ sarge/updates main contrib non-free
       1. Use (by uncommenting) either http or ftp, NOT both
       1. http based apt source: ----------------
    deb http://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
    deb http://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
    deb http://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
       1. ftp based apt source: -----------------
     1. deb ftp://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb ftp://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb ftp://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
nl: #deb file:///cdrom/ sarge main local
    
     1.deb cdrom:[Debian GNU/Linux edu _Sarge_ - Unofficial i386 Binary-1 (20050808)]/ unstable contrib local main non-free
    
     1.deb http://security.debian.org/ stable/updates main contrib non-free
    deb http://security.debian.org/ sarge/updates main contrib non-free
       1. Gebruik (via uit-commentariëren) ofwel http of ftp, NIET beide
       1. http-gebaseerde apt-bronnen: ----------------
    deb http://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
    deb http://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
    deb http://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local
       1. ftp-gebaseerde apt-bronnen: -----------------
     1. deb ftp://ftp.debian.org/debian/ sarge main contrib non-free
     1. deb ftp://non-us.debian.org/debian-non-US/ sarge/non-US main contrib non-free
     1. deb ftp://ftp.skolelinux.no/skolelinux/ sarge local

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note that there is a # sign in front of the line containing "deb: cdrom". There is no need to load packages from a CD-ROM when one can get everything from the Internet.
nl: Merk op dat er een #-teken staat voor de regel die "deb: cdrom" bevat. Het is niet nodig om pakketten te laden van een cd als men alles kan verkrijgen via het internet.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you add a new line to this file, you must update the database with information about what that is available.
nl: Indien u een nieuwe regel toevoegt aan dit bestand, moet u de databank met informatie over wat beschikbaar is, bijwerken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: See <link linkend="!UsefulCommands--sources.list">chapter 13</link> for other lines to add as package sources.
nl: Zie <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--sources.list">hoofdstuk 13</link> voor andere toe te voegen regels met pakketbronnen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Links to package archives have a specific form. Failure to follow this gives error messages when updating, asking to correct the error.
nl: Links naar pakketarchieven hebben een specifieke vorm. Indien u nalaat om die te volgen, krijgt u bij het bijwerken foutmeldingen met de vraag om de fout te herstellen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The comment sign (#) is also in place in front of several lines in the file. The technique of "commenting out" is typical for most configuration files in Linux. Other symbols to be used is the semicolon (;) and double slashes (//). But here, the hashtag is in force, and when removed, what is written on the line is operative.
nl: Het commentaarteken (#) staat ook voor verschillende regels in het bestand. De techniek van "uitcommentariëren" is gebruikelijk bij de meeste configuratiebestanden in Linux. Andere symbolen die soms gebruikt worden zijn de puntkomma (;) en een dubbele slash (//). Maar hier is de hashtag van kracht en wanneer die verwijderd wordt, wordt datgene wat op de regel staat, geactiveerd.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Update the package archive
nl: Het pakketarchief bijwerken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Update the package repository with a summary of updated programs.
nl: Praktijksituatie: de pakketbron bijwerken met een overzicht van bijgewerkte programma's.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The selection of available packages is constantly updated. The most common is new security updates. New versions of the software can also be posted. Therefore, one must update the package archives. This is done with the following command
nl: De selectie van beschikbare pakketten wordt permanent bijgewerkt. Meest gebruikelijk betreft het beveiligingsbijwerkingen. Ook kan een nieuwe versie van de software gepost worden. Daarom moet men de pakketarchieven bijwerken. Dit gebeurt met het volgende commando:

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get update
    Get:1 http://ftp.skolelinux.no sarge/local Packages [17.4kB]
    Ign http://ftp.skolelinux.no sarge/local Release
    Get:2 http://non-us.debian.org sarge/non-US/main Packages [20B]
    Get:3 http://non-us.debian.org sarge/non-US/main Release [102B]
    Get:4 http://non-us.debian.org sarge/non-US/contrib Packages [20B]
    Get:5 http://non-us.debian.org sarge/non-US/contrib Release [105B]
    Get:6 http://non-us.debian.org sarge/non-US/non-free Packages [20B]
    Get:7 http://non-us.debian.org sarge/non-US/non-free Release [106B]
    Get:8 http://ftp.debian.org sarge/main Packages [3347kB]
    Get:9 http://security.debian.org sarge/updates/main Packages [155kB]
    Get:10 http://security.debian.org sarge/updates/main Release [110B]
    Get:11 http://security.debian.org sarge/updates/contrib Packages [538B]
    Get:12 http://security.debian.org sarge/updates/contrib Release [113B]
    Get:13 http://security.debian.org sarge/updates/non-free Packages [20B]
    Get:14 http://security.debian.org sarge/updates/non-free Release [114B]
    Get:15 http://ftp.debian.org sarge/main Release [95B]
    Get:16 http://ftp.debian.org sarge/contrib Packages [56.2kB]
    Get:17 http://ftp.debian.org sarge/contrib Release [98B]
    Get:18 http://ftp.debian.org sarge/non-free Packages [58.4kB]
    Get:19 http://ftp.debian.org sarge/non-free Release [99B]
    Fetched 3635kB in 23s (157kB/s)
    Reading Package Lists... Done
nl: tjener:~# apt-get update
    Ophalen:1 http://ftp.skolelinux.no sarge/local Packages [17.4kB]
    Genegeerd http://ftp.skolelinux.no sarge/local Release
    Ophalen:2 http://non-us.debian.org sarge/non-US/main Packages [20B]
    Ophalen:3 http://non-us.debian.org sarge/non-US/main Release [102B]
    Ophalen:4 http://non-us.debian.org sarge/non-US/contrib Packages [20B]
    Ophalen:5 http://non-us.debian.org sarge/non-US/contrib Release [105B]
    Ophalen:6 http://non-us.debian.org sarge/non-US/non-free Packages [20B]
    Ophalen:7 http://non-us.debian.org sarge/non-US/non-free Release [106B]
    Ophalen:8 http://ftp.debian.org sarge/main Packages [3347kB]
    Ophalen:9 http://security.debian.org sarge/updates/main Packages [155kB]
    Ophalen:10 http://security.debian.org sarge/updates/main Release [110B]
    Ophalen:11 http://security.debian.org sarge/updates/contrib Packages [538B]
    Ophalen:12 http://security.debian.org sarge/updates/contrib Release [113B]
    Ophalen:13 http://security.debian.org sarge/updates/non-free Packages [20B]
    Ophalen:14 http://security.debian.org sarge/updates/non-free Release [114B]
    Ophalen:15 http://ftp.debian.org sarge/main Release [95B]
    Ophalen:16 http://ftp.debian.org sarge/contrib Packages [56.2kB]
    Ophalen:17 http://ftp.debian.org sarge/contrib Release [98B]
    Ophalen:18 http://ftp.debian.org sarge/non-free Packages [58.4kB]
    Ophalen:19 http://ftp.debian.org sarge/non-free Release [99B]
    3635kB opgehaald in 23s (157kB/s)
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command must be executed <emphasis>before</emphasis> an upgrade or before adding new packages.
nl: Dit commando moet uitgevoerd worden <emphasis>voor</emphasis> een upgrade of voor het toevoegen van nieuwe pakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Update to new packages
nl: Updaten naar nieuwe pakketten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Updating the installed packages to a newer version if one is available
nl: Praktijksituatie: het updaten van de geïnstalleerde pakketten naar een recentere versie, indien er één beschikbaar is.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Author: Klaus Ade Johnstad
nl: Auteur: Klaus Ade Johnstad

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: All installed packages can be upgraded to newer versions using the command
nl: Alle geïnstalleerde pakketten kunnen opgewaardeerd worden naar een nieuwere versie met het commando

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get upgrade
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following packages will be upgraded:
      apache apache-common apache2-utils bsdutils cfengine cfengine-doc courier-authdaemon courier-base courier-imap courier-imap-ssl courier-ldap
      courier-ssl cpio debian-edu-config debian-edu-install education-common education-main-server education-networked education-tasks libapr0 libice6
      libmysqlclient12 libpam-ldap libpcre3 libsensors3 libsm6 libsnmp-base libsnmp5 libssl0.9.7 libungif4g libx11-6 libxext6 libxft1 libxi6 libxmu6 libxmuu1
      libxp6 libxpm4 libxrandr2 libxt6 libxtrap6 libxtst6 localization-config lynx mount mysql-common ntp ntp-refclock ntp-server ntpdate openssl python2.3
      slbackup snmp squid squid-common tcpdump util-linux xdebconfigurator xfree86-common xlibs xlibs-data
    62 upgraded, 0 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Need to get 23.7MB of archives.
    After unpacking 225kB disk space will be freed.
    Do you want to continue? [Y/n]
nl: tjener:~# apt-get upgrade
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende pakketten zullen opgewaardeerd worden:
      apache apache-common apache2-utils bsdutils cfengine cfengine-doc courier-authdaemon courier-base courier-imap courier-imap-ssl courier-ldap
      courier-ssl cpio debian-edu-config debian-edu-install education-common education-main-server education-networked education-tasks libapr0 libice6
      libmysqlclient12 libpam-ldap libpcre3 libsensors3 libsm6 libsnmp-base libsnmp5 libssl0.9.7 libungif4g libx11-6 libxext6 libxft1 libxi6 libxmu6 libxmuu1
      libxp6 libxpm4 libxrandr2 libxt6 libxtrap6 libxtst6 localization-config lynx mount mysql-common ntp ntp-refclock ntp-server ntpdate openssl python2.3
      slbackup snmp squid squid-common tcpdump util-linux xdebconfigurator xfree86-common xlibs xlibs-data
    62 opgewaardeerd, 0 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Moet 23.7MB archieven ophalen.
    Na het uitpakken zal 225kB schijfruimte vrijgemaakt worden.
    Wilt u doorgaan? [J/n]

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Just press <emphasis role="strong">Enter</emphasis> or 'Y' and <emphasis role="strong">Enter</emphasis>. The packages will be downloaded and installed automatically. One will get a change log when the upgrade begins.
nl: Druk gewoon op <emphasis role="strong">Enter</emphasis> of 'J' en <emphasis role="strong">Enter</emphasis>. De pakketten zullen automatisch gedownload en geïnstalleerd worden. Wanneer de upgrade begint, krijgt men een log van de wijzigingen.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Once you have upgraded, you can delete the packages downloaded in the directory<computeroutput>/var/cache/apt/archives/</computeroutput>. Use the command
nl: Nadat de upgrade voltooid is, kunt u de pakketten die naar de map <computeroutput>/var/cache/apt/archives/</computeroutput> gedownload werden, verwijderen. Gebruik het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: to clear the archive. This should be done occasionally. Otherwise <computeroutput>/var</computeroutput> becomes full.
nl: om het archief op te ruimen. Dit moet af en toe eens gebeuren. Anders loopt <computeroutput>/var</computeroutput> vol.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Warning
nl: Waarschuwing

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Sometimes it's OK to see what is going to happen <emphasis>before</emphasis> upgrading. If judging whether it is necessary to download several large packages, maybe you need to wait until there is more bandwidth available. If you run
nl: Soms is het goed om te bekijken wat er gaat gebeuren <emphasis>voor</emphasis> u de opwaardering uitvoert. Indien de conclusie is dat het nodig is om verschillende grote pakketten te downloaden, moet u misschien wachten tot er meer bandbreedte beschikbaar is. Indien u het volgende commando uitvoert

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: if one will simulate what will happen, without it actually happens. Is it too much information on the screen, one can run
nl: krijgt men een simulatie van wat gaat gebeuren, zonder het effectief uit te voeren. Indien er te veel informatie is voor het scherm, kan men het volgende commando gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: If it looks good, one can run the command again without the <emphasis role="strong">--simulate</emphasis> parameter
nl: Indien het er goed uitziet, kan men het commando opnieuw uitvoeren zonder de parameter <emphasis role="strong">--simulate</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: It is also possible to use <emphasis role="strong">aptitude dist-upgrade</emphasis> in combination with <emphasis role="strong">apt-get upgrade</emphasis>.
nl: Het is ook mogelijk om <emphasis role="strong">aptitude dist-upgrade</emphasis> te gebruiken in combinatie met <emphasis role="strong">apt-get upgrade</emphasis>.

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Sometimes you will get a message about changes affecting packages to upgrade or install, as in here
nl: Soms kunt u een melding krijgen over wijzigingen die van invloed zijn op pakketten die opgewaardeerd of geïnstalleerd worden, zoals in dit voorbeeld:

note: type: CDATA
en: kdeaddons (4:3.1.0-4) unstable; urgency=low
     
      * Rebuilt against libvorbis0a (closes: #184713).
      * Removed alpha compile flags.
      * Fresh admin/ sync.
     
     -- Ben Burton <bab@debian.org>  Sun, 16 Mar 2003 16:00:19 +1100
     
    kdeaddons (4:3.1.0-2) unstable; urgency=low
     
      * First KDE3 upload to debian!
      * Applied Ewald Snel's patch for xine support.
      * Rolled the epoch to aid upgrades from the unofficial repository on
        ftp.kde.org.. *sigh*
nl: kdeaddons (4:3.1.0-4) unstable; urgency=low
    
      * Rebuilt against libvorbis0a (closes: #184713).
      * Removed alpha compile flags.
      * Fresh admin/ sync.
    
     -- Ben Burton <bab@debian.org>  Sun, 16 Mar 2003 16:00:19 +1100
    
    kdeaddons (4:3.1.0-2) unstable; urgency=low
    
      * First KDE3 upload to debian!
      * Applied Ewald Snel's patch for xine support.
      * Rolled the epoch to aid upgrades from the unofficial repository on
        ftp.kde.org.. *sigh*

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Use <emphasis role="strong">Space</emphasis> on the keyboard to browse through the message. Then you will see
nl: Gebruik de <emphasis role="strong">spatiebalk</emphasis> op het toetsenbord om door het bericht te bladeren. Dan ziet u:

note: type: CDATA
en: quanta (1:3.0pr1-1) unstable; urgency=low
     
      * New upstream release.
      * Built for KDE3.
     
     -- Ben Burton <benb@acm.org>  Wed,  4 Sep 2002 10:36:12 +1000
     
    (END)
nl: quanta (1:3.0pr1-1) unstable; urgency=low
    
      * New upstream release.
      * Built for KDE3.
    
     -- Ben Burton <benb@acm.org>  Wed,  4 Sep 2002 10:36:12 +1000
    
    (END)

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: Press the <emphasis role="strong">q</emphasis> key to quit and you get
nl: Druk op de toets <emphasis role="strong">q</emphasis> om af te sluiten en dan krijgt u:

note: type: CDATA
en: Fetched 60.2MB in 11m24s (87.9kB/s)
    Reading changelogs... Done
    apt-listchanges: Do you want to continue? [Y/n]?
nl: 60.2MB opgehaald in 11m24s (87.9kB/s)
    Changelogs worden gelezen... Klaar
    apt-listchanges: Wilt u doorgaan? [J/n]?

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: To continue you need to press <emphasis role="strong">Y</emphasis> for Yes.
nl: Om door te gaan moet u drukken op <emphasis role="strong">J</emphasis> voor Ja.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Summary of installed packages
nl: Overzicht van geïnstalleerde pakketten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Want a summary of installed packages
nl: Praktijksituatie: u wenst een overzicht te krijgen van geïnstalleerde pakketten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To get a summary of the installed packages run this command
nl: Om een overzicht te krijgen van de geïnstalleerde pakketten, moet u het volgende commando gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Note that when the first letters in the list is "ii" it mean the package is fully installed.
nl: Merk op dat wanneer de eerste letters in de lijst "ii" zijn, dit betekent dat het pakket volledig geïnstalleerd is.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To get the status of one particular package one can use <emphasis role="strong">grep</emphasis> to search for it:
nl: Om de toestand van een specifiek pakket te kennen, kan men het commando <emphasis role="strong">grep</emphasis> gebruiken om het op te zoeken:

note: type: CDATA
en: tjener:~# dpkg --list | grep apache
    ii  apache         1.3.33-6       versatile, high-performance HTTP server
    ii  apache-common  1.3.33-6       support files for all Apache webservers
    ii  apache2-utils  2.0.54-4       utility programs for webservers
nl: tjener:~# dpkg --list | grep apache
    ii  apache         1.3.33-6       veelzijdige, krachtige HTTP-server
    ii  apache-common  1.3.33-6       hulpbestanden voor alle Apache-webservers
    ii  apache2-utils  2.0.54-4       hulpprogramma's voor webservers

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Find the name of a particular package
nl: De naam van een specifiek pakket opzoeken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Often it is hard to remember the name of a package.
nl: Praktijksituatie: vaak is het moeilijk om zich de naam van een pakket te herinneren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To find a particular package one can use a search term with this command:
nl: Om een specifiek pakket te vinden, kan men een zoekterm gebruiken met het volgende commando:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-cache search &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-cache search &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Try this if there is too much text on the screen
nl: Gebruik het volgende als er te veel tekst op het scherm komt:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-cache search &lt;package name&gt;|more</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-cache search &lt;pakketnaam&gt;|more</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The two symbols &lt; and &gt; must <emphasis>not</emphasis> be used. They are only used in this example.
nl: De twee symbolen &lt; en &gt; mogen <emphasis>niet</emphasis> gebruikt worden. Ze werden enkel ten behoeve van dit voorbeeld gebruikt.

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-cache search apache
    apache - versatile, high-performance HTTP server
    apache-common - support files for all Apache webservers
    apache-dbg - debug versions of the Apache webservers
    apache-dev - development kit for the Apache webserver
    apache-doc - documentation for the Apache webserver
    apache-perl - versatile, high-performance HTTP server with Perl support
    apache-ssl - versatile, high-performance HTTP server with SSL support
    apache-utils - utility programs for webservers (transitional package)
nl: tjener:~# apt-cache search apache
    apache - veelzijdige, krachtige HTTP-server
    apache-common - hulpbestanden voor alle Apache-webservers
    apache-dbg - debug-versies van de Apache-webservers
    apache-dev - ontwikkelingskit voor de Apache-webserver
    apache-doc - documentatie voor de Apache-webserver
    apache-perl - veelzijdige, krachtige HTTP-server met Perl-ondersteuning
    apache-ssl - veelzijdige, krachtige HTTP-server met SSL-ondersteuning
    apache-utils - hulpprogramma's voor webservers (overgangspakket)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: As the screen dump show there are a lot more related to apache than the packages already installed.
nl: Zoals de schermdump laat zien, zijn er veel meer pakketten die verband houden met apache dan de reeds geïnstalleerde pakketten.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Show available information about packages
nl: Beschikbare informatie over pakketten weergeven

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Want to get information about the package. There may be dependencies to other packages etc..
nl: Praktijksituatie: u wenst informatie over een pakket te hebben. Mogelijk zijn er afhankelijkheden van andere pakketten, enz...

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The command
nl: De commando's

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-cache showpkg &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-cache showpkg &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: and
nl: en

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">&lt;apt-cache policy &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">&lt;apt-cache policy &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: gives details about the package.
nl: geven details weer over het pakket.

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-cache showpkg kdissert
    Package: kdissert
    Versions:
    0.3.8-1(/var/lib/apt/lists/ftp.debian.org_debian_dists_sarge_main_binary-i386_Packages)
     
    Reverse Depends:
    Dependencies:
    0.3.8-1 - kdelibs4 (2 4:3.3.2-4.0.2) libc6 (2 2.3.2.ds1-4) libgcc1 (2 1:3.4.1-3) libqt3c102-mt (2 3:3.3.3) libstdc++5 (2 1:3.3.4-1)
    Provides:
    0.3.8-1 -
    Reverse Provides:
    tjener:~# apt-cache policy  kdissert
    kdissert:
      Installed: (none)
      Candidate: 0.3.8-1
      Version Table:
         0.3.8-1 0
            500 http://ftp.debian.org sarge/main Packages
nl: tjener:~# apt-cache showpkg kdissert
    Pakket: kdissert
    Versies:
    0.3.8-1(/var/lib/apt/lists/ftp.debian.org_debian_dists_sarge_main_binary-i386_Packages)
    
    Achterwaartse vereisten:
    Vereisten:
    0.3.8-1 - kdelibs4 (2 4:3.3.2-4.0.2) libc6 (2 2.3.2.ds1-4) libgcc1 (2 1:3.4.1-3) libqt3c102-mt (2 3:3.3.3) libstdc++5 (2 1:3.3.4-1)
    Voorziet in:
    0.3.8-1 -
    Voorziet achterwaarts in:
    tjener:~# apt-cache policy  kdissert
    kdissert:
      Geïnstalleerd: (geen)
      Kandidaat: 0.3.8-1
      Versietabel:
         0.3.8-1 0
            500 http://ftp.debian.org sarge/main Packages

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: So one notices that the package kdissert is not installed, but available for installation in version 0.3.8-1 from `<ulink url="http://ftp.debian.org"/> sarge/main`
nl: Men merkt dus dat het pakket kdissert niet geïnstalleerd is, maar in versie 0.3.8-1 beschikbaar is voor installatie van `<ulink url="http://ftp.debian.org"/> sarge/main`

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Installation of packages
nl: De installatie van pakketen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Want to install a program or a program package.
nl: Praktijksituatie: u wil een programma of een programmapakket installeren.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When you have found the package to be installed, run the command
nl: Indien u het te installeren pakket gevonden heeft, moet u het volgende commando uitvoeren:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to see what happened during the installation you should run a simulation first with the command
nl: Indien u wilt zien wat tijdens de installatie gebeurde, moet u eerst een simulatie uitvoeren met het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;package name&gt; --simulate</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;pakketnaam&gt; --simulate</emphasis>

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get install  aterm --simulate
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following NEW packages will be installed:
      aterm
    0 upgraded, 1 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Inst aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    Conf aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get install  aterm
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following NEW packages will be installed:
      aterm
    0 upgraded, 1 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Need to get 91.6kB of archives.
    After unpacking 287kB of additional disk space will be used.
    Get:1 http://ftp.debian.org sarge/main aterm 0.4.2-11 [91.6kB]
    Fetched 91.6kB in 1s (71.0kB/s)
    Selecting previously deselected package aterm.
    (Reading database ... 32924 files and directories currently installed.)
    Unpacking aterm (from .../aterm_0.4.2-11_i386.deb) ...
    Setting up aterm (0.4.2-11) ...
nl: tjener:~# apt-get install  aterm --simulate
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      aterm
    0 opgewaardeerd, 1 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Inst aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    Conf aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get install  aterm
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      aterm
    0 opgewaardeerd, 1 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Moet 91.6kB archieven ophalen.
    Na het uitpakken zal 287kB extra schijfruimte gebruikt worden.
    Ophalen:1 http://ftp.debian.org sarge/main aterm 0.4.2-11 [91.6kB]
    91.6kB opgehaald in 1s (71.0kB/s)
    Selecteren van voorheen niet geselecteerd pakket aterm.
    (Database wordt ingelezen ... 32924 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Uitpakken van aterm (uit .../aterm_0.4.2-11_i386.deb) ...
    Instellen van aterm (0.4.2-11) ...

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Removal of installed packages
nl: Het verwijderen van geïnstalleerde pakketten

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Wants to remove certain packages that will not be used.
nl: praktijksituatie: u wil bepaalde pakketten verwijderen die niet gebruikt worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To find a specific package to be removed, use the commands listed above.
nl: Om een specifiek pakket te zoeken dat moet verwijderd worden, kunt u de hierboven besproken commando's gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When you have found the name of the package run the command
nl: Wanneer u de naam van het pakket gevonden heeft, moet u het volgende commando uitvoeren:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get remove &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get remove &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you want to see what happens when you remove the package, you may simulate this with the command
nl: Indien u wilt zien wat er gebeurt wanneer u een pakket verwijdert, kunt u dit commando simuleren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get remove &lt;package name&gt; --simulate</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get remove &lt;pakketnaam&gt; --simulate</emphasis>

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get remove  aterm --simulate
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following packages will be REMOVED:
      aterm
    0 upgraded, 0 newly installed, 1 to remove and 0 not upgraded.
    Remv aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get remove  aterm
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following packages will be REMOVED:
      aterm
    0 upgraded, 0 newly installed, 1 to remove and 0 not upgraded.
    Need to get 0B of archives.
    After unpacking 287kB disk space will be freed.
    Do you want to continue? [Y/n]
    (Reading database ... 32936 files and directories currently installed.)
    Removing aterm ...
nl: tjener:~# apt-get remove  aterm --simulate
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende pakketten zullen VERWIJDERD worden:
      aterm
    0 opgewaardeerd, 0 nieuw geïnstalleerd, 1 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Verw aterm (0.4.2-11 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get remove  aterm
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende pakketten zullen VERWIJDERD worden:
      aterm
    0 opgewaardeerd, 0 nieuw geïnstalleerd, 1 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Moet 0B archieven ophalen.
    Na het uitpakken zal 287kB schijfruimte vrijgemaakt worden.
    Wilt u doorgaan? [J/n]
    (Database wordt ingelezen ... 32936 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Verwijderen van aterm ...

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Install a specific package version
nl: Een specifieke versie van een pakket installeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Want a specific version of a package. It can for example be a previous release of a program.
nl: Praktijksituatie: u wil een specifieke versie van een pakket. Het kan bijvoorbeeld gaan om een eerdere release van een programma.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When installing a package with the command
nl: Wanneer u een pakket installeert met het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: then the newest package is installed. Sometimes an older version instead of the newest version is wanted.
nl: dan wordt de recentste versie van het pakket geïnstalleerd. Soms is een oudere versie in plaats van de meest recente versie gewenst.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;package name&gt;=older_version_number</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">apt-get install &lt;pakketnaam&gt;=ouder_versie_nummer</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: To get an older version of the Webmin backup module one can run
nl: Om een oudere versie van de back-upmodule van Webmin te bekomen, kan men het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: to get a summary of the available version
nl: uitvoeren om een overzicht te bekomen van de beschikbare versies

note: type: CDATA
en: tjener:~#  apt-cache policy webmin-slbackup
    webmin-slbackup:
      Installed: 0.0.10-1
      Candidate: 0.0.10-1
      Version Table:
     *** 0.0.10-1 0
            500 http://ftp.skolelinux.no sarge/local Packages
            100 /var/lib/dpkg/status
         0.0.9-1 0
            500 http://ftp.debian.org sarge/main Packages
nl: tjener:~#  apt-cache policy webmin-slbackup
    webmin-slbackup:
      Geïnstalleerd: 0.0.10-1
      Kandidaat: 0.0.10-1
      Versietabel:
     *** 0.0.10-1 0
            500 http://ftp.skolelinux.no sarge/local Packages
            100 /var/lib/dpkg/status
         0.0.9-1 0
            500 http://ftp.debian.org sarge/main Packages

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Here one can see that there are two versions available. Both 0.0.9-1 and 0.0.10-1
nl: Hier kan men zien dat er twee versies beschikbaar zijn, zowel versie 0.0.9-1 als versie 0.0.10-1

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If the 0.0.9-1 version of the program is wanted it can be installed using the following command
nl: Indien versie 0.0.9-1 van het programma gewenst is, kan deze geïnstalleerd worden met het volgende commando

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get install webmin-slbackup=0.0.9-1 --simulate
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following packages will be DOWNGRADED:
      webmin-slbackup
    0 upgraded, 0 newly installed, 1 downgraded, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Inst webmin-slbackup [0.0.10-1] (0.0.9-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf webmin-slbackup (0.0.9-1 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get install webmin-slbackup=0.0.9-1
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    The following packages will be DOWNGRADED:
      webmin-slbackup
    0 upgraded, 0 newly installed, 1 downgraded, 0 to remove and 0 not upgraded.
    Need to get 22.0kB of archives.
    After unpacking 131kB of additional disk space will be used.
    Do you want to continue? [Y/n]
    Get:1 http://ftp.debian.org sarge/main webmin-slbackup 0.0.9-1 [22.0kB]
    Fetched 22.0kB in 0s (23.6kB/s)
    dpkg - warning: downgrading webmin-slbackup from 0.0.10-1 to 0.0.9-1.
    (Reading database ... 32924 files and directories currently installed.)
    Preparing to replace webmin-slbackup 0.0.10-1 (using .../webmin-slbackup_0.0.9-1_all.deb) ...
    Unpacking replacement webmin-slbackup ...
    Setting up webmin-slbackup (0.0.9-1) ...
nl: tjener:~# apt-get install webmin-slbackup=0.0.9-1 --simulate
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende pakketten zullen GEDEGRADEERD worden:
      webmin-slbackup
    0 opgewaardeerd, 0 nieuw geïnstalleerd, 1 gedegradeerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Inst webmin-slbackup [0.0.10-1] (0.0.9-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf webmin-slbackup (0.0.9-1 Debian:3.1r0/stable)
    tjener:~# apt-get install webmin-slbackup=0.0.9-1
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    De volgende pakketten zullen GEDEGRADEERD worden:
      webmin-slbackup
    0 opgewaardeerd, 0 nieuw geïnstalleerd, 1 gedegradeerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    Moet 22.0kB archieven ophalen.
    Na uitpakken zal 131kB extra schijfruimte gebruikt worden.
    Wilt u doorgaan? [J/n]
    Ophalen:1 http://ftp.debian.org sarge/main webmin-slbackup 0.0.9-1 [22.0kB]
    22.0kB opgehaald in 0s (23.6kB/s)
    dpkg - waarschuwing: degraderen van webmin-slbackup van 0.0.10-1 naar 0.0.9-1.
    (Database wordt ingelezen ... 32924 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Vervanging voorbereiden van webmin-slbackup 0.0.10-1 (met .../webmin-slbackup_0.0.9-1_all.deb) ...
    Vervanging van webmin-slbackup wordt uitgepakt...
    Instellen van webmin-slbackup (0.0.9-1) ...

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Install a package using dpkg
nl: Een pakket installeren met dpkg

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Sometimes it is needed to download a package from other places, not located in a Debian web archive. Opera browser is such a package.
nl: Praktijksituatie: soms is het nodig om een pakket te downloaden van een andere plaats dan een webarchief van Debian. De browser Opera is zo een pakket.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Download the package from the home page of the creators of the program. This could for example be Opera. The program is installed using the following command:
nl: Download het pakket van de startpagina van de makers van het programma. Dit zou bijvoorbeeld Opera kunnen zijn. Het programma wordt geïnstalleerd met het volgende commando:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">dpkg -i &lt;full path to the package&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">dpkg -i &lt;volledig pad naar het pakket&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: . If you first want to simulate this try
nl: . Indien u eerst een simulatie wilt maken, doet u het volgende:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">dpkg --no-act -i &lt;full path to package&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">dpkg --no-act -i &lt;volledig pad naar het pakket&gt;</emphasis>

note: type: CDATA
en: tjener:~# dpkg --install --no-act opera_8.51-20051114.5-sharedqt_en_sarge_i386.deb
    Selecting previously deselected package opera.
    (Reading database ... 32924 files and directories currently installed.)
    Unpacking opera (from opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb) ...
    tjener:~# dpkg --install  opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb
    Selecting previously deselected package opera.
    (Reading database ... 32924 files and directories currently installed.)
    Unpacking opera (from opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb) ...
    dpkg: dependency problems prevent configuration of opera:
     opera depends on libqt3c102-mt; however:
      Package libqt3c102-mt is not installed.
    dpkg: error processing opera (--install):
     dependency problems - leaving unconfigured
    Errors were encountered while processing:
     opera
nl: tjener:~# dpkg --install --no-act opera_8.51-20051114.5-sharedqt_en_sarge_i386.deb
    Voorheen niet geselecteerd pakket opera wordt geselecteerd.
    (Database wordt ingelezen ... 32924 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Uitpakken van opera (uit opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb) ...
    tjener:~# dpkg --install  opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb
    Voorheen niet geselecteerd pakket opera wordt geselecteerd.
    (Database wordt ingelezen ... 32924 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Uitpakken van opera (uit opera_8.51-20051114.5-shared-qt_en_sarge_i386.deb) ...
    dpkg: vereistenproblemen verhinderen de configuratie van opera:
     opera vereist libqt3c102-mt; echter:
      Pakket libqt3c102-mt is niet geïnstalleerd.
    dpkg: fout bij het verwerken van opera (--install):
     vereistenproblemen - blijft ongeconfigureerd
    Er traden fouten op bij het verwerken van:
     opera

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: dpkg requires more manipulations than apt-get because it does not handle package dependencies. This means you may need to run <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> immediately afterwards with additional parameter. For example, it helps to run <emphasis role="strong">apt-get --fix-broken</emphasis> to tidy up
nl: dpkg vereist meer handelingen dan apt-get omdat het de afhankelijkheden van pakketten niet aanpakt. Dit betekent dat u mogelijk onmiddellijk nadien <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> moet uitvoeren met een extra parameter. Bijvoorbeeld, het helpt om <emphasis role="strong">apt-get --fix-broken</emphasis> uit te voeren om de zaak in orde te brengen

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-get install --fix-broken --simulate
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    Correcting dependencies... Done
    The following extra packages will be installed:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    Suggested packages:
      nas liblcms-utils libqt3c102-mt-psql libqt3c102-mt-mysql libqt3c102-mt-odbc
    The following NEW packages will be installed:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    0 upgraded, 6 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    1 not fully installed or removed.
    Inst libaudio2 (1.7-2 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst liblcms1 (1.13-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libmng1 (1.0.8-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libxcursor1 (1.1.3-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libxft2 (2.1.7-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libqt3c102-mt (3:3.3.4-3 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libaudio2 (1.7-2 Debian:3.1r0/stable)
    Conf liblcms1 (1.13-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libmng1 (1.0.8-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libxcursor1 (1.1.3-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libxft2 (2.1.7-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libqt3c102-mt (3:3.3.4-3 Debian:3.1r0/stable)
    Conf opera (8.51-20051114.5 )
    tjener:~# apt-get install --fix-broken
    Reading Package Lists... Done
    Building Dependency Tree... Done
    Correcting dependencies... Done
    The following extra packages will be installed:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    Suggested packages:
      nas liblcms-utils libqt3c102-mt-psql libqt3c102-mt-mysql libqt3c102-mt-odbc
    The following NEW packages will be installed:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    0 upgraded, 6 newly installed, 0 to remove and 0 not upgraded.
    1 not fully installed or removed.
    Need to get 3489kB of archives.
    After unpacking 8753kB of additional disk space will be used.
    Do you want to continue? [Y/n]
    Get:1 http://ftp.debian.org sarge/main libaudio2 1.7-2 [71.5kB]
    Get:2 http://ftp.debian.org sarge/main liblcms1 1.13-1 [123kB]
    Get:3 http://ftp.debian.org sarge/main libmng1 1.0.8-1 [171kB]
    Get:4 http://ftp.debian.org sarge/main libxcursor1 1.1.3-1 [23.7kB]
    Get:5 http://ftp.debian.org sarge/main libxft2 2.1.7-1 [54.4kB]
    Get:6 http://ftp.debian.org sarge/main libqt3c102-mt 3:3.3.4-3 [3045kB]
    Fetched 3489kB in 16s (212kB/s)
    Selecting previously deselected package libaudio2.
    (Reading database ... 33027 files and directories currently installed.)
    Unpacking libaudio2 (from .../libaudio2_1.7-2_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package liblcms1.
    Unpacking liblcms1 (from .../liblcms1_1.13-1_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package libmng1.
    Unpacking libmng1 (from .../libmng1_1.0.8-1_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package libxcursor1.
    Unpacking libxcursor1 (from .../libxcursor1_1.1.3-1_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package libxft2.
    Unpacking libxft2 (from .../libxft2_2.1.7-1_i386.deb) ...
    Selecting previously deselected package libqt3c102-mt.
    Unpacking libqt3c102-mt (from .../libqt3c102-mt_3%3a3.3.4-3_i386.deb) ...
    Setting up libaudio2 (1.7-2) ...
     
    Setting up liblcms1 (1.13-1) ...
     
    Setting up libmng1 (1.0.8-1) ...
     
    Setting up libxcursor1 (1.1.3-1) ...
     
    Setting up libxft2 (2.1.7-1) ...
     
    Setting up libqt3c102-mt (3.3.4-3) ...
     
    Setting up opera (8.51-20051114.5) ...
nl: tjener:~# apt-get install --fix-broken --simulate
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    Vereisten worden gecorrigeerd... Klaar
    De volgende extra pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    Voorgestelde pakketten:
      nas liblcms-utils libqt3c102-mt-psql libqt3c102-mt-mysql libqt3c102-mt-odbc
    De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    0 opgewaardeerd, 6 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    1 niet volledig geïnstalleerd of verwijderd.
    Inst libaudio2 (1.7-2 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst liblcms1 (1.13-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libmng1 (1.0.8-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libxcursor1 (1.1.3-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libxft2 (2.1.7-1 Debian:3.1r0/stable) [opera ]
    Inst libqt3c102-mt (3:3.3.4-3 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libaudio2 (1.7-2 Debian:3.1r0/stable)
    Conf liblcms1 (1.13-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libmng1 (1.0.8-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libxcursor1 (1.1.3-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libxft2 (2.1.7-1 Debian:3.1r0/stable)
    Conf libqt3c102-mt (3:3.3.4-3 Debian:3.1r0/stable)
    Conf opera (8.51-20051114.5 )
    tjener:~# apt-get install --fix-broken
    Pakketlijsten worden ingelezen... Klaar
    Boom van vereisten wordt opgebouwd... Klaar
    Vereisten worden gecorrigeerd... Klaar
    De volgende extra pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    Voorgestelde pakketten:
      nas liblcms-utils libqt3c102-mt-psql libqt3c102-mt-mysql libqt3c102-mt-odbc
    De volgende NIEUWE pakketten zullen geïnstalleerd worden:
      libaudio2 liblcms1 libmng1 libqt3c102-mt libxcursor1 libxft2
    0 opgewaardeerd, 6 nieuw geïnstalleerd, 0 te verwijderen en 0 niet opgewaardeerd.
    1 niet volledig geïnstalleerd of verwijderd.
    Moet 3489kB archieven ophalen.
    Na uitpakken zal 8753kB extra schijfruimte gebruikt worden.
    Wilt u doorgaan? [J/n]
    Ophalen:1 http://ftp.debian.org sarge/main libaudio2 1.7-2 [71.5kB]
    Ophalen:2 http://ftp.debian.org sarge/main liblcms1 1.13-1 [123kB]
    Ophalen:3 http://ftp.debian.org sarge/main libmng1 1.0.8-1 [171kB]
    Ophalen:4 http://ftp.debian.org sarge/main libxcursor1 1.1.3-1 [23.7kB]
    Ophalen:5 http://ftp.debian.org sarge/main libxft2 2.1.7-1 [54.4kB]
    Ophalen:6 http://ftp.debian.org sarge/main libqt3c102-mt 3:3.3.4-3 [3045kB]
    3489kB opgehaald in 16s (212kB/s)
    Voorheen niet geselecteerd pakket libaudio2 wordt geselecteerd.
    (Database wordt ingelezen ... 33027 bestanden en mappen zijn momenteel geïnstalleerd.)
    Uitpakken van libaudio2 (uit .../libaudio2_1.7-2_i386.deb) ...
    Voorheen niet geselecteerd pakket liblcms1 wordt geselecteerd.
    Uitpakken van liblcms1 (uit .../liblcms1_1.13-1_i386.deb) ...
    Voorheen niet geselecteerd pakket libmng1 wordt geselecteerd.
    Uitpakken van libmng1 (uit .../libmng1_1.0.8-1_i386.deb) ...
    Voorheen niet geselecteerd pakket libxcursor1 wordt geselecteerd.
    Uitpakken van libxcursor1 (uit .../libxcursor1_1.1.3-1_i386.deb) ...
    Voorheen niet geselecteerd pakket libxft2 wordt geselecteerd.
    Uitpakken van libxft2 (uit .../libxft2_2.1.7-1_i386.deb) ...
    Voorheen niet geselecteerd pakket libqt3c102-mt wordt geselecteerd.
    Uitpakken van libqt3c102-mt (uit .../libqt3c102-mt_3%3a3.3.4-3_i386.deb) ...
    Instellen van libaudio2 (1.7-2) ...
    
    Instellen van liblcms1 (1.13-1) ...
    
    Instellen van libmng1 (1.0.8-1) ...
    
    Instellen van libxcursor1 (1.1.3-1) ...
    
    Instellen van libxft2 (2.1.7-1) ...
    
    Instellen van libqt3c102-mt (3.3.4-3) ...
    
    Instellen van opera (8.51-20051114.5) ...

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Armed with different commands from earlier in this chapter, we can now confirm that Opera is already installed
nl: Gewapend met verschillende commando's die eerder aan bod kwamen in dit hoofdstuk, kunnen we nu bevestigen dat Opera reeds geïnstalleerd is

note: type: CDATA
en: tjener:~# apt-cache policy opera
    opera:
      Installed: 8.51-20051114.5
      Candidate: 8.51-20051114.5
      Version Table:
     *** 8.51-20051114.5 0
            100 /var/lib/dpkg/status
    tjener:~# dpkg --list|grep opera
nl: tjener:~# apt-cache policy opera
    opera:
      Geïnstalleerd: 8.51-20051114.5
      Kandidaat: 8.51-20051114.5
      Versietabel:
     *** 8.51-20051114.5 0
            100 /var/lib/dpkg/status
    tjener:~# dpkg --list|grep opera

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: ii opera 8.51-20051114. The Opera Web Browser
nl: ii opera 8.51-20051114. De webbrowser Opera

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Search through files in a package
nl: Naar bestanden zoeken in een pakket

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Want to find a program name or file in a package
nl: Praktijksituatie: u wenst een programmanaam of een bestand te vinden in een pakket

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: You get an overview with the command
nl: U krijgt een overzicht met het commando

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">dpkg --listfiles &lt;package name&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">dpkg --listfiles &lt;pakketnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Find which package a file came from
nl: Te weten komen uit welk pakket een bestand afkomstig is

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: User case: Want to find the package a file came from.
nl: Praktijksituatie: u wil weten uit welk pakket een bestand afkomstig is.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">dpkg --search &lt;filename&gt;</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">dpkg --search &lt;bestandsnaam&gt;</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This can look like this
nl: Dit kan er aldus uitzien

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Unpackaging files from a package without installing the package
nl: Bestanden uitpakken uit een pakket zonder dat pakket te installeren

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Perhaps an important system file was deleted by accident, and there is no backup.
nl: Praktijksituatie: misschien werd een belangrijk systeembestand per ongeluk gewist en u heeft er geen reservekopie van.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When using the command
nl: Wanneer men het commando gebruikt

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Warning: <emphasis>Never</emphasis> unpack packages in the root directory
nl: Waarschuwing: pak een pakket <emphasis>nooit</emphasis> uit in de hoofdmap

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: if one finds which package a file came from. One can extract the package to get back the systemfile like shown later.
nl: en men te weten komt uit welk pakket een bestand afkomstig is, kan men het pakket uitpakken om het systeembestand terug te krijgen, zoals later getoond wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: First you need to fetch the deb package in question. This can be done by placing it in the <computeroutput>/tmp</computeroutput> directory. Use this command to unpack the files in this directory
nl: Eerst moet u het deb-pakket waarvan sprake, ophalen. U kunt dit doen door het in de map <computeroutput>/tmp</computeroutput> te plaatsen. Gebruik dit commando om de bestanden in deze map uit te pakken:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">dpkg --vextract &lt;package name&gt; /tmp</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">dpkg --vextract &lt;pakketnaam&gt; /tmp</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: . Then the required directories will be created in <computeroutput>/tmp</computeroutput> and the files are placed there.
nl: . Dan zullen de nodige mappen aangemaakt worden in <computeroutput>/tmp</computeroutput> en zullen de bestanden daar geplaatst worden.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Make your own package mirror
nl: Uw eigen spiegelserver voor pakketten maken

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Some packages are often installed. For others it is useful to avoid downloading them from the Internet.
nl: Praktijksituatie: sommige pakketten worden vaak geïnstalleerd. Voor andere is het nuttig om te vermijden dat ze via het internet gedownload worden.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> command makes it easy to install packages from the Internet. But <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> will use significant network capacity when programs are downloaded from Debian archives on the Internet. Because of that, it is possible to tell <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> to use a local package repository. This way it is possible to install already downloaded packages simply by using <emphasis role="strong">apt-get</emphasis>. This provides <emphasis>quick</emphasis> installation.
nl: Het commando <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> maakt het eenvoudig om pakketten te installeren via het internet. Maar <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> zal aanzienlijke netwerkcapaciteit in beslag nemen bij het downloaden van programma's van Debian-archieven via het internet. Daarom is het mogelijk om <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> op te dragen om een lokale pakketbron te gebruiken. Op die manier is het mogelijk om reeds gedownloade pakketten te installeren door eenvoudigweg <emphasis role="strong">apt-get</emphasis> te gebruiken. Dit zorgt voor een <emphasis>snelle</emphasis> installatie.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: After that, add a new line to the file <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>:
nl: Voeg nadien een nieuwe regel toe in het bestand <computeroutput>/etc/apt/sources.list</computeroutput>:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: And then the command <emphasis role="strong">apt-get update</emphasis> must be executed as usual to update the packages in the database.
nl: En nadien moet zoals gebruikelijk het commando <emphasis role="strong">apt-get update</emphasis> uitgevoerd worden om de pakketten in de database bij te werken.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Secure login to the firewall (ssh)
nl: Beveiligd inloggen op de firewall (ssh)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Some times it is required to log into Coyote Linux when no web browser is available. Perhaps the command line is preferred? Then ssh can be used to connect to Coyote Linux.
nl: Praktijksituatie: soms is het nodig om in te loggen op Coyote Linux in een context waarin geen webbrowser beschikbaar is. Of misschien geeft u de voorkeur aan de commandoregel. Dan kan ssh gebruikt worden om verbinding te maken met Coyote Linux.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you are logged into a machine in a Skolelinux / Debian Edu network you can use
nl: Indien u aangemeld bent op een computer in het netwerk van Skolelinux / Debian Edu, kunt u het volgende commando gebruiken:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: to log in on Coyote Linux
nl: om in te loggen op Coyote Linux

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you are outside a Skolelinux / Debian Edu network, the value 10.0.2.1 can be replaced with the appropriate value for the network card <link linkend="!UsefulCommands--clguishow">with the WAN in</link>. In this case it might be <emphasis role="strong">ssh -l root 192.168.1.10</emphasis>
nl: Indien u zich buiten het netwerk van Skolelinux / Debian Edu bevindt, kunt u de waarde 10.0.2.1 vervangen met de passende waarde voor de netwerkkaart <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--clguishow">met het WAN erin</link>. In dat geval kan dit <emphasis role="strong">ssh -l root 192.168.1.10</emphasis> zijn.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Here you will meet the same options present as when logged into the Coyote Linux web administration. This is presented in a text based menu.
nl: Hier zult u merken dat dezelfde opties aanwezig zijn als wanneer u inlogt op Coyote Linux via het webbeheer. Deze worden als een menu in tekstvorm gepresenteerd.

note: type: CDATA
en: Coyote Linux Gateway -- Configuration Menu
     
     
      1) Edit main configuration file         2) Change system password
      3) Edit rc.local script file            4) Custom firewall rules file
      5) Edit firewall configuration          6) Edit port forward configuration
     
      c) Show running configuration           f) Reload firewall
      r) Reboot system                        w) Write configuration to disk
     
      q) quit                                 e) Exit
      ----------------------------------------------------------------------------
      Selection:
nl: Coyote Linux Gateway -- Configuration Menu
    
    
      1) Edit main configuration file         2) Change system password
      3) Edit rc.local script file            4) Custom firewall rules file
      5) Edit firewall configuration          6) Edit port forward configuration
    
      c) Show running configuration           f) Reload firewall
      r) Reboot system                        w) Write configuration to disk
    
      q) quit                                 e) Exit
      ----------------------------------------------------------------------------
      Selection:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The options will be approximately the same as those provided when logged into Coyote Linux for web administration. See <link linkend="!UsefulCommands--clgui">section 3.7</link> for a quick description of the menu choices.
nl: De keuzemogelijkheden zijn ongeveer dezelfde als die welke geboden worden wanneer u ingelogd bent op Coyote Linux voor het beheer ervan via een webinterface. Zie <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--clgui">sectie 3.7</link> voor een korte beschrijving van de keuzemogelijkheden in het menu.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: When selecting <emphasis role="strong">q) quit</emphasis> you will end up on the command line in Coyote Linux. If you need to get back to the main menu in Coyote Linux, write <emphasis role="strong">menu</emphasis> and press <emphasis role="strong">Enter</emphasis>.
nl: Wanneer u <emphasis role="strong">q) quit</emphasis> selecteert, zult u terechtkomen aan de commandoregel in Coyote Linux. Indien u terug wilt keren naar het hoofdmenu in Coyote Linux, moet u <emphasis role="strong">menu</emphasis> typen en dan op <emphasis role="strong">Enter</emphasis> drukken.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: If you see this when you try to log into Coyote Linux
nl: Indien u het volgende te zien krijgt wanneer u tracht in te loggen op Coyote Linux:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This is most likely because one logged in earlier into another machine with the IP address 10.0.2.1, or because the network card in Coyote Linux has been changed. It could also be an attack from an unknown man in the middle. The solution is to remove the key, in this case line number 27 in the <computeroutput>/skole/tjener/home0/klaus/.ssh/known_hosts</computeroutput> file.
nl: dan is dit hoogstwaarschijnlijk omdat men vroeger op een andere computer met het IP-adres 10.0.2.1 ingelogd heeft, of omdat de netwerkkaart in Coyote Linux vervangen werd. Het kan natuurlijk ook om een aanval gaan door een onbekende persoon die zich tussenin geplaatst heeft (man in the middle attack). De oplossing bestaat erin de sleutel te verwijderen, in dit geval regel 27 in het bestand <computeroutput>/skole/tjener/home0/klaus/.ssh/known_hosts</computeroutput>.

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Status summary for the firewall (Coyote)
nl: Statusoverzicht voor de firewall (Coyote)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case: Which commands can be used to get the menu or to get an overview of the status of the firewall?
nl: Praktijksituatie: welke commando's kunnen gebruikt worden om het menu te bekomen of om een overzicht te krijgen van de status van de firewall?

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Main author: Klaus Ade Johnstad
nl: Belangrijkste auteur: Klaus Ade Johnstad

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: <emphasis role="strong">Useful commands in Coyote Linux</emphasis>
nl: <emphasis role="strong">Nuttige commando's in Coyote Linux</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Useful to figure out if the network is working. The command checks if there is a connection to the Skolelinux / Debian Edu main server.
nl: Nuttig om te weten te komen of het netwerk functioneert. Het commando gaat na of er een verbinding is met de hoofdserver van Skolelinux / Debian Edu.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command gives the duration since the last reboot for Coyote Linux.
nl: Dit commando geeft de verstreken tijd weer sinds de laatste herstart van Coyote Linux.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command displays information about the Linux kernel running on the machine. It lists things like memory, processor and network card. If there is too much output from <emphasis role="strong">dmesg</emphasis> you can send the output through a so called pager program like "more" and use <emphasis role="strong">Space</emphasis> to read everything, <emphasis role="strong">dmesg|more</emphasis>
nl: Dit commando geeft informatie weer over de Linux kernel die op de machine actief is. Het geeft zaken weer zoals geheugen, processor en netwerkkaart. Indien er te veel uitvoer komt met <emphasis role="strong">dmesg</emphasis>, kunt u de uitvoer door een zogenaamd pagineringsprogramma, zoals "more", sturen en de <emphasis role="strong">spatiebalk</emphasis> gebruiken om alles te lezen: <emphasis role="strong">dmesg|more</emphasis>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Show extra information about the network cards.
nl: Extra informatie weergeven over de netwerkkaarten.

note: type: CDATA
en: coyote# ifconfig
    eth0      Link encap:Ethernet  HWaddr 00:50:FC:F8:D2:44
              inet addr:10.0.2.1  Bcast:10.0.3.255  Mask:255.255.254.0
              UP BROADCAST RUNNING MULTICAST  MTU:1500  Metric:1
              RX packets:314723 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:312105 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:1000
              RX bytes:53700845 (51.2 !MiB)  TX bytes:277496136 (264.6 !MiB)
              Interrupt:11 Base address:0x7000
     
    eth1      Link encap:Ethernet  HWaddr 00:E0:18:A8:B1:BA
              inet addr:192.168.100.133  Bcast:192.168.100.255  Mask:255.255.255.0
              UP BROADCAST RUNNING MULTICAST  MTU:1500  Metric:1
              RX packets:307395 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:281202 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:1000
              RX bytes:272404311 (259.7 !MiB)  TX bytes:47880640 (45.6 !MiB)
              Interrupt:10 Base address:0xb800 Memory:e3000000-e3000038
     
    lo        Link encap:Local Loopback
              inet addr:127.0.0.1  Mask:255.0.0.0
              UP LOOPBACK RUNNING  MTU:16436  Metric:1
              RX packets:14565 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:14565 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:0
              RX bytes:1290756 (1.2 !MiB)  TX bytes:1290756 (1.2 !MiB)
nl: coyote# ifconfig
    eth0      Link encap:Ethernet  HWaddr 00:50:FC:F8:D2:44
              inet addr:10.0.2.1  Bcast:10.0.3.255  Mask:255.255.254.0
              UP BROADCAST RUNNING MULTICAST  MTU:1500  Metric:1
              RX packets:314723 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:312105 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:1000
              RX bytes:53700845 (51.2 !MiB)  TX bytes:277496136 (264.6 !MiB)
              Interrupt:11 Base address:0x7000
    
    eth1      Link encap:Ethernet  HWaddr 00:E0:18:A8:B1:BA
              inet addr:192.168.100.133  Bcast:192.168.100.255  Mask:255.255.255.0
              UP BROADCAST RUNNING MULTICAST  MTU:1500  Metric:1
              RX packets:307395 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:281202 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:1000
              RX bytes:272404311 (259.7 !MiB)  TX bytes:47880640 (45.6 !MiB)
              Interrupt:10 Base address:0xb800 Memory:e3000000-e3000038
    
    lo        Link encap:Local Loopback
              inet addr:127.0.0.1  Mask:255.0.0.0
              UP LOOPBACK RUNNING  MTU:16436  Metric:1
              RX packets:14565 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
              TX packets:14565 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
              collisions:0 txqueuelen:0
              RX bytes:1290756 (1.2 !MiB)  TX bytes:1290756 (1.2 !MiB)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command lists up driver modules. This is useful to see which modules are used by network cards.
nl: Dit commando geeft een lijst van de stuurprogrammamodules. Dit is nuttig om na te gaan welke modules gebruikt worden door de netwerkkaarten.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This is a list showing that the driver modules for the network card are loaded. For Intel pro100 the module is named eepro100 and for 3Com the module is named 3c59x (which is valid for cards with type names 3c590, 3c595, 3c900, 3c905). See <link linkend="!UsefulCommands--clmodules">section 3.12</link>
nl: Deze lijst toont aan dat de stuurprogrammamodules voor de netwerkkaart geladen zijn. Voor Intel pro100 heet de module eepro100 en de naam van de module voor 3Com is 3c59x (dit geldt voor kaarten van het type 3c590, 3c595, 3c900, 3c905). Zie <link linkend="UsefulCommands--!UsefulCommands--clmodules">sectie 3.12</link>

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Is useful to figure out where the Internet packages move. If there are problems, it is useful to see the path the Internet packages use.
nl: Is nuttig om te weten te komen waar de internetpakketten naartoe gaan. Indien er problemen zijn, is het nuttig om het pad te bekijken dat door de internetpakketten gevolgd wordt.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Another command giving information about the state of the network cards.
nl: Nog een programma dat informatie geeft over de toestand van de netwerkkaarten.

note: type: CDATA
en: Coyote running configuration display utility.
     
    Internet    (eth1): UP
    LAN network (eth0): UP
     
    -------------Internet configuration--------------
    IP Address   192.168.100.133 (Static)
    Netmask      255.255.255.0
    Gateway      192.168.100.2
    ----------------LAN configuration----------------
    IP Address   10.0.2.1
    Netmask      255.255.254.0
    Broadcast    10.0.3.255
    ----------------DNS configuration----------------
    domain localdomain
    nameserver 213.184.200.1
    nameserver 213.184.200.2
    -------------------------------------------------
    10:51am up 7 days, 20:53, load average: 0.00, 0.00, 0.00
     
    Press enter to return to system menu.
nl: Coyote running configuration display utility.
    
    Internet    (eth1): UP
    LAN network (eth0): UP
    
    -------------Internet configuration--------------
    IP Address   192.168.100.133 (Static)
    Netmask      255.255.255.0
    Gateway      192.168.100.2
    ----------------LAN configuration----------------
    IP Address   10.0.2.1
    Netmask      255.255.254.0
    Broadcast    10.0.3.255
    ----------------DNS configuration----------------
    domain localdomain
    nameserver 213.184.200.1
    nameserver 213.184.200.2
    -------------------------------------------------
    10:51am up 7 days, 20:53, load average: 0.00, 0.00, 0.00
    
    Press enter to return to system menu.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The command is used to see how much memory is available and how much is used. This machine has 32 MB memory.
nl: Dit commando wordt gebruikt om te zien hoeveel geheugen er beschikbaar is en hoeveel er gebruikt wordt. Deze computer heeft een geheugen van 32 MB.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command starts the Coyote Linux menu
nl: Dit commando start het menu van Coyote Linux

note: type: CDATA
en: Coyote Linux Gateway -- Configuration Menu
     
     
      1) Edit main configuration file         2) Change system password
      3) Edit rc.local script file            4) Custom firewall rules file
      5) Edit firewall configuration          6) Edit port forward configuration
     
      c) Show running configuration           f) Reload firewall
      r) Reboot system                        w) Write configuration to disk
nl: Coyote Linux Gateway -- Configuration Menu
    
    
      1) Edit main configuration file         2) Change system password
      3) Edit rc.local script file            4) Custom firewall rules file
      5) Edit firewall configuration          6) Edit port forward configuration
    
      c) Show running configuration           f) Reload firewall
      r) Reboot system                        w) Write configuration to disk

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: This command does a reboot of Coyote Linux
nl: Dit commando voert een herstart uit van Coyote Linux

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Here is Coyote Linux turned off
nl: Hiermee wordt Coyote Linux uitgezet

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Next
nl: Volgende

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Use case:
nl: Praktijksituatie:

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: Last
nl: Laatste

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Copyright and authors
nl: Auteursrechten en auteurs

note: type: Content of: <article><section><para>
en: This document is written and copyrighted by Knut Yrvin (2006), Andreas Johansen (2006), Klaus Ade Johnstad (2006), Halvor Dahl (2006), Snorre Løvås (2006), Finn-Arne Johansen (2006), Ragnar Wissløff (2006), Petter Reinholdtsen (2015), Ole-Erik Yrvin (2015) and Ingrid Yrvin (2015) and is released under the GPL3 or any later version.  The source document was originally written in Norwegian Bokmål, and migrated to English in 2015.
nl: De volgende auteurs, bij wie ook de auteursrechten berusten, schreven mee aan dit document: Knut Yrvin (2006), Andreas Johansen (2006), Klaus Ade Johnstad (2006), Halvor Dahl (2006), Snorre Løvås (2006), Finn-Arne Johansen (2006), Ragnar Wissløff (2006), Petter Reinholdtsen (2015), Ole-Erik Yrvin (2015) en Ingrid Yrvin (2015). Het document werd uitgegeven onder de licentie GPL3 of een latere versie. Het brondocument werd oorspronkelijk geschreven in Noorse Bokmål en werd naar het Engels overgeplaatst in 2015.

note: type: Content of: <article><section><para>
en: If you add content to it, <emphasis role="strong">please only do so if you are the author. You need to release it under the same conditions</emphasis>! Then add your name here and release it under the "GPL v3 or any later version" licence.
nl: Mocht u er inhoud aan toevoegen, <emphasis role="strong">doe dit dan alstublieft enkel voor zover u er zelf de auteur van bent. U dient die inhoud onder dezelfde voorwaarden vrij te geven</emphasis>! Voeg hier vervolgens uw naam toe en geef de inhoud vrij onder de licentie "GPL v3 of enige latere versie".

note: type: Content of: <article><section><title>
en: Appendix A - Contract on operating Debian Edu / Skolelinux
nl: Bijlage A - Overeenkomst over het operationeel houden van Debian Edu / Skolelinux

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Contract no.: ..................
nl: Contract nr.: ..................

note: type: Content of: <article><section><para>
en: Customer no.: ..................
nl: Klant nr.: ..................

note: type: Content of: <article><section><section><title>
en: CONTRACT ON OPERATING DEBIAN EDU / SKOLELINUX
nl: OVEREENKOMST OVER HET INSTAAN VOOR DE GOEDE WERKING VAN DEBIAN EDU / SKOLELINUX

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: between
nl: tussen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Org.no.: 989 313 313
nl: Org.nr.: 989 313 313

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: (hereafter called The Vendor)
nl: (hierna De Verkoper genoemd)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Org.No:
nl: Org.Nr:

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: (hereafter called The Customer)
nl: (hierna De Klant genoemd)

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The parties have reached an agreement on the delivery of operational services (hereinafter The Agreement) on subsequent contractual terms. The following appendixes are part of The Agreement:
nl: Partijen hebben een overeenkomst bereikt over het leveren van operationele diensten (hierna De Overeenkomst genoemd) onder de volgende contractuele voorwaarden. De volgende bijlagen maken deel uit van De Overeenkomst:

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 1 - Definitions
nl: Bijlage 1 - Definities

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 2 - Customer Obligations
nl: Bijlage 2 - De verplichtingen van De Klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 3 - The Vendor's obligations
nl: Bijlage 3 - De verplichtingen van De Verkoper

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 4 - Prices and terms of payment
nl: Bijlage 4 - Prijs en betalingstermijnen

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 5 - General provisions
nl: Bijlage 5 - Algemene bepalingen

note: type: Content of: <article><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Appendix 6 - The proxy Persons
nl: Bijlage 6 - De gevolmachtigde personen

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The agreement is valid from the signing date and a minimum of 12 months from The Delivery date. The agreement is then renewed automatically for periods lasting 12 months unless one of the parties denounces the Agreement in writing, three months before the expiry of a contract period.
nl: De overeenkomst is geldig vanaf de datum van ondertekening en minimaal 12 maanden vanaf de datum van levering. De overeenkomst wordt nadien automatisch hernieuwd voor periodes van 12 maanden tot een van de partijen de overeenkomst schriftelijk opzegt, drie maanden voor het verstrijken van een contractperiode.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: The contract is signed in two - 2 - copies, and each of the parties keeps one - 1 - copy.
nl: Het contract werd opgemaakt en ondertekend in twee - 2 - exemplaren en elk van de partijen heeft één - 1 - exemplaar in bezit.

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Place: .............................
nl: Plaats: .............................

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: Date: .................. 2006
nl: Datum: .................. 2006

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For The Vendor: ....................................................
nl: Voor De Verkoper: ....................................................

note: type: Content of: <article><section><section><para>
en: For The Customer: ....................................................
nl: Voor De Klant: ....................................................

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Term
nl: Termijn

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Operating period
nl: Operationele periode

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: From the Delivery day to the day when the agreement ceases to apply, regardless of the reason.
nl: Vanaf de datum van levering tot de dag waarop de overeenkomst ophoudt van toepassing te zijn, ongeacht de reden hiervoor.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Services provided
nl: Geleverde diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Services from The Vendor in the Operating period. The services provided are further described in Appendix 3.
nl: Diensten van de verkoper tijdens de operationele periode. De geleverde diensten worden nader omschreven in Bijlage 3.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: ICT manager
nl: ICT-manager

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Competence person(s) at the customer serving as liaison(s) to the supplier.
nl: Bevoegde perso(o)n(en) bij de klant die als verbindingsperso(o)n(en) met de leverancier fungeren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Delivery day
nl: Leveringsdag

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: The day the customer can use the services provided.
nl: De dag waarop de klant de geleverde diensten kan gebruiken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Linux distribution built on Debian Linux and adjusted for use in Norwegian schools.
nl: Linuxdistributie, gebouwd op Debian Linux en aangepast om gebruikt te worden op Noorse scholen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 1. ICT skill requirements
nl: 1. Vereisten op het gebied van ICT-vaardigheden

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: ICT administrator (1 - 3 named persons at the customer) to deal with inquiries from users related to the use of the applications included in Skolelinux/Debian Edu. ICT administrator shall have sufficient expertise to make a qualified assessment of whether a problem is related to the use or operation of the system.
nl: ICT-beheerder (1 - 3 aangeduide personen bij de klant) voor het behandelen van verzoeken van gebruikers in verband met het gebruik van toepassingen die behoren tot Skolelinux/Debian Edu. De ICT-beheerder zal over voldoende expertise beschikken om een gekwalificeerde inschatting te kunnen maken of een probleem te maken heeft met het gebruik of met het functioneren van het systeem.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The ICT administrator should contact the supplier's the user support center by phone or e-mail. The customer's users should not contact the supplier directly.
nl: De ICT-beheerder moet het gebruikersondersteuningscentrum van de leverancier contacteren via telefoon of e-mail. De gebruikers van de klant mogen de leverancier niet rechtstreeks contacteren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 2. Machine requirements
nl: 2. Machinevereisten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The Customer should have installed and tested that the equipment operates satisfactorily before the delivery day.
nl: De klant moet voorafgaand aan de leveringsdatum de uitrusting installeren en testen of deze bevredigend werkt.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 3. Program requirements
nl: 3. Programmavereisten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The customer shall, before delivery day, have installed Skolelinux / Debian Edu to get a verified, satisfactory functioning installation.
nl: De klant moet voorafgaand aan de leveringsdatum Skolelinux / Debian Edu geïnstalleerd hebben om over een geverifieerde en bevredigend functionerende installatie te beschikken.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 4. Communication requirements
nl: 4. Communicatievereisten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The Customer shall, before the delivery date, have installed and configured communication with the Internet and tested it works satisfactorily. To make it possible to provide services, the customer must arrange for the contractor to be able to access the customer's ICT-facilities via the Internet.
nl: De klant moet voorafgaand aan de leveringsdatum een mogelijkheid tot communicatie over het internet geïnstalleerd en geconfigureerd hebben en getest hebben dat deze bevredigend werkt. Om het leveren van de diensten mogelijk te maken, moet de klant ervoor zorgen dat de contractant de ICT-voorzieningen van de klant via het internet kan benaderen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 5. Information from The Vendor
nl: 5. Informatie van De Verkoper

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: When all the above requirements are met, the customer shall notify the contractor, in writing or by e-mail, that the ICT-system is prepared for the contractor for provide services.
nl: Wanneer aan al de hierboven vermelde vereisten voldaan is, zal de klant de contractant schriftelijk of via e-mail ervan op de hoogte brengen dat het ICT-systeem klaar is om de door de contractant geleverde diensten te ontvangen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: A list of all the users of the system including full name, username and wanted password should be sent electronically to the Vendor at the latest together with this message.
nl: Ten laatste samen met dit bericht zal aan de verkoper via elektronische weg een lijst gestuurd worden met alle gebruikers van het systeem, met hun volledige naam, hun gebruikersnaam en het gewenste wachtwoord.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 1. Delivery day requirements
nl: 1. Vereisten betreffende de dag van levering

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The supplier shall, after receiving notification from the customer in accordance with Appendix 2, paragraph 5, as soon as possible arrange for the Customer to receive the provided services. Delivery date shall be no later than 4 weeks after such notice is received by the supplier.
nl: Na het ontvangen van de kennisgeving door de klant overeenkomstig paragraaf 5 van bijlage 2, zal de leverancier ervoor zorgen dat de klant zo spoedig mogelijk de geleverde diensten kan ontvangen. De leveringsdatum zal in geen geval later vallen dan 4 weken nadat deze kennisgeving door de leverancier ontvangen werd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 2. Information to The Customer
nl: 2. Informatie voor De Klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: When all the above requirements are met, the contractor shall notify the customer, in writing or by e-mail, that the ICT-system is prepared for the customer to receive the provided services.
nl: Wanneer voldaan is aan al de hierboven vermelde vereisten, zal de contractant de klant schriftelijk of via e-mail melden dat het ICT-systeem klaar is om de klant de verwachte diensten te leveren.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 3. Service requirements
nl: 3. Servicevereisten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The following table shows all relevant services related to operating Skolelinux/!<link linkend="DebianEdu">DebianEdu</link>. The crosses in the table show the responsibilities between the Supplier and the Customer for the different services:
nl: De volgende tabel toont alle relevante diensten met betrekking tot het bedienen van Skolelinux/!<ulink url="https://wiki.debian.org/DebianEdu#">DebianEdu</ulink>. De kruisen in de tabel tonen de aansprakelijkheden tussen de Leverancier en de Klant voor de verschillende diensten:

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Delivered (incl.) are carried out by the supplier and included in the Agreement price. Delivered (running) performed by the Supplier at the Customer's account in accordance with the rates in Chapter 7. The Customer, is done by the Supplier at the Customer's expense.
nl: Geleverd (incl.), worden uitgevoerd door de leverancier en zijn inbegrepen in de overeengekomen prijs. Geleverd (per prestatie), worden uitgevoerd door de leverancier op kosten van de klant volgens de in Hoofdstuk 7 vermelde tarieven. De Klant, wordt uitgevoerd door de leverancier op kosten van de klant.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Service
nl: Dienst

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Delivered (incl.)
nl: Geleverd (incl.)

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Delivered (running)
nl: Geleverd (per prestatie)

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: The Customer
nl: De Klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Troubleshooting and user support over the phone and email
nl: Probleemoplossing en gebruikersondersteuning per telefoon en via e-mail

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Participation in the user forum
nl: Deelname aan het gebruikersforum

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para><footnote><para>
en: Supplier's responsibility is limited to managing the a change of hardware. The supplier is not responsible for hardware and warranties, pricing, shipping costs etc. which must bee agreed separately with machine supplier.
nl: De verantwoordelijkheid van de leverancier is beperkt tot het omgaan met een hardwarevervanging. De leverancier is niet verantwoordelijk voor de hardware en voor garanties, prijzen, leveringskosten, enz., waarover een aparte overeenkomst moet gesloten worden met de leverancier van de uitrusting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Replacing the hardware<placeholder type="footnote" id="0"/>
nl: Vervangen van hardware<placeholder type="footnote" id="0"/>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para><footnote><para>
en: The customer can do this using a separate application in Debian Edu. The supplier can do this server for NOK 50 per user excluding vat.
nl: De klant kan dit doen met een aparte toepassing in Debian Edu. De leverancier kan deze dienst leveren voor 50 NOK per gebruiker, BTW niet inbegrepen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Add, change and remove users<placeholder type="footnote" id="0"/>
nl: Gebruikers toevoegen, bijwerken, verwijderen<placeholder type="footnote" id="0"/>

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Changing password when the password is forgotten
nl: Het wachtwoord wijzigen wanneer dit vergeten werd

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Security updates on Skolelinux
nl: Veiligheidsupdates op Skolelinux

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Version updates on Skolelinux
nl: Versie-updates op Skolelinux

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Change the user permissions
nl: De rechten van gebruikers veranderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Monitoring of filling on disks
nl: Het opvolgen van het vollopen van schijven

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Monitoring of the lifetime for the relevant components
nl: Het opvolgen van de levensduur van de relevante componenten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Extending disk partitions
nl: Schijfpartities uitbreiden

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Operation and monitoring of firewall
nl: Het beheren en opvolgen van de firewall

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Operation and monitoring of network
nl: Het beheren en opvolgen van het netwerk

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Deleting print jobs stuck in the queue at the request of the ICT administrator
nl: Op verzoek van de ICT-beheerder printopdrachten welke vastzitten in de wachtrij, verwijderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Monitoring to ensure backup copies are taken
nl: Opvolgen dat wel degelijk reservekopieën gemaakt worden

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Data deletion under request from the ICT administrator
nl: Op verzoek van de ICT-beheerder gegevens verwijderen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Replacing backup medium and storing backup copies
nl: Het vervangen van het back-upmedium en het stockeren van back-upkopieën

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Restore with a security backup, at the request of the ICT administrator.
nl: Op verzoek van de ICT-beheerder gegevens herstellen met een veiligheidsreservekopie.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Set up new printers and printer queues
nl: Nieuwe printers en nieuwe printerwachtrijen instellen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Stopping and restarting the printer queues at the request of the ICT administrator
nl: Op verzoek van de ICT-beheerder de printerwachtrijen stoppen en herstarten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Stopping hanging processes on the server as a result of application errors
nl: Processen die ten gevolge van toepassingsfouten zijn gaan hangen op de server, afsluiten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 4. Response time requirements
nl: 4. Vereisten inzake responstijd

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The supplier shall without undue delay, start troubleshooting and problem solving. ICT administrator should be held continuously updated on the status and progress of error correction.
nl: De leverancier zal onverwijld beginnen met het onderzoeken van een probleem en het oplossen ervan. De ICT-beheerder moet permanent op de hoogte gehouden worden van de toestand en de vorderingen op het gebied van het foutherstel.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 5. Skill requirements
nl: 5. Vereisten wat vaardigheden betreft

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The supplier shall at all times have sufficient resources with relevant expertise to provide services in a professional manner
nl: De leverancier zal op elk moment over voldoende menskracht met relevante expertise beschikken om de dienstverlening professioneel te laten verlopen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 1. Compensation for services provided
nl: 1. Vergoeding van geleverde diensten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The compensation for the services provided is calculated on the basis of the number of workstations on the network. The agreement includes a minimum of 60 workstations. The Customer shall pay the Supplier £78 per year per workstation, excluding VAT, in compensation for the services provided, i.e. £390 per month excluding VAT for 60 workstations.
nl: De vergoeding voor de geleverde diensten wordt berekend op basis van het aantal werkstations in het netwerk. De overeenkomst behelst een minimum van 60 werkstations. De klant zal de Leverancier per jaar per werkstation £78, exclusief BTW betalen als vergoeding voor de geleverde diensten, d.w.z. £390 per maand exclusief BTW voor 60 werkstations.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: If the number of workstations changes the customer shall give the supplier a written notice thereof with the corresponding dates for the change. Adjustment of the billing basis with a possible recalculation will be included in the next invoice
nl: Indien het aantal werkstations wijzigt, zal de klant de leverancier daarover schriftelijk inlichten met de betreffende datum van de wijziging. Een bijstelling van de basis voor facturering met een mogelijke herberekening zal toegevoegd worden bij de volgende factuur.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 2. Consultant support
nl: 2. Consultancy-activiteiten

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Hourly rate for consultancy is NOK 800 (65 £) ex Moms (VAT). All work on an ongoing bill should be approved by the customer before work starts. Documented travel expenses are charged to the client. Compensation for travel time calculated by the elapsed time with hourly rate NOK 400 ex Moms.
nl: Het tarief op uurbasis voor consultancy bedraagt NOK 800 (65 £), exclusief BTW. Alle werkzaamheden tijdens een lopende factureringsperiode moeten door de klant goedgekeurd worden voor het begin van de werkzaamheden. Bewezen verplaatsingskosten vallen ten laste van de cliënt. De vergoeding voor de verplaatsingstijd wordt berekend op basis van de verstreken tijd aan een uurtarief van NOK 400, exclusief BTW.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 3. Payment conditions
nl: 3. Betalingsvoorwaarden

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Compensation for the services provided is billed in advance for each quarter. For the first quarter, billing starts from the delivery date and runs until the end of the current quarter.
nl: De vergoeding voor de geleverde diensten wordt per kwartaal vooraf gefactureerd. Voor het eerste kwartaal loopt de facturatieperiode vanaf de datum van levering tot aan het einde van het lopende kwartaal.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Compensation for consultancy is billed as after-payment on the basis of agreed and work performed.
nl: De vergoeding voor de consultancy-activiteiten wordt achteraf gefactureerd op basis van het overeengekomen en gepresteerde werk.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: All invoicing is done within a 30 days deadline.
nl: Alle facturering gebeurt binnen een termijn van 30 dagen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 4. Price regulation
nl: 4. Prijsaanpassing

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Prices may be adjusted every year with the increase in the national consumer price index (SSB CPI). This can take place for the first time one year after signing the agreement.
nl: De prijzen mogen elk jaar aangepast worden op basis van de nationale index voor consumentenprijzen. Dit kan voor het eerst gebeuren een jaar na het ondertekenen van de overeenkomst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 1. The parts' cooperation and duties
nl: 1. De samenwerking tussen partijen en hun verplichtingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: General
nl: Algemeen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The parties shall cooperate to achieve the most efficient implementation of the Agreement. Both parties may, in writing, summon one another to meet with five business days' notice to discuss matters arising in connection with the implementation of the Agreement. The parties are obliged, without delay, to notify each other about matters that they understand or should understand may affect the implementation of the Agreement. Such notification does not relieve the parties from the responsibilities resulting from the Agreement.
nl: De partijen werken samen om op de meest efficiënte wijze deze overeenkomst uit te voeren. Beide partijen kunnen elkaar schriftelijk oproepen met een voorafgaande kennisgeving van vijf werkdagen, om aangelegenheden in verband met de uitvoering van de overeenkomst te bespreken. Partijen zijn verplicht elkaar onverwijld in te lichten over zaken waarvan zij weten of zouden moeten weten dat deze de uitvoering van de overeenkomst beïnvloeden. Een dergelijke kennisgeving ontheft de partijen niet van de verantwoordelijkheden die uit de overeenkomst voortvloeien.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The suppliers duties
nl: De verplichtingen van de leverancier

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The Supplier undertakes to supply the contract business performance at the terms of the Agreement. The supplier undertakes to allocate the resources necessary to implement the commitments in the Agreement.
nl: De leverancier verbindt zich ertoe om de contractuele prestaties te leveren volgens de voorwaarden van de overeenkomst. De leverancier verbindt zich ertoe de nodige middelen toe te wijzen om de verbintenissen in de overeenkomst na te komen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Customer duties
nl: De verplichtingen van de klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The customer shall pay the agreed compensation. The customer must assist the supplier so that the supplier will not be delayed or otherwise prevented from fulfilling the obligations. The customer undertakes to allocate the necessary resources, and ensure the necessary assistance from a third party where this is agreed.
nl: De klant zal de overeengekomen vergoeding betalen. De klant moet de leverancier bijstaan zodat de leverancier geen vertraging oploopt of op een andere wijze verhinderd wordt zijn verplichtingen na te komen. De klant verbindt zich ertoe om de nodige middelen toe te wijzen en de nodige assistentie van een derde partij te verzekeren waar dit is overeengekomen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 2.Confidentiality
nl: 2. Vertrouwelijkheid

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The parties are mutually obliged to keep confidentiality and not disseminate information which they become aware of in connection with carrying out the out the Agreement, to the extent that such information is not considered public. The same applies to all the material which is marked confidential. personal matters, and information that could harm the parties or that can be exploited by outsiders in business. This duty of confidentiality applies to the parties and their employees and others acting on behalf of the parties in connection with carrying out the of the Agreement. The duty of confidentiality applies correspondingly after the termination of the Agreement.
nl: De partijen hebben de wederzijdse verplichting vertrouwelijkheid te bewaren en geen informatie waarvan zij kennis krijgen in verband met de uitvoering van de overeenkomst, te verspreiden in de mate waarin deze informatie niet als openbaar beschouwd wordt. Hetzelfde geldt voor alle elementen die als vertrouwelijk beschouwd worden, persoonlijke zaken en informatie die schadelijk kan zijn voor partijen of die kan worden uitgebuit door buitenstaanders in deze aangelegenheid. Deze plicht tot vertrouwelijkheid geldt voor de partijen en hun werknemers en voor anderen die namens de partijen optreden in verband met de uitvoering van de overeenkomst. Deze plicht tot vertrouwelijkheid is van overeenkomstige toepassing na het beëindigen van de overeenkomst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 3.Force majeure
nl: 3. Overmacht

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: In the event of an extraordinary situation outside control of the parties, which could not be foreseen at inception and which significantly hampers the fulfilment of a party duties, the other party shall be notified without undue delay. The affected party's obligations are suspended to the extent that is relevant so long as the extraordinary situation prevails. The other party in return suspended for the same period. Either party may terminate the Agreement by giving one month's written notice if the force majeure situation makes it particularly burdensome to maintain the Agreement.
nl: Wanneer zich een uitzonderlijke situatie voordoet die buiten de controle van partijen valt en die niet te voorzien was bij aanvang en die een partij op significante wijze verhindert om aan diens verplichtingen te voldoen, zal de andere partij onverwijld op de hoogte gebracht worden. De verplichtingen van de betrokken partij worden opgeschort, voor zover dat relevant is en zolang de uitzonderlijke situatie heerst. Van de andere kant worden de verplichtingen van de andere partij voor dezelfde periode opgeschort. Elke partij mag de overeenkomst beëindigen mits een schriftelijke kennisgeving van een maand op voorhand, indien de situatie van overmacht het bijzonder lastig maakt om de overeenkomst te handhaven.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 4. Transfer of the agreement
nl: 4. Overdracht van de overeenkomst

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Parties may only reassign their rights and obligations under the agreement with the written consent of the counterparties. Consent may not be unreasonably withheld. It is not considered as transfer if one of the parties mergea with one or more other companies or the assignment is to a subsidiary. Right to compensation under this Agreement may be assigned freely, but such transfer does not relieve the Contractor from its obligations and responsibilities.
nl: Partijen mogen hun rechten en verplichtingen onder de overeenkomst enkel opnieuw toewijzen met de schriftelijke instemming van de tegenpartij. Deze instemming mag niet op een onredelijke manier geweigerd worden. Indien een van de partijen een fusie aangaat met een of meer andere bedrijven of indien de toewijzing aan een onderafdeling gebeurt, wordt dit niet beschouwd als een overdracht. Een recht op schadevergoeding op grond van deze overeenkomst kan vrij worden toegewezen, maar een dergelijke overdracht ontheft de contractant niet van zijn verplichtingen en verantwoordelijkheden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 5. Non-fulfilment
nl: 5. Niet-nakoming

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: 5.1 Delay of the delivery date
nl: 5.1 Vertraging van de leveringsdatum

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: a. Liquidated damages
nl: a. Schadevergoeding

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: If delivery does not happen on the date agreed between the parties, and this is not due to the circumstances mentioned in Clause 3 or circumstances the Customer is responsible for, then a daily penalty is applied from the agreed delivery date. The penalty fee is 0.1% of the agreed annual compensation for the portion of services provided that are delayed, calculated per calendar day of delay and up to a maximum of 60 days. As long as daily penalties are being applied, the customer may neither terminate the Agreement nor demand a discount or other compensation for the delay.
nl: Indien de levering niet op de door partijen overeengekomen datum gebeurt en dit niet te wijten is aan de in Lid 3 vermelde omstandigheden of aan omstandigheden waarvoor de klant verantwoordelijk is, dan is een dagelijkse boete van toepassing vanaf de overeengekomen leveringsdatum. Het bedrag van deze boete bedraagt 0,1% van de overeengekomen jaarlijkse vergoeding voor het gedeelte van de te leveren diensten dat vertraging oploopt, berekend per kalenderdag van de vertraging en met een maximum van 60 dagen. Zolang de dagelijkse boete toegepast wordt, mag de klant de overeenkomst niet beëindigen, noch een korting of een andere compensatie voor de vertraging eisen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: b. Canceling
nl: b. Annulering

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: If the delivery date has not occurred by the end of liquidated damages period, you may terminate the Agreement with immediate effect.
nl: Indien de levering tegen het einde van de schadevergoedingstermijn nog niet plaats gevonden heeft, mag de overeenkomst met onmiddellijke ingang beëindigd worden.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: c. Delay caused by customer
nl: c. Door de klant veroorzaakte vertraging

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: In case of delay caused by customer the supplier may, by written notice, cancel their work until the customer takes corrective action. The supplier is entitled to recover their additional costs as a result of customer's breach, and a reasonable time to the reassignment of resources.
nl: In het geval de vertraging te wijten is aan de klant, mag de leverancier met een schriftelijke kennisgeving zijn werkzaamheden annuleren totdat de klant corrigerende maatregelen treft. De leverancier heeft het recht op het verhalen van de extra kosten die het gevolg zijn van het falen van de klant en op een redelijke termijn voor het herschikken van zijn middelen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: 5.2 Defaults in the operating period
nl: 5.2 Tijdens de operationele periode in gebreke blijven

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: 5.2.1 The suppliers non-fullfillment
nl: 5.2.1 Het niet-nakomen van zijn verplichtingen door de leverancier

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: a. Shortcomings
nl: a. Tekortkomingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: There is a shortcoming of the supplier if services provided do not meet the requirements and specifications stipulated in the Agreement, and this causes a circumstance for which the supplier is responsible. If there is a shortcoming in operating performance, the supplier shall without undue delay remedy the defect. Where a defect can not be repaired within a reasonable time the Customer shall be entitled to a proportionate discount, ref. Section b. Below.
nl: Er is sprake van een tekortkoming van de leverancier, indien de geleverde diensten niet beantwoorden aan de vereisten en de specificaties die in de overeenkomst vermeld staan en dit een omstandigheid creëert waarvoor de leverancier verantwoordelijk is. Indien er in de operationele prestaties een tekortkoming optreedt, zal de leverancier onverwijld het defect verhelpen. Wanneer een defect niet binnen een redelijke termijn verholpen kan worden, heeft de klant recht op een proportionele prijdvermindering; zie Sectie b. hieronder.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: b. Price discount for shortcomings
nl: b. Prijskortingen voor tekortkomingen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: If the client has not been able to use the services provided, fully or partially, as a result of the defect, the customer has the right, in the period from when the error or defect was notified in writing until the defect is corrected, to receive a proportionate discount. Any refund due to lack of availability due to the same circumstance, is deducted when calculating the discount.
nl: Indien als gevolg van het defect het niet mogelijk was voor de cliënt om gedeeltelijk of volledig gebruik te maken van de te leveren diensten, heeft de klant het recht op een proportionele korting voor de periode vanaf het moment waarop de fout of het defect schriftelijk werd gesignaleerd en het moment waarop dit hersteld werd. Een eventuele teruggave ten gevolge van een onbeschikbaarheid die aan dezelfde omstandigheid te wijten is, wordt verrekend bij het berekenen van de korting.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: c. Canceling
nl: c. Annulatie

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: In the event of any other shortcoming, that is significant to the customer's use of the services provided, and is not corrected within 30 business days after the Customer notified the supplier in writing about the shortcoming, the Customer may notify the supplier in writing of intent to terminate the Agreement. If the supplier, after such notice, has not rectified the situation within 14 business days, the customer is entitled to terminate the Agreement with immediate effect.
nl: Bij elke andere tekortkoming welke een significante invloed heeft op het gebruik door de klant van de geleverde diensten en die niet hersteld wordt binnen de 30 werkdagen nadat de klant de leverancier hiervan schriftelijk op de hoogte bracht, mag de klant de leverancier schriftelijk in kennis stellen van zijn intentie om de overeenkomst te beëindigen. Indien de leverancier na een dergelijke kennisgeving de situatie binnen 14 werkdagen niet verholpen heeft, heeft de kant het recht om de overeenkomst met onmiddellijke ingang te beëindigen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><title>
en: 5.2.2 The customers non-fullfillment
nl: 5.2.2 Het niet-nakomen van zijn verplichtingen door de klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><section><para>
en: If the customer does not pay on time, the supplier is entitled to interest for the amount that is overdue. (In Norway, this arises from a law relating to interest on late payment of 19. Dec. 1976 no. 100, § 3, first paragraph.) In cases where the payments plus interest are not paid within 14 days of the due date, the supplier can issue written notice that the services provided will be discontinued, or that the agreement will be terminated, unless the customer settles all outstanding bills within 7 days of receipt of this notification. Upon termination of the Agreement due to the customer's fault, the supplier shall be indemnified by the customer for the costs and liabilities undertaken in connection with the Agreement.
nl: Indien de klant niet tijdig betaalt, heeft de leverancier het recht intresten aan te rekenen voor het verschuldigde bedrag (In Noorwegen is dit op basis van de wet betreffende intresten op laattijdige betalingen van 19. dec. 1976 no. 100, § 3, eerste paragraaf.) In het geval de betaling inclusief de intrest niet gebeurt binnen de 14 dagen na de vervaldatum, kan de leverancier schriftelijk aankondigen dat de dienstverlening zal stopgezet worden of dat de overeenkomst beëindigd zal worden, tenzij de klant alle uitstaande rekeningen vereffent binnen de 7 dagen na ontvangst van deze kennisgeving. Bij het beëindigen van de overeenkomst ten gevolge van een fout van de klant, zal de leverancier door de klant vergoed worden voor de gemaakte kosten en schulden in het kader van de overeenkomst.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 6.Replacement
nl: 6. Vervanging

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The customer may demand compensation for losses that can be reasonably attributed to the shortcoming, unless the supplier can demonstrate that the breach, or the cause of the breach, not attributed to him. Any liquidated damages caused by delay in accordance with Clause 5a for the same breach is deducted by calculating compensation. If the customer defaults on its obligations under this Agreement, supplier shall be entitled to recover their additional costs that may reasonably be attributed to the Customer defaults, unless the Customer can prove that the breach, or cause of the breach can not be attributed to him.
nl: De klant kan compensatie vragen voor de verliezen die redelijkerwijs toegeschreven kunnen worden aan de tekortkoming, tenzij de leverancier kan aantonen dat de fout niet aan hem te wijten is. Elke dwangsom ten gevolge van vertragingen overeenkomstig Lid 5a die uit diezelfde fout voortvloeit, wordt in rekening gebracht bij het berekenen van de compensatie. Indien de klant niet voldoet aan zijn verplichtingen onder deze overeenkomst, heeft de leverancier het recht zijn extra kosten terug te vorderen welke redelijkerwijs toegeschreven kunnen worden aan de fout van de klant, tenzij de klant kan bewijzen dat de tekortkoming of de oorzaak van de tekortkoming niet aan hem te wijten is.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Parties are not responsible for the other party's indirect losses, including expected savings or gains. Indirect losses included among others
nl: Partijen zijn niet verantwoordelijk voor de indirecte verliezen van de andere partij, met inbegrip van verhoopte besparingen of winsten. Indirecte verliezen zijn onder andere

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Losses due to reduced or lost production or sales (operational interruption);
nl: Verliezen ten gevolge van verminderde of weggevallen productie of verkoop (operationele onderbreking);

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Losses arising because the services provided can not be used as intended (consequential losses);
nl: Ontstane verliezen omdat de geleverde diensten niet gebruikt kunnen worden zoals bedoeld (gevolgschade);

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><itemizedlist><listitem><para>
en: Lost profits as a result of a contract with a third party that is dropped or not fulfilled properly.
nl: Gederfde winst ten gevolge van een contract met een derde partij dat verviel of niet behoorlijk werd nageleefd.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Parties liability towards each other is limited to the agreed annual compensation, or a maximum of NOK 1 million, regardless of the number of damage cases. The limitations of the parties' liability does not apply, if the party or anyone he is responsible for, has shown gross negligence or willful misconduct.
nl: De wederzijdse aansprakelijkheid van partijen is beperkt tot de overeengekomen jaarlijkse vergoeding, of een maximum van 1 miljoen NOK, ongeacht het aantal schadegevallen. De beperking van de aansprakelijkheid van partijen is niet van toepassing indien een partij of iemand waarvoor deze verantwoordelijk is een grove nalatigheid beging of opzettelijk wangedrag vertoonde.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 7. Legal defects
nl: 7. Juridische gebreken

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: If a third party asserts that the use of software that the Customer or Vendor has license responsibility goes against the third party's rights, the Party shall ensure that appropriate rights are retained or acquired, or that other equivalent software functionality is obtained without charge to the other party. Should claims arise from a third party against the Customer or Vendor on the basis of defects inherent in the relationship of the other Party, that Party undertakes its own expense to assist and eventually lead case for both parties. From the time a party takes over the case, the other party is obliged to assist the special compensation.
nl: Indien een derde partij beweert dat het gebruik van software waarvoor de Klant of de Leverancier licentie-verantwoordelijkheid draagt, tegen de rechten van die derde partij ingaat, dan zal Partij ervoor zorgen dat de juiste rechten worden behouden of verkregen of dat andere equivalente softwarefunctionaliteit wordt verkregen zonder kosten voor de andere partij. Indien vorderingen ontstaan van een derde ten opzichte van de klant of de leverancier op basis van gebreken die inherent zijn aan de relatie met de andere partij, dan verbindt deze partij zich ertoe voor eigen rekening bijstand te verlenen en uiteindelijk de zaak in handen te nemen voor beide partijen. Vanaf het ogenblik dat een partij de zaak overneemt, is de andere partij verplicht zijn deel bij te dragen aan deze specifieke vergoeding.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 8. Responsibility for subcontractors
nl: 8. Verantwoordelijkheid voor onderaannemers

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Parties are fully accountable for agreed services that are performed by subcontractors.
nl: Partijen zijn volledig aansprakelijk voor overeengekomen diensten die uitgevoerd worden door onderaannemers.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 9. Regulating the termination of the Agreement
nl: 9. Regeling inzake het beëindigen van de overeenkomst

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: Upon termination, the parties shall draw up a joint plan of liquidation of the customer relationship and obligations by mutual to assist each other in the practical work in this liquidation. The vendor is obliged by termination of this Agreement to return Client software and current data in the agreed format. The Customer chooses the means of transport and is responsible for transportation from the Vendors' premises. The Customer undertakes immediately after termination of the Agreement to return all equipment belonging to the Vendor. The Vendor chooses the mode of transport and is responsible for transportation from the Vendor's premises.
nl: Bij het beëindigen van de klantrelatie en de ermee verbonden verplichtingen, zullen beide partijen hieromtrent een gezamenlijk liquidatieplan opstellen en elkaar bijstand verlenen in de praktische werkzaamheden die met deze liquidatie gepaard gaan. Bij het beëindigen van deze overeenkomst is de verkoper verplicht software van de cliënt en actuele gegevens terug te geven in het overeengekomen formaat. De klant kiest het gewenste transportmiddel en is verantwoordelijk voor het transport vanaf de gebouwen van de verkoper. Onmiddellijk na het beëindigen van de overeenkomst neemt de klant het op zich om alle uitrusting die eigendom is van de verkoper, terug te geven. De verkoper kiest het gewenste transportmiddel en is verantwoordelijk voor het transport naar de gebouwen van de verkoper.

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><title>
en: 10. Legalities and solving disagreements
nl: 10. Rechtsgeldigheid en het beslechten van geschillen

note: type: Content of: <article><section><section><section><section><para>
en: The rights and obligations under this Agreement shall completely follow the Norwegian law. Upcoming Disagreements in connection with this Agreement shall be resolved by negotiation between the parties. If the parties fail within two weeks not to solve the disagreement through negotiations, either party may require the dispute to be resolved by arbitration under the rules of the law of 13 August 1915 No. 6, Chap. 32 (Civil Procedure). Each party shall appoint one arbitrator who together appoint the arbitration tribunal. If a party fails to designate its representative within two weeks after the other has demanded arbitration and appointed its representative, he will be appointed by the Chief Justice of the Oslo District Court. The same applies for the election of the chairman if the two arbitrators members have not chosen the President within 14 days after both being appointed.
nl: De rechten en verplichtingen onder deze overeenkomst vallen volledig onder de Noorse wetgeving. Ontstane geschillen in het kader van deze overeenkomst zullen via onderhandelingen tussen de partijen opgelost worden. Indien de partijen er binnen een termijn van twee weken niet in slagen via onderhandelingen een oplossing voor het geschil te vinden, mag elk van de partijen eisen dat het geschil opgelost wordt via arbitrage volgens de bepalingen van de wet van 13 augustus 1915 No. 6, Hoofdst. 32 (Burgerlijke Procedure). Elke partij benoemt één arbiter die samen het arbitragetribunaal aanstellen. Indien een partij nalaat zijn vertegenwoordiging aan te stellen binnen de twee weken nadat de andere partij om arbitrage verzocht en zijn vertegenwoordiger aanstelde, zal deze aangesteld worden door de Opperrechter van het vredegerecht van Oslo. Hetzelfde is van toepassing voor de keuze van de voorzitter indien de twee leden-arbiters geen voorzitter verkozen hebben binnen de 14 dagen na hun beider aanstelling.

note: type: Content of: <article><section><section><section><title>
en: Appendix 6 - Contacts and addresses
nl: Bijlage 6 - Contactpersonen en adressen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: 1. Correspondence Requests regarding the agreement shall be in writing and addressed as follows:
nl: 1. Correspondentie in verband met de overeenkomst verloopt schriftelijk en wordt op de volgende manier geadresseerd:

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: To Vendor
nl: Aan de Verkoper

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: To Customer
nl: Aan de klant

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Operating company <link linkend="LtdBy">LtdBy</link> authorized personMachine room 10313 Oslo
nl: Onderneming <link linkend="LtdBy">LtdBy</link> gemachtigde persoon Machinekamer 10313 Oslo

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: NNBy authorized person
nl: Gemachtigde van NNBy

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: 2. Authorized persons
nl: 2. Gemachtigde personen

note: type: Content of: <article><section><section><section><para>
en: The following persons do have authority to sign on their part according to the agreement.
nl: De volgende personen zijn overeenkomstig de overeenkomst gemachtigd om in naam van hun partij te ondertekenen.

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Name
nl: Naam

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Position/Function
nl: Positie / Functie

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: Telephone
nl: Telefoon

note: type: Content of: <article><section><section><section><informaltable><tgroup><tbody><row><entry><para>
en: The vendor
nl: De verkoper
