d-i-manual_preparing - en to nl translation catalogue (215 entries)

note: Tag: title
en: Before Installing &debian-gnu;
nl: Vooraleer u &debian-gnu; installeert

note: Tag: para
en: This chapter deals with the preparation for installing &debian; before you even boot the installer. This includes backing up your data, gathering information about your hardware, and locating any necessary information.
nl: Dit hoofdstuk behandelt de voorbereiding op de installatie van &debian; zelfs voordat u het installatieprogramma start. Dit omvat het maken van een reservekopie van uw gegevens, het verzamelen van gegevens over uw hardware en het bijeenzoeken van eventueel benodigde informatie.

note: Tag: title
en: Overview of the Installation Process
nl: Overzicht van het installatieproces

note: Tag: para
en: First, just a note about re-installations. With &debian;, a circumstance that will require a complete re-installation of your system is very rare; perhaps mechanical failure of the hard disk would be the most common case.
nl: Allereerst een opmerking over herinstallaties. Bij &debian; zal zich slechts zeer zelden een omstandigheid voordoen die een volledige herinstallatie noodzakelijk maakt. Wellicht is een mechanisch falen van de harde schijf de meest voorkomende situatie.

note: Tag: para
en: Many common operating systems may require a complete installation to be performed when critical failures take place or for upgrades to new OS versions. Even if a completely new installation isn't required, often the programs you use must be re-installed to operate properly in the new OS.
nl: Bij veel courante besturingssystemen kan een volledige herinstallatie nodig blijken wanneer kritieke fouten optreden of voor een upgrade naar een nieuwe versie van het besturingssysteem. En zelfs als een volledige herinstallatie niet nodig is, moeten vaak de programma's die u gebruikt geherinstalleerd worden om behoorlijk te functioneren onder het nieuwe besturingssysteem.

note: Tag: para
en: Under &debian-gnu;, it is much more likely that your OS can be repaired rather than replaced if things go wrong. Upgrades never require a wholesale installation; you can always upgrade in-place. And the programs are almost always compatible with successive OS releases. If a new program version requires newer supporting software, the &debian; packaging system ensures that all the necessary software is automatically identified and installed. The point is, much effort has been put into avoiding the need for re-installation, so think of it as your very last option. The installer is <emphasis>not</emphasis> designed to re-install over an existing system.
nl: Onder &debian-gnu; is het veel waarschijnlijker dat uw besturingssysteem niet vervangen moet worden maar gerepareerd kan worden als er dingen fout gaan. Voor opwaarderingen is nooit een volledige herinstallatie vereist. U kunt steeds het bestaande systeem opwaarderen terwijl het systeem blijft functioneren en bijna steeds zijn de programma's compatibel met opeenvolgende releases van het besturingssysteem. Indien een nieuwere versie van een programma ook nieuwe ondersteunende software vereist, zorgt de manier waarop &debian; pakketten maakt ervoor dat alle software die benodigd is, automatisch wordt geïdentificeerd en geïnstalleerd. Omdat zoveel aandacht is besteed aan het voorkomen van de noodzaak om opnieuw te installeren, zou u dat als uw allerlaatste redmiddel moeten beschouwen. Het installatiesysteem is <emphasis>niet</emphasis> ontworpen om een installatie over een bestaand systeem heen uit te voeren.

note: Tag: para
en: Here's a road map for the steps you will take during the installation process.
nl: Hier volgt een draaiboek met de verschillende stappen van het installatieproces.

note: Tag: para
en: Back up any existing data or documents on the hard disk where you plan to install.
nl: Een reservekopie maken van alle bestaande gegevens of documenten op de harde schijf waarop u de installatie wilt uitvoeren.

note: Tag: para
en: Gather information about your computer and any needed documentation, before starting the installation.
nl: Informatie verzamelen over uw computer en alle benodigde documentatie voor u met de installatie begint.

note: Tag: para
en: Create partitionable space for &debian; on your hard disk.
nl: Op uw harde schijf voor &debian; ruimte vrij maken die in partities kan opgedeeld worden.

note: Tag: para
en: Locate and/or download the installer software and any specialized driver or firmware files your machine requires.
nl: De installatiesoftware erbij nemen en/of downloaden, evenals eventuele gespecialiseerde stuurprogramma's of firmware-bestanden die uw computer vereist.

note: Tag: para
en: Set up boot media such as CDs/DVDs/USB sticks or provide a network boot infrastructure from which the installer can be booted.
nl: De opstartmedia klaar maken, zoals CD's/DVD's/USB-sticks of een infrastructuur voorzien om het installatieprogramma over het netwerk te kunnen opstarten.

note: Tag: para
en: Boot the installation system.
nl: Het installatiesysteem opstarten.

note: Tag: para
en: Select the installation language.
nl: De taal selecteren waarin de installatie uitgevoerd wordt.

note: Tag: para
en: Activate the ethernet network connection, if available.
nl: De ethernet-netwerkverbinding activeren als die beschikbaar is.

note: Tag: para
en: Configure one network interface.
nl: Een netwerkinterface configureren.

note: Tag: para
en: Open an ssh connection to the new system.
nl: Een ssh-verbinding openen met het nieuwe systeem.

note: Tag: para
en: Attach one or more DASDs (Direct Access Storage Device).
nl: Een of meer DASD's (Direct Access Storage Device - opslagapparaat met rechtstreekse toegang, vaak een harde schijf) aankoppelen.

note: Tag: para
en: If necessary, resize existing partitions on your target harddisk to make space for the installation.
nl: Zo nodig op de doelschijf de grootte van bestaande partities aanpassen om plaats vrij te maken voor de installatie.

note: Tag: para
en: Create and mount the partitions on which &debian; will be installed.
nl: De partities waarop &debian; geïnstalleerd zal worden aanmaken en aankoppelen.

note: Tag: para
en: Watch the automatic download/install/setup of the <firstterm>base system</firstterm>.
nl: Toekijken op het automatisch downloaden/installeren/instellen van het <firstterm>basissysteem</firstterm>.

note: Tag: para
en: Select and install <firstterm>additional software</firstterm>.
nl: Selecteren en installeren van <firstterm>extra software</firstterm>.

note: Tag: para
en: Install a <firstterm>boot loader</firstterm> which can start up &debian-gnu; and/or your existing system.
nl: Een <firstterm>bootloader</firstterm> (bootloader) installeren die in staat is om &debian-gnu; en/of uw bestaande systeem op te starten.

note: Tag: para
en: Load the newly installed system for the first time.
nl: Het pas geïnstalleerde systeem voor de eerste maal laden.

note: Tag: para
en: For &arch-title; you have the option of using <phrase arch="any-x86">a</phrase> <phrase arch="arm64">an experimental</phrase> <phrase arch="powerpc">an experimental</phrase> graphical version of the installation system. For more information about this graphical installer, see <xref linkend="graphical"/>.
nl: Voor &arch-title; heeft u de mogelijkheid om <phrase arch="any-x86">een</phrase> <phrase arch="arm64">een experimentele</phrase> <phrase arch="powerpc">een experimentele</phrase> grafische versie van het installatiesysteem te gebruiken. Raadpleeg <xref linkend="graphical"/> voor bijkomende informatie over dit grafisch installatieprogramma.

note: Tag: para
en: If you have problems during the installation, it helps to know which packages are involved in which steps. Introducing the leading software actors in this installation drama:
nl: Indien u tijdens de installatie moeilijkheden ervaart, kan het nuttig zijn om een beeld te hebben van de pakketten die een rol spelen in de verschillende stappen. Wij stellen de belangrijkste software-acteurs uit dit installatietoneelstuk aan u voor:

note: Tag: para
en: The installer software, <classname>debian-installer</classname>, is the primary concern of this manual. It detects hardware and loads appropriate drivers, uses <classname>dhcp-client</classname> to set up the network connection, runs <classname>debootstrap</classname> to install the base system packages, and runs <classname>tasksel</classname> to allow you to install certain additional software. Many more actors play smaller parts in this process, but <classname>debian-installer</classname> has completed its task when you load the new system for the first time.
nl: De installatiesoftware, <classname>debian-installer</classname>, is het voornaamste onderwerp van deze handleiding. Zij verzorgt de herkenning van hardware en laadt geschikte stuurprogramma's, gebruikt <classname>dhcp-client</classname> om de netwerkverbinding op te zetten, start <classname>debootstrap</classname> voor de installatie van de pakketten voor het basissysteem en voert <classname>tasksel</classname> uit om u in staat te stellen bepaalde bijkomende software te installeren. Nog veel meer acteurs spelen kleinere rollen in dit proces, maar de taak van <classname>debian-installer</classname> is achter de rug als u het nieuwe systeem voor de eerste maal laadt.

note: Tag: para
en: To tune the system to your needs, <classname>tasksel</classname> allows you to choose to install various predefined bundles of software like a Web server or a Desktop environment.
nl: Om het systeem aan uw behoeften aan te passen, biedt <classname>tasksel</classname> u de mogelijkheid om diverse voorgedefinieerde softwarebundels, zoals een webserver of desktopomgeving, te installeren.

note: Tag: para
en: One important option during the installation is whether or not to install a graphical desktop environment, consisting of the X Window System and one of the available graphical desktop environments. If you choose not to select the <quote>Desktop environment</quote> task, you will only have a relatively basic, command line driven system. Installing the Desktop environment task is optional because in relation to a text-mode-only system it requires a comparatively large amount of disk space and because many &debian-gnu; systems are servers which don't really have any need for a graphical user interface to do their job.
nl: Een belangrijk keuzemoment tijdens de installatie is de vraag of er al dan niet een grafische desktopomgeving geïnstalleerd moet worden. Dat bestaat uit het 'X Window System' en één van de beschikbare grafische desktopomgevingen. Indien u ervoor kiest om de taak <quote>Desktopomgeving</quote> niet te selecteren, zult u enkel beschikken over een relatief basaal systeem dat via de commandoregel aangestuurd wordt. Het installeren van de taak 'desktopomgeving' is optioneel omdat het vergeleken met een systeem dat uitsluitend in tekstmodus werkt, een relatief grote hoeveelheid schijfruimte nodig heeft en omdat veel &debian-gnu;-systemen als server dienst doen en die hebben niet echt behoefte aan een grafische gebruikersinterface om hun taak te vervullen.

note: Tag: para
en: Just be aware that the X Window System is completely separate from <classname>debian-installer</classname>, and in fact is much more complicated. Troubleshooting of the X Window System is not within the scope of this manual.
nl: U moet weten dat het 'X Window System' volledig los staat van <classname>debian-installer</classname> en in feite veel complexer is. Het oplossen van problemen met het 'X Window System' valt buiten het bestek van deze handleiding.

note: Tag: title
en: Back Up Your Existing Data!
nl: Maak een reservekopie van uw bestaande gegevens!

note: Tag: para
en: Before you start, make sure to back up every file that is now on your system. If this is the first time a non-native operating system is going to be installed on your computer, it is quite likely you will need to re-partition your disk to make room for &debian-gnu;. Anytime you partition your disk, you run a risk of losing everything on the disk, no matter what program you use to do it. The programs used in the installation of &debian-gnu; are quite reliable and most have seen years of use; but they are also quite powerful and a false move can cost you. Even after backing up, be careful and think about your answers and actions. Two minutes of thinking can save hours of unnecessary work.
nl: Vooraleer u begint moet u zeker een reservekopie maken van elk bestand dat zich op dit moment op uw systeem bevindt. Als dit de eerste keer is dat op uw computer een niet-oorspronkelijk besturingssysteem geïnstalleerd zal worden, is het erg waarschijnlijk dat u de harde schijf zult moeten herindelen om plaats te maken voor &debian-gnu;. Telkens u de schijf indeelt in partities, loopt u het risico dat alles wat op de schijf staat verloren gaat, ongeacht welk programma u hiervoor gebruikt. De programma's die tijdens de installatie van &debian-gnu; gebruikt worden, zijn behoorlijk betrouwbaar en de meeste zijn al jaren in gebruik, maar ze zijn ook erg krachtig en een verkeerde handeling kan u duur te staan komen. Zelfs nadat u een reservekopie gemaakt heeft, moet u voorzichtig te werk gaan en over uw antwoorden en acties nadenken. Twee minuten nadenken kan u uren nutteloos werk besparen.

note: Tag: para
en: If you are creating a multi-boot system, make sure that you have the distribution media of any other present operating systems on hand. Even though this is normally not necessary, there might be situations in which you could be required to reinstall your operating system's boot loader to make the system boot or in a worst case even have to reinstall the complete operating system and restore your previously made backup.
nl: Indien u een 'multi-boot' systeem wilt maken, een systeem waarop meerdere besturingssystemen staan, moet u ervoor zorgen dat u de distributiemedia van de andere aanwezige besturingssystemen bij de hand heeft. Hoewel dit in normale omstandigheden niet nodig is, kunnen er zich situaties voordoen waarin u de bootloader van uw besturingssysteem opnieuw moet installeren om het systeem te laten opstarten, of in het slechtste geval zelfs het volledige besturingssysteem opnieuw moet installeren en de vooraf gemaakte reservekopie moet terugplaatsen.

note: Tag: title
en: Information You Will Need
nl: Benodigde informatie

note: Tag: title
en: Documentation
nl: Documentatie

note: Tag: title
en: Installation Manual
nl: Installatiehandleiding

note: Tag: para
en: This document you are now reading, in plain ASCII, HTML or PDF format.
nl: Het document dat u nu aan het lezen bent, als gewoon ASCII tekstbestand of in HTML- of PDF-formaat.

note: Tag: para
en: The document you are now reading, which is the official version of the Installation Guide for the &releasename; release of &debian;; available in <ulink url="&url-release-area;/installmanual">various formats and translations</ulink>.
nl: Het document dat u nu aan het lezen bent. Dit is de officiële versie van de Installatiehandleiding voor de release &releasename; van &debian; en is beschikbaar in <ulink url="&url-release-area;/installmanual">diverse bestandsformaten en vertalingen</ulink>.

note: Tag: para
en: The document you are now reading, which is a development version of the Installation Guide for the next release of &debian;; available in <ulink url="&url-d-i-dillon-manual;">various formats and translations</ulink>.
nl: Het document dat u nu aan het lezen bent. Dit is de ontwikkelingsversie van de Installatiehandleiding voor de volgende release van &debian; en is beschikbaar in <ulink url="&url-d-i-dillon-manual;">diverse bestandsformaten en vertalingen</ulink>.

note: Tag: title
en: Hardware documentation
nl: Documentatie over de hardware

note: Tag: para
en: Often contains useful information on configuring or using your hardware.
nl: Die bevat vaak nuttige informatie over het instellen en gebruiken van die hardware.

note: Tag: ulink
en: The Debian Wiki hardware page
nl: De hardware-pagina van Debian Wiki

note: Tag: ulink
en: Linux/MIPS website
nl: De Linux/MIPS website

note: Tag: title
en: &arch-title; Hardware References
nl: Naslagwerk voor &arch-title;-hardware

note: Tag: para
en: Documentation of &arch-title;-specific boot sequence, commands and device drivers (e.g. DASD, XPRAM, Console, OSA, HiperSockets and z/VM interaction)
nl: Documentatie over &arch-title;-specifieke zaken zoals opstartvolgorde (boot sequence), commando's en apparaatstuurprogramma's (bijv. DASD, XPRAM, console, OSA, HiperSockets en z/VM-interactie)

note: Tag: ulink
en: Device Drivers, Features, and Commands (Linux Kernel 3.2)
nl: Apparaatstuurprogramma's, functionaliteit en commando's (Linux Kernel 3.2)

note: Tag: para
en: IBM Redbook describing how Linux can be combined with z/VM on zSeries and &arch-title; hardware.
nl: Het Redbook van IBM waarin beschreven staat hoe Linux gecombineerd kan worden met z/VM op zSeries en &arch-title; hardware.

note: Tag: ulink
en: Linux for &arch-title;
nl: Linux voor &arch-title;

note: Tag: para
en: IBM Redbook describing the Linux distributions available for the mainframe. It has no chapter about &debian; but the basic installation concepts are the same across all &arch-title; distributions.
nl: Het Redbook van IBM dat beschrijft welke Linux-distributies beschikbaar zijn voor het mainframe. Het bevat geen hoofdstuk over &debian;, maar de basisconcepten van de installatie zijn voor alle distributies voor &arch-title; dezelfde.

note: Tag: ulink
en: Linux for IBM eServer zSeries and &arch-title;: Distributions
nl: Linux voor de IBM eServer zSeries en voor &arch-title;: Distributies

note: Tag: title
en: Finding Sources of Hardware Information
nl: Informatiebronnen over hardware vinden

note: Tag: para
en: In many cases, the installer will be able to automatically detect your hardware. But to be prepared, we do recommend familiarizing yourself with your hardware before the install.
nl: In veel gevallen zal het installatieprogramma in staat zijn automatisch uw hardware te herkennen. Maar om op alles voorbereid te zijn, raden we u aan om uzelf vertrouwd te maken met uw hardware voor u met de installatie begint.

note: Tag: para
en: Hardware information can be gathered from:
nl: Informatie over hardware kan gevonden worden via:

note: Tag: para
en: The manuals that come with each piece of hardware.
nl: De handleidingen die meegeleverd worden met elk hardware-onderdeel.

note: Tag: para
en: The BIOS/UEFI setup screens of your computer. You can view these screens when you start your computer by pressing a combination of keys. Check your manual for the combination. Often, it is the <keycap>Delete</keycap> or the <keycap>F2</keycap> key, but some manufacturers use other keys or key combinations. Usually upon starting the computer there will be a message stating which key to press to enter the setup screen.
nl: De configuratieschermen van het BIOS/UEFI op uw computer. U krijgt deze schermen te zien als u bij het opstarten van de computer een toetsencombinatie indrukt. Kijk in uw handleiding welke combinatie u moet gebruiken. Vaak is het de <keycap>Delete</keycap>-toets of de <keycap>F2</keycap>-toets, maar sommige fabrikanten gebruiken een andere toets of toetsencombinatie. Gewoonlijk krijgt u bij het opstarten van de computer een mededeling die zegt welke toets u moet indrukken om het instellingenscherm te openen.

note: Tag: para
en: The cases and boxes for each piece of hardware.
nl: De verpakkingsdozen van de verschillende hardware-onderdelen.

note: Tag: para
en: The System window in the Windows Control Panel.
nl: Het Systeem-venster in het Configuratiescherm (Control Panel) van Windows.

note: Tag: para
en: System commands or tools in another operating system, including file manager displays. This source is especially useful for information about RAM and hard drive memory.
nl: Systeemcommando's en -gereedschappen van andere besturingssystemen, waaronder programma's voor bestandsbeheer. Deze informatiebron is vooral handig om informatie te verkrijgen over RAM-geheugen en opslaggeheugen van de harde schijf.

note: Tag: para
en: Your system administrator or Internet Service Provider. These sources can tell you the settings you need to set up your networking and e-mail.
nl: Uw systeembeheerder of Internetprovider (ISP). Bij deze informatiebronnen kunt u de instellingen opvragen die u voor uw netwerkverbinding en uw e-mail moet gebruiken.

note: Tag: title
en: Hardware Information Helpful for an Install
nl: Voor een installatie nuttige informatie over hardware

note: Tag: entry
en: Information You Might Need
nl: Informatie die u nodig kunt hebben

note: Tag: entry
en: Hard Drives
nl: Harde schijven

note: Tag: entry
en: How many you have.
nl: Hoeveel u er heeft.

note: Tag: entry
en: Their order on the system.
nl: Hun volgorde op het systeem.

note: Tag: entry
en: Whether IDE (also known as PATA), SATA or SCSI.
nl: Of ze van het type IDE (ook wel aangeduid met PATA), SATA of SCSI zijn.

note: Tag: entry
en: Available free space.
nl: Beschikbare vrije ruimte.

note: Tag: entry
en: Partitions.
nl: Partities.

note: Tag: entry
en: Partitions where other operating systems are installed.
nl: Partities waarop andere besturingssystemen geïnstalleerd zijn.

note: Tag: entry
en: Network interfaces
nl: Netwerk-interfaces

note: Tag: entry
en: Type/model of available network interfaces.
nl: Type/model van de beschikbare netwerk-interfaces.

note: Tag: entry
en: Model and manufacturer.
nl: Model en fabrikant.

note: Tag: entry
en: Video Card
nl: Grafische kaart

note: Tag: entry
en: Type/model and manufacturer.
nl: Type/model en fabrikant

note: Tag: entry
en: Device number(s).
nl: Apparaatnummer(s).

note: Tag: entry
en: Network
nl: Netwerk

note: Tag: entry
en: Type of adapter.
nl: Type adapter.

note: Tag: entry
en: Device numbers.
nl: Apparaatnummers.

note: Tag: entry
en: Relative adapter number for OSA cards.
nl: Het relatief adapternummer voor OSA-kaarten.

note: Tag: title
en: Hardware Compatibility
nl: Compatibiliteit van de hardware

note: Tag: para
en: Many products work without trouble on &arch-kernel;. Moreover, hardware support in &arch-kernel; is improving daily. However, &arch-kernel; still does not run as many different types of hardware as some operating systems.
nl: Veel producten werken probleemloos onder &arch-kernel;. Daarenboven verbetert de ondersteuning van hardware in &arch-kernel; nog dagelijks. Toch werkt &arch-kernel; nog niet met evenveel verschillende types hardware als sommige andere besturingssystemen.

note: Tag: para
en: Drivers in &arch-kernel; in most cases are not written for a certain <quote>product</quote> or <quote>brand</quote> from a specific manufacturer, but for a certain hardware/chipset. Many seemingly different products/brands are based on the same hardware design; it is not uncommon that chip manufacturers provide so-called <quote>reference designs</quote> for products based on their chips which are then used by several different device manufacturers and sold under lots of different product or brand names.
nl: Stuurprogramma's in &arch-kernel; zijn in de meeste gevallen niet geschreven voor een bepaald <quote>product</quote> of <quote>merk</quote> van een specifieke fabrikant, maar voor een bepaalde hardware/chipset. Veel ogenschijnlijk verschillende producten/merken zijn op hetzelfde hardwaredesign gebaseerd. Het is niet ongewoon dat fabrikanten van chips zogenaamde <quote>referentiedesigns</quote> ter beschikking stellen voor producten die op hun chips gebaseerd zijn. Die worden dan gebruikt door verschillende fabrikanten van apparatuur die ze onder veel verschillende product- en merknamen verkopen.

note: Tag: para
en: This has advantages and disadvantages. An advantage is that a driver for one chipset works with lots of different products from different manufacturers, as long as their product is based on the same chipset. The disadvantage is that it is not always easy to see which actual chipset is used in a certain product/brand. Unfortunately sometimes device manufacturers change the hardware base of their product without changing the product name or at least the product version number, so that when having two items of the same brand/product name bought at different times, they can sometimes be based on two different chipsets and therefore use two different drivers or there might be no driver at all for one of them.
nl: Dit heeft voor- en nadelen. Een voordeel is dat een stuurprogramma voor een chipset werkt voor veel verschillende producten van diverse fabrikanten zolang die producten op dezelfde chipset gebaseerd zijn. Het nadeel is dat het niet altijd gemakkelijk is om precies vast te stellen welke chipset gebruikt werd in een bepaald product/merk. Fabrikanten van apparatuur wijzigen jammer genoeg soms de hardwarebasis van hun product zonder dat ze de productnaam of minstens het versienummer aanpassen. Wanneer men twee exemplaren heeft met dezelfde product/merk-naam die men op een verschillend moment aangekocht heeft, is het daardoor soms mogelijk dat ze blijken op verschillende chipsets gebaseerd te zijn en om die reden twee verschillende stuurprogramma's nodig hebben of dat voor een van hen zelfs helemaal geen stuurprogramma voorhanden is.

note: Tag: para
en: For USB and PCI/PCI-Express/ExpressCard devices, a good way to find out on which chipset they are based is to look at their device IDs. All USB/PCI/PCI-Express/ExpressCard devices have so called <quote>vendor</quote> and <quote>product</quote> IDs, and the combination of these two is usually the same for any product based on the same chipset.
nl: Een goede manier om uit te zoeken op welke chipset USB- en PCI/PCI-Express/ExpressCard-apparaten gebaseerd zijn, is te gaan kijken naar hun apparaat-ID. Alle USB/PCI/PCI-Express/ExpressCard-apparaten hebben een zogenaamd <quote>leveranciers</quote>-ID en <quote>product</quote>-ID en de combinatie van beide is meestal identiek voor alle producten die op dezelfde chipset gebaseerd zijn.

note: Tag: para
en: On Linux systems, these IDs can be read with the <command>lsusb</command> command for USB devices and with the <command>lspci -nn</command> command for PCI/PCI-Express/ExpressCard devices. The vendor and product IDs are usually given in the form of two hexadecimal numbers, separated by a colon, such as <quote>1d6b:0001</quote>.
nl: Op Linuxsystemen kunt u deze ID's zien met het commando <command>lsusb</command> voor USB-apparaten en het commando <command>lspci -nn</command> voor PCI/PCI-Express/ExpressCard-apparaten. Het leveranciers- en het product-ID worden meestal weergegeven in de vorm van twee hexadecimale getallen met daartussenin een dubbele punt, zoals bijvoorbeeld <quote>1d6b:0001</quote>.

note: Tag: para
en: An example for the output of <command>lsusb</command>: <quote>Bus 001 Device 001: ID 1d6b:0002 Linux Foundation 2.0 root hub</quote>, whereby 1d6b is the vendor ID and 0002 is the product ID.
nl: Een voorbeeld van uitvoer van het commando <command>lsusb</command> is: <quote>Bus 001 Device 001: ID 1d6b:0002 Linux Foundation 2.0 root hub</quote>, waarbij 1d6b het leveranciers-ID is en 0002 het product-ID.

note: Tag: para
en: An example for the output of <command>lspci -nn</command> for an Ethernet card: <quote>03:00.0 Ethernet controller [0200]: Realtek Semiconductor Co., Ltd. RTL8111/8168B PCI Express Gigabit Ethernet controller [10ec:8168] (rev 06)</quote>. The IDs are given inside the rightmost square brackets, i.e. here 10ec is the vendor- and 8168 is the product ID.
nl: Een voorbeeld van uitvoer van het commando <command>lspci -nn</command> voor een ethernetkaart is: <quote>03:00.0 Ethernet controller [0200]: Realtek Semiconductor Co., Ltd. RTL8111/8168B PCI Express Gigabit Ethernet controller [10ec:8168] (rev 06)</quote>. De ID's worden vermeld binnen de meest rechtse rechte haakjes. In dit voorbeeld is 10ec het leveranciers-ID en 8168 het product-ID.

note: Tag: para
en: As another example, a graphics card could give the following output: <quote>04:00.0 VGA compatible controller [0300]: Advanced Micro Devices [AMD] nee ATI RV710 [Radeon HD 4350] [1002:954f]</quote>.
nl: Nog een ander voorbeeld is de volgende mogelijke uitvoer voor een grafische kaart: <quote>04:00.0 VGA compatible controller [0300]: Advanced Micro Devices [AMD] nee ATI RV710 [Radeon HD 4350] [1002:954f]</quote>.

note: Tag: para
en: On Windows systems, the IDs for a device can be found in the Windows device manager on the tab <quote>details</quote>, where the vendor ID is prefixed with VEN_ and the product ID is prefixed with DEV_. On Windows 7 systems, you have to select the property <quote>Hardware IDs</quote> in the device manager's details tab to actually see the IDs, as they are not displayed by default.
nl: Op Windowssystemen zijn de ID's van een apparaat terug te vinden in het apparaatbeheer van Windows onder het tabblad <quote>details</quote>, waarbij het leveranciers-ID voorafgegaan wordt door VEN_ (van vendor ID) en het product-ID door DEV_ (van device ID). Op systemen met Windows 7 moet u de eigenschap <quote>Hardware-ID's</quote> selecteren in het details-tabblad van het apparaatbeheer om de ID's effectief te zien te krijgen, vermits ze standaard niet getoond worden.

note: Tag: para
en: Searching on the internet with the vendor/product ID, <quote>&arch-kernel;</quote> and <quote>driver</quote> as the search terms often results in information regarding the driver support status for a certain chipset. If a search for the vendor/product ID does not yield usable results, a search for the chip code names, which are also often provided by lsusb and lspci (<quote>RTL8111</quote>/<quote>RTL8168B</quote> in the network card example and <quote>RV710</quote> in the graphics card example), can help.
nl: Als u op het internet zoekt met het leveranciers/product-ID samen met de zoektermen <quote>&arch-kernel;</quote> en <quote>driver</quote> (stuurprogramma), kunt u vaak informatie vinden over hoe het gesteld is met de eventuele ondersteuning door een stuurprogramma van een bepaalde chipset. Indien een zoekopdracht met het leveranciers/product-ID geen bruikbare resultaten oplevert, kan een zoekopdracht met de codenaam van de chip, die ook vaak weergegeven wordt door de commando's lsusb en lspci (<quote>RTL8111</quote>/<quote>RTL8168B</quote> in het voorbeeld van de netwerkkaarten <quote>RV710</quote> in het voorbeeld van de grafische kaart), soms helpen.

note: Tag: title
en: Testing hardware compatibility with a Live-System
nl: De compatibiliteit van hardware testen met een live-systeem

note: Tag: para
en: &debian-gnu; is also available as a so-called <quote>live system</quote> for certain architectures. A live system is a preconfigured ready-to-use system in a compressed format that can be booted and used from a read-only medium like a CD or DVD. Using it by default does not create any permanent changes on your computer. You can change user settings and install additional programs from within the live system, but all this only happens in the computer's RAM, i.e. if you turn off the computer and boot the live system again, everything is reset to its defaults. If you want to see whether your hardware is supported by &debian-gnu;, the easiest way is to run a &debian; live system on it and try it out.
nl: &debian-gnu; bestaat voor bepaalde architecturen ook onder de vorm van een zogenaamd <quote>live-systeem</quote>. Een live-systeem is een voorgeconfigureerd en gecomprimeerd systeem dat klaar voor gebruik is en opgestart en gebruikt kan worden vanaf een alleen-lezen medium, zoals een CD of een DVD. Een standaardgebruik ervan brengt geen enkele permanente wijziging aan op uw computer. U kunt in het live-systeem gebruikersinstellingen wijzigen en bijkomende programma's installeren, maar dit alles speelt zich alleen maar af in het RAM-geheugen van de computer. Dit houdt in dat als u de computer afzet en het live-systeem opnieuw opstart, alles teruggeplaatst is op zijn standaardinstellingen. Indien u wilt nagaan of uw hardware ondersteund wordt door &debian-gnu;, is de eenvoudigste manier om dit te doen er een &debian; live-systeem op uitproberen.

note: Tag: para
en: There are a few limitations in using a live system. The first is that as all changes you do within the live system must be held in your computer's RAM, this only works on systems with enough RAM to do that, so installing additional large software packages may fail due to memory constraints. Another limitation with regards to hardware compatibility testing is that the official &debian-gnu; live system contains only free components, i.e. there are no non-free firmware files included in it. Such non-free packages can of course be installed manually within the system, but there is no automatic detection of required firmware files like in the &d-i;, so installation of non-free components must be done manually if needed.
nl: Aan het gebruik van een live-systeem zijn ook enkele beperkingen verbonden. De eerste heeft te maken met het feit dat alle wijzigingen die u in het live-systeem aanbrengt, bewaard moeten worden in het RAM-geheugen van uw computer. Daardoor kan het installeren van bijkomende grote softwarepakketten mislukken ten gevolge van een gebrek aan geheugen. Een andere beperking in verband met het testen van de compatibiliteit van hardware is dat het officiële live-systeem van &debian-gnu; enkel vrije componenten bevat, wat inhoudt dat het geen niet-vrije firmwarebestanden bevat. Dergelijke niet-vrije pakketten kunnen binnen het systeem uiteraard handmatig geïnstalleerd worden, maar er is geen automatische detectie aanwezig van de vereiste firmwarebestanden zoals dat in &d-i; wel het geval is. De installatie van niet-vrije componenten moet dus handmatig gebeuren als ze nodig zijn.

note: Tag: para
en: Information about the available variants of the &debian; live images can be found at the <ulink url="&url-debian-live-cd;">Debian Live Images website</ulink>.
nl: Informatie over de beschikbare varianten van &debian; live-images is te vinden op de <ulink url="&url-debian-live-cd;">webpagina over Debian Live Images</ulink>.

note: Tag: title
en: Network Settings
nl: Netwerkinstellingen

note: Tag: para
en: If your computer is connected to a fixed network (i.e. an Ethernet or equivalent connection &mdash; not a dialup/PPP connection) which is administered by somebody else, you should ask your network's system administrator for this information:
nl: Indien uw computer verbonden is met een vast netwerk (dus een ethernet- of gelijkaardige verbinding &mdash; geen inbel/PPP-verbinding) dat beheerd wordt door iemand anders, moet u bij uw netwerkbeheerder naar de volgende informatie vragen:

note: Tag: para
en: Your host name (you may be able to decide this on your own).
nl: Uw computernaam (host name - mogelijk mag u die zelf bepalen).

note: Tag: para
en: Your domain name.
nl: De domeinnaam van uw netwerk.

note: Tag: para
en: Your computer's IP address.
nl: Het IP-adres van uw computer.

note: Tag: para
en: The netmask to use with your network.
nl: Het voor uw netwerk te gebruiken netwerkmasker.

note: Tag: para
en: The IP address of the default gateway system you should route to, if your network <emphasis>has</emphasis> a gateway.
nl: Het IP-adres van het standaard gateway-systeem waarnaartoe u moet routeren (d.w.z. waarlangs u toegang kunt krijgen tot andere netwerken, waaronder het Internet) indien uw netwerk een gateway <emphasis>heeft</emphasis>.

note: Tag: para
en: The system on your network that you should use as a DNS (Domain Name Service) server.
nl: Het systeem op uw netwerk dat u moet gebruiken als DNS-server (Domain Name Service - dienst voor domeinnamen).

note: Tag: para
en: If the network you are connected to uses DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol) for configuring network settings, you don't need this information because the DHCP server will provide it directly to your computer during the installation process.
nl: Indien het netwerk waarmee u verbonden bent, DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol - protocol voor dynamische hostconfiguratie) gebruikt om uw netwerkinstellingen te configureren, heeft u deze informatie niet nodig, aangezien de DHCP-server deze rechtstreeks aan uw computer zal overmaken tijdens het installatieproces.

note: Tag: para
en: If you have internet access via DSL or cable modem (i.e. over a cable tv network) and have a router (often provided preconfigured by your phone or catv provider) which handles your network connectivity, DHCP is usually available by default.
nl: Indien u toegang heeft tot het internet via DSL of via een kabelmodem (d.w.z. via het kabelnetwerk van de TV) en een router heeft (vaak voorgeconfigureerd geleverd door uw telefoon- of kabelmaatschappij) die instaat voor de verbinding met het netwerk, is DHCP gewoonlijk standaard aanwezig.

note: Tag: para
en: As a rule of thumb: if you run a Windows system in your home network and did not have to manually perform any network settings there to achieve Internet access, network connectivity in &debian-gnu; will also be configured automatically.
nl: U kunt de volgende vuistregel gebruiken: indien u in uw thuisnetwerk een Windowssysteem gebruikt en daarvoor niet handmatig netwerkinstellingen heeft moeten configureren om toegang te hebben tot het internet, dan zal ook in &debian-gnu; het configureren van de toegang tot het netwerk automatisch gebeuren.

note: Tag: para
en: If you use a WLAN/WiFi network, you should find out:
nl: Indien een WLAN/WiFi-netwerk (draadloos netwerk) gebruikt, moet u het volgende te weten komen:

note: Tag: para
en: The ESSID (<quote>network name</quote>) of your wireless network.
nl: Het ESSID (<quote>netwerknaam</quote>) van uw draadloos netwerk.

note: Tag: para
en: The WEP or WPA/WPA2 security key to access the network (if applicable).
nl: De WEP- of WPA/WPA2-beveiligingssleutel om toegang te hebben tot het netwerk (als dit van toepassing is).

note: Tag: title
en: Meeting Minimum Hardware Requirements
nl: Voldoen aan de minimale vereisten op het gebied van hardware

note: Tag: para
en: Once you have gathered information about your computer's hardware, check that your hardware will let you do the type of installation that you want to do.
nl: Eens u klaar bent met het verzamelen van informatie over de hardware van uw computer, moet u nagaan of uw hardware geschikt is voor het soort installatie dat u wenst uit te voeren.

note: Tag: para
en: Depending on your needs, you might manage with less than some of the recommended hardware listed in the table below. However, most users risk being frustrated if they ignore these suggestions.
nl: Afhankelijk van uw noden is het mogelijk dat u het kunt stellen met minder dan sommige van de in onderstaande tabel vermelde minima. Toch lopen de meeste gebruikers het risico gefrustreerd te geraken als ze deze suggesties negeren.

note: Tag: para
en: A Pentium 4, 1GHz system is the minimum recommended for a desktop system.
nl: Voor een desktopsysteem wordt minimaal een Pentium 4, 1GHz systeem aanbevolen.

note: Tag: title
en: Recommended Minimum System Requirements
nl: Aanbevolen minimale systeemvereisten

note: Tag: entry
en: Install Type
nl: Type installatie

note: Tag: entry
en: RAM (recommended)
nl: RAM (aanbevolen)

note: Tag: entry
en: Hard Drive
nl: Harde schijf

note: Tag: entry
en: No desktop
nl: Zonder desktop

note: Tag: entry
en: With Desktop
nl: Met desktop

note: Tag: entry
en: 1 gigabytes
nl: 1 gigabyte

note: Tag: para
en: The minimum values assumes that swap will be enabled and a non-liveCD image is used. The <quote>No desktop</quote> value assumes that the non-graphical (text-based) installer is used.
nl: Bij de minimale waarden wordt ervan uitgegaan dat wisselgeheugen geactiveerd is en dat geen image van een live-cd gebruikt wordt. Bij de waarde <quote>No desktop</quote> (geen desktop) wordt ervan uitgegaan dat het niet-grafische (tekst-gebaseerde) installatiesysteem gebruikt wordt.

note: Tag: para
en: The actual minimum memory requirements are a lot less than the numbers listed in this table. With swap enabled, it is possible to install &debian; with as little as &minimum-memory-strict;. The same goes for the disk space requirements, especially if you pick and choose which applications to install; see <xref linkend="tasksel-size-list"/> for additional information on disk space requirements.
nl: De feitelijke minimale geheugenvereisten liggen een stuk lager dan de in deze tabel opgegeven getallen. Met geactiveerd wissselgeheugen is het mogelijk om &debian; te installeren met slechts &minimum-memory-strict;. Hetzelfde geldt voor de vereisten inzake schijfruimte, vooral als u selectief bent wat de te installeren toepassingen betreft. Zie <xref linkend="tasksel-size-list"/> voor bijkomende informatie over de vereiste schijfruimte.

note: Tag: para
en: It is possible to run a graphical desktop environment on older or low-end systems, but in that case it is recommended to install a window manager that is less resource-hungry than those of the GNOME or KDE Plasma desktop environments; alternatives include <classname>xfce4</classname>, <classname>icewm</classname> and <classname>wmaker</classname>, but there are others to choose from.
nl: Het is mogelijk om een grafische desktopomgeving te gebruiken op oudere of eenvoudige systemen, maar dan wordt aanbevolen om een vensterbeheerder te installeren die minder gulzig is naar systeembronnen dan die van de desktopomgevingen GNOME of KDE Plasma. Mogelijke alternatieven zijn <classname>xfce4</classname>, <classname>icewm</classname> en <classname>wmaker</classname>, maar er zijn er nog andere waaruit u kunt kiezen.

note: Tag: para
en: It is practically impossible to give general memory or disk space requirements for server installations as those very much depend on what the server is to be used for.
nl: Voor serverinstallaties is het praktisch onmogelijk om algemene vereisten op te geven inzake geheugen en schijfruimte, aangezien deze sterk afhankelijk zijn van het beoogde gebruik van de server.

note: Tag: para
en: Remember that these sizes don't include all the other materials which are usually to be found, such as user files, mail, and data. It is always best to be generous when considering the space for your own files and data.
nl: Onthoud dat deze groottes geen rekening houden met al de overige zaken die men meestal ook aantreft, zoals gebruikersbestanden, e-mail en gegevens. Het is altijd het beste om de benodigde ruimte voor uw eigen bestanden en gegevens royaal in te schatten.

note: Tag: para
en: Disk space required for the smooth operation of the &debian-gnu; system itself is taken into account in these recommended system requirements. Notably, the <filename>/var</filename> partition contains a lot of state information specific to &debian; in addition to its regular contents, like logfiles. The <command>dpkg</command> files (with information on all installed packages) can easily consume 40MB. Also, <command>apt</command> puts downloaded packages here before they are installed. You should usually allocate at least 200MB for <filename>/var</filename>, and a lot more if you install a graphical desktop environment.
nl: De vereiste schijfruimte voor een vlotte werking van het &debian-gnu;-systeem zelf is wel inbegrepen in de opgegeven aanbevolen systeemvereisten. In het bijzonder de partitie <filename>/var</filename> bevat naast zijn gewone inhoud zoals logbestanden, een heleboel statusinformatie die specifiek is voor &debian;. De bestanden van <command>dpkg</command> (met informatie over al de geïnstalleerde pakketten) kunnen makkelijk 40MB in beslag nemen. Ook slaat <command>apt</command> gedownloade pakketten hier op voor ze geïnstalleerd worden. U moet gewoonlijk minstens 200MB voorbehouden voor <filename>/var</filename> en nog veel meer als u een grafische desktopomgeving installeert.

note: Tag: title
en: Pre-Partitioning for Multi-Boot Systems
nl: Uw harde schijf vooraf indelen voor een multi-boot systeem

note: Tag: para
en: Partitioning your disk simply refers to the act of breaking up your disk into sections. Each section is then independent of the others. It's roughly equivalent to putting up walls inside a house; if you add furniture to one room it doesn't affect any other room.
nl: Met het partitioneren of indelen van een schijf bedoelt men gewoon de activiteit van het opdelen van een schijf in afdelingen. Elke afdeling is dan onafhankelijk van de andere. Het komt ruwweg overeen met muren optrekken binnenin een huis. Indien u een bepaalde kamer inricht, heeft dit geen invloed op de andere plaatsen.

note: Tag: para
en: Whenever this section talks about <quote>disks</quote> you should translate this into a DASD or VM minidisk in the &arch-title; world. Also a machine means an LPAR or VM guest in this case.
nl: Telkens er in dit deel sprake is van een <quote>schijf</quote> moet u dat verstaan als een DASD (rechtstreeks toegankelijk opslagapparaat) of een VM-minidisk in de &arch-title;-wereld. En het woord machine betekent in een dergelijk geval een LPAR (logische partitionering) of een VM-gast.

note: Tag: para
en: If you already have an operating system on your system <phrase arch="any-x86"> (Windows 9x, Windows NT/2000/XP/2003/Vista/7, OS/2, MacOS, Solaris, FreeBSD, &hellip;) </phrase> <phrase arch="s390"> (VM, z/OS, OS/390, &hellip;) </phrase> which uses the whole disk and you want to stick &debian; on the same disk, you will need to repartition it. &debian; requires its own hard disk partitions. It cannot be installed on Windows or Mac OS X partitions. It may be able to share some partitions with other Unix systems, but that's not covered here. At the very least you will need a dedicated partition for the &debian; root filesystem.
nl: Indien u op uw systeem reeds een besturingssysteem heeft staan <phrase arch="any-x86"> (Windows 9x, Windows NT/2000/XP/2003/Vista/7, OS/2, MacOS, Solaris, FreeBSD, &hellip;) </phrase> <phrase arch="s390"> (VM, z/OS, OS/390, &hellip;) </phrase> dat de volledige schijf gebruikt en u &debian; op dezelfde schijf wenst te plaatsen, moet u ze herindelen. &debian; vereist eigen partities op de harde schijf. Het kan niet geïnstalleerd worden op partities van Windows of Mac OS X. Het kan wel met andere Unix-systemen sommige partities delen, maar dat wordt hier niet behandeld. In elk geval zult u een partitie moeten hebben die voorbehouden is voor het basisbestandssysteem van &debian;.

note: Tag: para
en: You can find information about your current partition setup by using a partitioning tool for your current operating system<phrase arch="any-x86">, such as the integrated Disk Manager in Windows or fdisk in DOS</phrase><phrase arch="powerpc">, such as Disk Utility, Drive Setup, HD Toolkit, or MacTools</phrase><phrase arch="s390">, such as the VM diskmap</phrase>. Partitioning tools always provide a way to show existing partitions without making changes.
nl: U kunt informatie bekomen over de huidige partitie-indeling door gebruik te maken van een schijfindelingsprogramma voor uw huidige besturingssysteem<phrase arch="any-x86">, zoals het geïntegreerd schijfbeheer in Windows of fdisk in DOS</phrase><phrase arch="powerpc">, zoals Disk Utility, Drive Setup, HD Toolkit of MacTools</phrase><phrase arch="s390">, zoals de VM diskmap</phrase>. Schijfindelingsprogramma's beschikken altijd over een functie om bestaande partities te tonen zonder wijzigingen aan te brengen.

note: Tag: para
en: In general, changing a partition with a file system already on it will destroy any information there. Thus you should always make backups before doing any repartitioning. Using the analogy of the house, you would probably want to move all the furniture out of the way before moving a wall or you risk destroying it.
nl: Algemeen geldt dat men alle informatie vernietigt als men een partitie wijzigt waar reeds een bestandssysteem op staat. U moet dus altijd een reservekopie maken vooraleer u een schijf herindeelt. Om nog eens de analogie met een huis te gebruiken: vooraleer u een binnenmuur verplaatst, zult u wellicht alle meubilair weghalen, anders riskeert u het te vernielen.

note: Tag: para
en: Several modern operating systems offer the ability to move and resize certain existing partitions without destroying their contents. This allows making space for additional partitions without losing existing data. Even though this works quite well in most cases, making changes to the partitioning of a disk is an inherently dangerous action and should only be done after having made a full backup of all data. <phrase arch="any-x86">For FAT/FAT32 and NTFS partitions as used by DOS and Windows systems, the ability to move and resize them losslessly is provided both by &d-i; as well as by the integrated Disk Manager of Windows 7. </phrase>
nl: Verschillende moderne besturingssystemen bieden de mogelijkheid om bepaalde bestaande partities te verplaatsen en hun grootte te veranderen zonder dat de inhoud ervan verloren gaat. Daardoor is het mogelijk om ruimte te maken voor bijkomende partities zonder de bestaande gegevens te verliezen. Hoewel dit in de meeste gevallen heel goed gaat, is het aanbrengen van veranderingen aan de wijze waarop een schijf ingedeeld is, een inherent gevaarlijke activiteit die enkel zou mogen gebeuren nadat u een volledige reservekopie gemaakt heeft van al uw gegevens. <phrase arch="any-x86">Voor FAT/FAT32- en NTFS-partities die gebruikt worden door DOS- en Windows-systemen, wordt de mogelijkheid om die partities zonder gegevensverlies te verplaatsen en hun grootte aan te passen zowel door &d-i; geboden als door het geïntegreerd schijfbeheer van Windows 7.</phrase>

note: Tag: para
en: To losslessly resize an existing FAT or NTFS partition from within &d-i;, go to the partitioning step, select the option for manual partitioning, select the partition to resize, and simply specify its new size.
nl: Om zonder gegevensverlies de grootte van een bestaande FAT- of NTFS-partitie vanuit &d-i; te veranderen, moet u naar de stap schijfindeling gaan en kiezen voor de optie handmatige schijfindeling, daarna de aan te passen partitie selecteren en tenslotte de nieuwe grootte ervan opgeven.

note: Tag: title
en: Pre-Installation Hardware and Operating System Setup
nl: Configuratie van hardware en besturingssysteem voor de installatie

note: Tag: para
en: This section will walk you through pre-installation hardware setup, if any, that you will need to do prior to installing &debian;. Generally, this involves checking and possibly changing BIOS/UEFI/system firmware settings for your system. The <quote>BIOS/UEFI</quote> or <quote>system firmware</quote> is the core software used by the hardware; it is most critically invoked during the bootstrap process (after power-up).
nl: Dit deel behandelt eventuele hardware-instellingen die u moet uitvoeren voordat u &debian; installeert. In het algemeen gaat het dan over het controleren en eventueel wijzigen van instellingen in de BIOS/UEFI/systeemfirmware op uw systeem. Het <quote>BIOS/UEFI</quote> of de <quote>systeemfirmware</quote> is de kernsoftware die door de hardware wordt gebruikt. Deze speelt een cruciale rol bij het begin van het opstarten (na het aanzetten van de computer).

note: Tag: title
en: Invoking the BIOS/UEFI Set-Up Menu
nl: Het instellingenmenu van het BIOS/UEFI openen

note: Tag: para
en: The BIOS/UEFI provides the basic functions needed to boot your machine and to allow your operating system to access your hardware. Your system provides a BIOS/UEFI setup menu, which is used to configure the BIOS/UEFI. To enter the BIOS/UEFI setup menu you have to press a key or key combination after turning on the computer. Often it is the <keycap>Delete</keycap> or the <keycap>F2</keycap> key, but some manufacturers use other keys. Usually upon starting the computer there will be a message stating which key to press to enter the setup screen.
nl: Het BIOS/UEFI levert de basisfuncties die nodig zijn om uw machine op te starten en uw besturingssysteem in staat te stellen uw hardware aan te spreken. Uw systeem heeft een instellingenmenu voor het BIOS/UEFI en daarmee kan het BIOS/UEFI geconfigureerd worden. Om het instellingenmenu van het BIOS/UEFI te openen moet u een toets of een toetsencombinatie indrukken na het aanzetten van de computer. Dikwijls is dat de <keycap>Delete</keycap>- of de <keycap>F2</keycap>-toets, maar sommige fabrikanten gebruiken een andere toets. Gewoonlijk verschijnt er bij het opstarten van de computer een melding waarin staat welke toets u moet indrukken om het instellingenscherm te openen.

note: Tag: title
en: Boot Device Selection
nl: Het opstartapparaat kiezen

note: Tag: para
en: Within the BIOS/UEFI setup menu, you can select which devices shall be checked in which sequence for a bootable operating system. Possible choices usually include the internal harddisks, the CD/DVD-ROM drive and USB mass storage devices such as USB sticks or external USB harddisks. On modern systems there is also often a possibility to enable network booting via PXE.
nl: In het instellingenmenu van het BIOS/UEFI kunt u selecteren op welke apparaten en in welke volgorde gezocht zal worden naar een opstartbaar besturingssysteem. Tot de mogelijkheden waaruit gekozen kan worden, behoren meestal interne harde schijven, het cd/dvd-station. en USB-massaopslagapparaten zoals USB-sticks of externe USB harde schijven. Op moderne systemen heeft u ook vaak de mogelijkheid om te kiezen voor opstarten over het netwerk via PXE.

note: Tag: para
en: Depending on the installation media (CD/DVD ROM, USB stick, network boot) you have chosen you should enable the appropriate boot devices if they are not already enabled.
nl: Afhankelijk van het installatiemedium dat u gekozen heeft (CD/DVD, USB-stick, opstarten over het netwerk), moet u het passende opstartapparaat activeren als dat nog niet het geval is.

note: Tag: para
en: Most BIOS/UEFI versions allow you to call up a boot menu on system startup in which you select from which device the computer should start for the current session. If this option is available, the BIOS/UEFI usually displays a short message like <quote>press <keycap>F12</keycap> for boot menu</quote> on system startup. The actual key used to select this menu varies from system to system; commonly used keys are <keycap>F12</keycap>, <keycap>F11</keycap> and <keycap>F8</keycap>. Choosing a device from this menu does not change the default boot order of the BIOS/UEFI, i.e. you can start once from a USB stick while having configured the internal harddisk as the normal primary boot device.
nl: De meeste BIOS/UEFI-versies laten u toe om bij het opstarten van het systeem een opstartmenu op te roepen waarin u kunt aangeven vanaf welk apparaat de computer tijdens deze sessie moet opstarten. Indien een dergelijke mogelijkheid bestaat, geeft het BIOS/UEFI bij het starten van het systeem meestal een korte melding weer in de zin van <quote>press <keycap>F12</keycap> for boot menu</quote>. Welke toets precies u moet gebruiken om dit menu te selecteren, varieert van systeem tot systeem. Vaak gebruikte toetsen zijn <keycap>F12</keycap>, <keycap>F11</keycap> en <keycap>F8</keycap>. In dit menu een apparaat selecteren wijzigt in het BIOS/UEFI niet de standaardvolgorde onder de opstartapparaten, d.w.z. dat u voor eenmaal kunt opstarten van een USB-stick, hoewel u de interne harde schijf geconfigureerd heeft als het normale primaire opstartapparaat.

note: Tag: para
en: If your BIOS/UEFI does not provide you with a boot menu to do ad-hoc choices of the current boot device, you will have to change your BIOS/UEFI setup to make the device from which the &d-i; shall be booted the primary boot device.
nl: Indien uw BIOS/UEFI niet over een opstartmenu beschikt dat toelaat een ad-hockeuze te maken in verband met het actuele opstartapparaat, zult u de BIOS/UEFI-instellingen moeten aanpassen en het apparaat van waaruit &d-i; opgestart zal worden, moeten instellen als het primaire opstartapparaat.

note: Tag: para
en: Unfortunately some computers may contain buggy BIOS/UEFI versions. Booting &d-i; from a USB stick might not work even if there is an appropriate option in the BIOS/UEFI setup menu and the stick is selected as the primary boot device. On some of these systems using a USB stick as boot medium is impossible; others can be tricked into booting from the stick by changing the device type in the BIOS/UEFI setup from the default <quote>USB harddisk</quote> or <quote>USB stick</quote> to <quote>USB ZIP</quote> or <quote>USB CDROM</quote>. <phrase condition="isohybrid-supported"> In particular if you use an isohybrid installation image on a USB stick (see <xref linkend="usb-copy-isohybrid"/>), changing the device type to <quote>USB CDROM</quote> helps on some BIOSes which will not boot from a USB stick in USB harddisk mode.</phrase> You may need to configure your BIOS/UEFI to enable <quote>USB legacy support</quote>.
nl: Jammer genoeg hebben sommige computers een BIOS/UEFI-versie met bugs. Het kan zijn dat het opstarten van &d-i; vanaf een USB-stick dan niet werkt ook al bevat het instellingenmenu van het BIOS/UEFI een dergelijke optie en heeft u de stick geselecteerd als primair opstartapparaat. Op sommige van dergelijke systemen is een USB-stick gebruiken als opstartmedium niet mogelijk. Sommige andere systemen kunnen met een trucje toch verleid worden om op te starten van de stick door in de instellingen van het BIOS/UEFI het apparaattype dat standaard <quote>USB harddisk</quote> of <quote>USB stick</quote> is, te veranderen naar <quote>USB ZIP</quote> of <quote>USB CDROM</quote>. <phrase condition="isohybrid-supported"> In het bijzonder wanneer u een isohybride installatie-image gebruikt op een USB-stick (zie <xref linkend="usb-copy-isohybrid"/>), kan het bij sommige BIOS'en die er niet in slagen om in USB-hardeschijfmodus op te starten van een USB-stick, helpen het apparaattype te veranderen naar <quote>USB CDROM</quote>.</phrase>. Mogelijk moet u uw BIOS/UEFI configureren om <quote>USB legacy support</quote> (ondersteuning voor oudere USB) te activeren.

note: Tag: para
en: If you cannot manipulate the BIOS/UEFI to boot directly from a USB stick you still have the option of using an ISO copied to the stick. Boot &d-i; using <xref linkend="boot-drive-files"/> and, after scanning the hard drives for an installer ISO image, select the USB device and choose an installation image.
nl: Indien u het BIOS/UEFI niet kunt manipuleren om rechtstreeks op te starten van een USB-stick, heeft u nog altijd de mogelijkheid om een ISO te gebruiken die u naar de stick kopieert. Start &d-i; met <xref linkend="boot-drive-files"/> en nadat op de harde schijf gezocht is naar een ISO-image van het installatieprogramma, selecteert u het USB-apparaat en kiest u het installatie-image.

note: Tag: title
en: How to update bare metal ppc64el firmware
nl: Hoe de primaire (bare metal) ppc64el firmware updaten

note: Tag: para
en: This is an excerpt from <ulink url="&url-ibm-powerkvm;">IBM PowerKVM on IBM POWER8</ulink>.
nl: Dit is een uittreksel uit <ulink url="&url-ibm-powerkvm;">IBM PowerKVM on IBM POWER8</ulink>.

note: Tag: para
en: Open Power Abstraction Layer (OPAL) is the system firmware in the stack of POWER processor-based server.
nl: Open Power Abstraction Layer (OPAL) is de systeemfirmware in de stack van een op een POWER-processor gebaseerde server.

note: Tag: para
en: There may be instances when the user might have to upgrade the Power Systems firmware to a more recent level to acquire new features or additional support for devices.
nl: Er kunnen gevallen zijn waarbij de gebruiker de firmware van het Power System moet opwaarderen naar een recenter niveau om nieuwe functionaliteit te bekomen of betere ondersteuning voor apparaten.

note: Tag: para
en: Make sure that the following requirements are met:
nl: Zorg ervoor dat aan de volgende vereisten voldaan werd:

note: Tag: para
en: an OS to be running on the system;
nl: een OS om op het systeem te functioneren;

note: Tag: para
en: the .img file of the OPAL level that the user needs to update to;
nl: het .img-bestand van het OPAL-niveau waarnaar de gebruiker moet updaten;

note: Tag: para
en: the machine isn't under HMC control.
nl: de machine staat niet onder HMC-beheer.

note: Tag: para
en: Power Systems has two sides of flash to boot firmware from, namely permanent and temporary. This provides a way to test firmware updates on the temporary side of the flash before committing the tested changes to the permanent side, thereby committing the new updates.
nl: Power Systems hebben een tweezijdig flashgeheugen om firmware van op te starten, namelijk een permanente en een tijdelijke zijde. Dit geeft de mogelijkheid om firmware-updates te testen op de tijdelijke zijde van het flashgeheugen vooraleer de uitgeteste wijzigingen toe te passen aan de permanente kant en op die manier de nieuwe updates definitief door te voeren.

note: Tag: para
en: Perform the following steps for the update:
nl: Zet de volgende stappen voor de update:

note: Tag: para
en: Save the level of the existing firmware before really updating. In ASM, in the system menu, click <command>Service Aids -&gt; Service Processor Command Line</command>, and run the following command:
nl: Sla het niveau van de bestaande firmware op vooraleer de update echt uit te voeren. In ASM moet u in het systeemmenu klikken op <command>Service Aids -&gt; Service Processor Command Line</command> en het volgende commando uitvoeren:

note: Tag: para
en: Download the .img file of the level of firmware to be updated to a location in the host filesystem. Refer to <ulink url="&url-ibm-fixcentral;">IBM Fix Central</ulink> for downloading the image file.
nl: Download het .img-bestand van het firmware-niveau voor de opwaardering naar een locatie in het bestandssysteem van de host. Wendt u tot <ulink url="&url-ibm-fixcentral;">IBM Fix Central</ulink> voor het downloaden van het image-bestand.

note: Tag: para
en: Verify the image downloaded by running the following command and save the output.
nl: Controleer het gedownloade image door het volgende commando uit te voeren en sla de uitvoer op.

note: Tag: para
en: Update the firmware by running the following command.
nl: Update de firmware met het volgende commando.

note: Tag: para
en: The command reboots the system and therefore, sessions if any, would be lost.
nl: Het commando start het systeem opnieuw op en eventuele bestaande sessies zullen daardoor verloren gaan.

note: Tag: para
en: Do not reboot or switch off the system until it is back.
nl: Herstart het systeem niet of het schakel het niet uit vooraleer het terug operationeel is.

note: Tag: para
en: Verify the updated firmware level of the temporary side of the flash as in step 1.
nl: Controleer het opgewaardeerde firmware-niveau aan de tijdelijke kant van het flashgeheugen zoals in stap 1.

note: Tag: para
en: In case the update has to be reverted, the user can do so by running this command: <informalexample><screen>
        $update_flash -r
    </screen></informalexample> Rejection would reject only the temporary side of the flash. Therefore, the new level should be committed to the permanent side only after thorough testing of the new firmware.
nl: In geval de update moet teruggedraaid worden, kan de gebruiker dit doen door dit commando uit te voeren: <informalexample><screen>
        $update_flash -r
    </screen></informalexample> Een afwijzing verwerpt de update enkel op de tijdelijke kant van het flashgeheugen. Daarom mag het nieuwe niveau slechts toegepast worden aan de permanente kant na grondig testen van de nieuwe firmware.

note: Tag: para
en: The new updated level can be committed to the permanent side of the flash by running the following command.
nl: Het nieuwe opgewaardeerde niveau kan toegepast worden in de permanente kant van het flashgeheugen door het volgende commando uit te voeren.

note: Tag: title
en: Updating KVM guest firmware (SLOF)
nl: De firmware van een KVM-gast opwaarderen (SLOF)

note: Tag: para
en: Slimline Open Firmware (SLOF) is an implementation of the IEEE 1275 standard. It can be used as partition firmware for pSeries machines running on QEMU or KVM.
nl: Slimline Open Firmware (SLOF) is een toepassing van de standaard IEEE 1275. Het kan gebruikt worden als partitie-firmware voor pSeries-machines die onder QEMU of KVM functioneren.

note: Tag: para
en: The package qemu-slof is, in fact, a dependency of package qemu-system-ppc (which also provides the virtual package qemu-system-ppc64), and can be installed or updated via <command>apt</command> tool on Debian-based distros. Like so: <informalexample><screen>
    # apt install qemu-slof
    </screen></informalexample> SLOF can also be installed into rpm-based distribution systems, given the proper repository or rpm package. Additionally, the upstream source code is available at <ulink url="http://github.com/leilihh/SLOF"></ulink>.
nl: In feite is het pakket qemu-slof een vereiste van het pakket qemu-system-ppc (dat ook voorziet in het virtueel pakket qemu-system-ppc64) en kan het geïnstalleerd of opgewaardeerd worden via het <command>apt</command>-gereedschap in op Debian gebaseerde distributies. Dit gaat zo: <informalexample><screen>
    # apt install qemu-slof
    </screen></informalexample> SLOF kan ook geïnstalleerd worden op systemen met een op rpm-gebaseerde distributie met de gepaste pakketbron of het gepaste rpm-pakket. Daarenboven is ook de broncode van de toeleveraar beschikbaar op <ulink url="http://github.com/leilihh/SLOF"></ulink>.

note: Tag: para
en: Thus, one can use a different SLOF file rather than the default, when running <command>qemu-system</command>, by adding the command line argument <userinput>-bios &lt;slof_file&gt; </userinput> when starting qemu.
nl: Men kan dus ook bij het uitvoeren van <command>qemu-system</command> een ander SLOF-bestand gebruiken in plaats van het standaardbestand door bij het starten van qemu het commandoregelargument <userinput>-bios &lt;slof_file&gt; </userinput> te gebruiken.

note: Tag: title
en: Updating PowerKVM hypervisor
nl: PowerKVM hypervisor opwaarderen

note: Tag: title
en: Instructions for Netboot installation
nl: Instructies voor een over het netwerk opstartende (netboot) installatie

note: Tag: para
en: You will need a DHCP/TFTP (BOOTP) server, as well as a web server. After downloading ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso, mount loop it and unpack it into some directory within your HTTP server www root structure (say wwwroot): <informalexample><screen>
    # cd &lt;directory-where-the-iso-is&gt;
    # mkdir ./iso
    # sudo mount -o loop ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso ./iso
    # cp -a ./iso/* &lt;path-to-wwwroot&gt;
    </screen></informalexample> Create the petitboot.conf file in a directory under your tftproot, say /tftproot/powerkvm, with the following contents: <informalexample><screen>
    label PowerKVM Automated Install
    kernel http://YOUR-SERVER-IP/SOME-PATH-TO-wwwroot/ppc/ppc64/vmlinuz
    initrd http://YOUR-SERVER-IP/SOME-PATH-TO-wwwroot/ppc/ppc64/initrd.img
    append root=live:http://YOUR-SERVER-IP/SOME-PATH-TO-wwwroot/LiveOS/squashfs.img repo=http://YOUR-SERVER-IP/SOME-PATH-TO-wwwroot/packages rd.dm=0 rd.md=0 console=hvc0 console=tty0
    </screen></informalexample> Editing your dhcpd.conf, set this directive at the beginning: <informalexample><screen>
    option conf-file code 209 = text;
    </screen></informalexample> Add the system directive: <informalexample><screen>
    host &lt;your-system&gt; {
        hardware ethernet &lt;system macaddr&gt;
        fixed-address &lt;system ip&gt;;
        option host-name "&lt;system hostname&gt;";
        option conf-file "&lt;powerkvm/petitboot.conf&gt;";
     }
    </screen></informalexample> Reboot the dhcp server.
nl: U heeft een DHCP/TFTP (BOOTP)-server en een webserver nodig. Na het downloaden van ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso moet u het aankoppelen via het loop-apparaat en het uitpakken in een map die zich binnen het www-basisbestandssysteem (bijvoorbeeld wwwroot) bevindt: <informalexample><screen>
    # cd &lt;map-waarin-het-iso-is&gt;
    # mkdir ./iso
    # sudo mount -o loop ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso ./iso
    # cp -a ./iso/* &lt;pad-naar-wwwroot&gt;
    </screen></informalexample> Maak het bestand petitboot.conf aan in een map onder uw tftp-basisbestandssysteem, bijvoorbeeld /tftproot/powerkvm met de volgende inhoud: <informalexample><screen>
    label PowerKVM Geautomatiseerde Installatie
    kernel http://IP-VAN-UW-SERVER/PAD-NAAR-wwwroot/ppc/ppc64/vmlinuz
    initrd http://IP-VAN-UW-SERVER/PAD-NAAR-wwwroot/ppc/ppc64/initrd.img
    append root=live:http://IP-VAN-UW-SERVER/PAD-NAAR-wwwroot/LiveOS/squashfs.img repo=http://IP-VAN-UW-SERVER/PAD-NAAR-wwwroot/packages rd.dm=0 rd.md=0 console=hvc0 console=tty0
    </screen></informalexample> Bewerk het bestand dhcpd.conf en plaats aan het begin ervan volgende instructie: <informalexample><screen>
    option conf-file code 209 = text;
    </screen></informalexample> Voeg de volgende systeeminstructie toe: <informalexample><screen>
    host &lt;uw-systeem&gt; {
        hardware ethernet &lt;macaddr v/h systeem&gt;
        fixed-address &lt;ip v/h systeem&gt;;
        option host-name "&lt;hostname v/h systeem&gt;";
        option conf-file "&lt;powerkvm/petitboot.conf&gt;";
     }
    </screen></informalexample> Herstart de dhcp-server.

note: Tag: para
en: Boot your PowerLinux machine.
nl: Start uw PowerLinux machine op.

note: Tag: para
en: There should be the following option at petitboot (select it): <informalexample><screen>
    "Power KVM Automated Install" 
    </screen></informalexample> The installer menu should appear automatically.
nl: Bij petitboot zou u de volgende keuzemogelijkheid moeten hebben (selecteer deze): <informalexample><screen>
    "PowerKVM Geautomatiseerde Installatie" 
    </screen></informalexample> Het menu van het installatieprogramma zou automatisch moeten verschijnen.

note: Tag: title
en: Instructions for DVD
nl: Instructies voor DVD

note: Tag: para
en: Boot the ISO ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso (either burn a DVD or make it virtual if using QEMU) and simply wait for the boot.
nl: Start het ISO-bestand ibm-powerkvm-*-ppc64-service-*.iso op (brandt een DVD of maak hem virtueel aan als u QEMU gebruikt) en wacht het opstarten gewoon af.

note: Tag: para
en: There should be the following option at petitboot (select it): <informalexample><screen>
    "POWERKVM_LIVECD" 
    </screen></informalexample> The installer menu should appear automatically.
nl: Bij petitboot zou u de volgende keuzemogelijkheid moeten hebben (selecteer deze): <informalexample><screen>
    "POWERKVM_LIVECD" 
    </screen></informalexample> Het menu van het installatieprogramma zou automatisch moeten verschijnen.

note: Tag: title
en: BIOS Setup
nl: Het BIOS instellen

note: Tag: para
en: In order to install &debian-gnu; on a &arch-title; or zSeries machine you have first boot a kernel into the system. The boot mechanism of this platform is inherently different to other ones, especially from PC-like systems, and you will notice a big difference while you work with this platform: most (if not all) of the time you will work remote, with the help of some client session software like telnet, or a browser. This is due to that special system architecture where the 3215/3270 console is line-based instead of character-based.
nl: Om &debian-gnu; te installeren op een &arch-title;- of zSeries-machine moet u eerst een kernel opstarten binnen het systeem. Het opstartmechanisme van dit platform is inherent verschillend van andere, in het bijzonder van PC-achtige systemen. Bij het werken met dit platform zult u een groot verschil opmerken: de meeste (zo niet alle) tijd zult u vanop afstand werken met behulp van software voor een cliënt-sessie, zoals telnet, of met behulp van een browser. Dit heeft te maken met de bijzondere systeemarchitectuur waarbij de 3215/3270-console regel-gebaseerd en niet teken-gebaseerd is.

note: Tag: para
en: Linux on this platform runs either natively on the bare machine, in a so-called LPAR (Logical Partition) or in a virtual machine supplied by the VM system. Boot media differs depending on the runtime mode. For example, you can use the virtual card reader of a virtual machine, or boot from the HMC (Hardware Management Console) of an LPAR if the HMC and this option is available for you.
nl: Op dit platform werkt Linux ofwel standaard op de kale machine, of in een zogenaamde LPAR (Logische Partitionering) of in een virtuele machine die door het VM-systeem aangeleverd wordt. Opstartmedia verschillen naargelang de runtime-modus. U kunt bijvoorbeeld de virtuele kaartlezer gebruiken van een virtuele machine, of opstarten van de HMC (Hardware Management Console) van een LPAR als de HMC en deze optie voor u beschikbaar zijn.

note: Tag: para
en: Before you actually perform an installation, you have to go over some design and preparation steps. IBM has made documentation available about the whole process, e.g. how to prepare an installation medium and how actually to boot from that medium. Duplicating that information here is neither possible nor necessary. However, we will describe here which kind of &debian;-specific data is needed and where to find it. Using both sources of information, you have to prepare your machine and the installation medium before you can perform a boot from it. When you see the welcome message in your client session, return to this document to go through the &debian;-specific installation steps.
nl: Vooraleer u overgaat tot de echte installatie, moet u een ontwerp maken en enkele voorbereidende stappen doorlopen. IBM heeft documentatie ter beschikking gesteld voor het hele proces, bijvoorbeeld over hoe u een installatiemedium moet klaarmaken en hoe u effectief vanaf dat medium kunt opstarten. Deze documentatie hier dupliceren is niet mogelijk en ook niet nodig. Toch zullen we hier beschrijven welk soort &debian;-specifieke gegevens nodig zijn en waar u ze kunt vinden. Met behulp van beide informatiebronnen moet u uw machine en het installatiemedium voorbereiden voor u er van kunt opstarten. Als u in uw cliënt-sessie het welkomstbericht ziet, moet u naar dit document teruggrijpen en de &debian;-specifieke installatiestappen doorlopen.

note: Tag: title
en: Native and LPAR installations
nl: Standaardinstallatie en LPAR-installatie

note: Tag: para
en: Please refer to chapter 5 of the <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg244987.pdf"> Linux for &arch-title;</ulink> Redbook and chapter 3.2 of the <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg246264.pdf"> Linux for IBM eServer zSeries and &arch-title;: Distributions</ulink> Redbook on how to set up an LPAR for Linux.
nl: Raadpleeg hoofdstuk 5 van het IBM-Redbook <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg244987.pdf"> Linux for &arch-title;</ulink> en hoofdstuk 3.2 van het IBM-Redbook <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg246264.pdf"> Linux for IBM eServer zSeries and &arch-title;: Distributions</ulink> voor het opzetten van een LPAR voor Linux.

note: Tag: title
en: Installation as a VM guest
nl: Een installatie als VM-gast

note: Tag: para
en: Please refer to chapter 6 of the <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg244987.pdf"> Linux for &arch-title;</ulink> Redbook and chapter 3.1 of the <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg246264.pdf"> Linux for IBM eServer zSeries and &arch-title;: Distributions</ulink> Redbook on how to set up a VM guest for running Linux.
nl: Raadpleeg hoofdstuk 6 van het IBM-Redbook <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg244987.pdf"> Linux for &arch-title;</ulink> en hoofdstuk 3.1 van het IBM-Redbook <ulink url="http://www.redbooks.ibm.com/pubs/pdfs/redbooks/sg246264.pdf"> Linux for IBM eServer zSeries and &arch-title;: Distributions</ulink> over het opzetten van een VM-gast om Linux te gebruiken.

note: Tag: para
en: You need to copy all the files from the <filename>generic</filename> sub-directory to your CMS disk. Be sure to transfer <filename>kernel.debian</filename> and <filename>initrd.debian</filename> in binary mode with a fixed record length of 80 characters (by specifying <userinput>BINARY</userinput> and <userinput>LOCSITE FIX 80</userinput> in your FTP client). <filename>parmfile.debian</filename> can be in either ASCII or EBCDIC format. A sample <filename>debian.exec</filename> script, which will punch the files in the proper order, is included with the images.
nl: U moet alle bestanden van de onderliggende map <filename>generic</filename> kopiëren naar uw CMS-schijf. Zorg ervoor om <filename>kernel.debian</filename> en <filename>initrd.debian</filename> in binaire modus over te zetten met een vaste recordlengte van 80 tekens (door in uw FTP-cliënt <userinput>BINARY</userinput> en <userinput>LOCSITE FIX 80</userinput> op te geven). <filename>parmfile.debian</filename> kan ofwel in ASCII- of in EBCDIC-opmaak zijn. Een voorbeeldscript <filename>debian.exec</filename> dat de bestanden in de juiste volgorde zal ponsen, wordt bij de images bijgevoegd.

note: Tag: title
en: Setting up an installation server
nl: Een installatieserver opzetten

note: Tag: para
en: If you don't have a connection to the Internet (either directly or via a web proxy) you need to create a local installation server that can be accessed from your S/390. This server keeps all the packages you want to install and must make them available using NFS, HTTP or FTP.
nl: Indien u geen verbinding met het internet heeft (ofwel direct, ofwel via een web-proxy) moet u een lokale installatieserver maken die vanaf uw S/390 benaderd kan worden. Deze server bewaart alle pakketten die u wenst te installeren en moet ze beschikbaar stellen via NFS, HTTP of FTP.

note: Tag: para
en: The installation server needs to copy the exact directory structure from any &debian-gnu; mirror, but only the S/390 and architecture-independent files are required. You can also copy the contents of all installation images into such a directory tree.
nl: De installatieserver moet de mappenstructuur van een &debian-gnu;-spiegelserver exact kopiëren, maar enkel de bestanden voor S/390 en de architectuur-onafhankelijke bestanden zijn nodig. U kunt ook de inhoud van alle installatie-images naar een dergelijke mappenboom kopiëren.

note: Tag: emphasis
en: FIXME: more information needed &mdash; from a Redbook?
nl: NOG-TE-DOEN: meer informatie is nodig &mdash; uit een IBM-Redbook?

note: Tag: para
en: As already mentioned before, there is unfortunately no standard for system firmware on ARM systems. Even the behaviour of different systems which use nominally the same firmware can be quite different. This results from the fact that a large part of the devices using the ARM architecture are embedded systems, for which the manufacturers usually build heavily customized firmware versions and include device-specific patches. Unfortunately the manufacturers often do not submit their changes and extensions back to the mainline firmware developers, so their changes are not integrated into newer versions of the original firmware.
nl: Zoals reeds eerder aangegeven, bestaat er jammer genoeg geen standaard voor systeemfirmware op ARM-systemen. Zelfs verschillende systemen die nominaal dezelfde firmware gebruiken, kunnen zich heel verschillend gedragen. Dit komt door het feit dat een groot deel van de apparaten die van de ARM-architectuur gebruik maken, ingebedde systemen zijn waarvoor de fabrikanten sterk aangepaste firmwareversies maken met toevoeging van apparaatspecifieke aanpassingen. Jammer genoeg koppelen de fabrikanten deze aanpassingen en uitbreidingen niet terug naar de ontwikkelaars van de standaardfirmware, waardoor hun wijzigingen niet opgenomen geraken in de recentere versies van de originele firmware.

note: Tag: para
en: As a result even newly sold systems often use a firmware that is based on a years-old manufacturer-modified version of a firmware whose mainline codebase has evolved a lot further in the meantime and offers additional features or shows different behaviour in certain aspects. In addition to that, the naming of onboard devices is not consistent between different manufacturer-modified versions of the same firmware, therefore it is nearly impossible to provide usable product-independend instructions for ARM-based systems.
nl: Het gevolg daarvan is dat zelfs nieuw verkochte systemen vaak gebruik maken van firmware die gebaseerd is op een jaren oude door de fabrikant gewijzigde versie van firmware waarvan de standaardcode intussen erg geëvolueerd is en bijkomende functionaliteit biedt en voor bepaalde aspecten een ander gedrag vertoont. Daarbij komt nog dat er tussen verschillende door de fabrikant gewijzigde versies van dezelfde firmware geen consistentie is in de naamgeving van boordapparatuur en daarom is het schier onmogelijk om bruikbare product-onafhankelijke instructies te geven voor op ARM gebaseerde systemen.

note: Tag: title
en: Debian-provided U-Boot (system firmware) images
nl: Door Debian aangeleverde images van U-boot (systeemfirmware)

note: Tag: para
en: Debian provides U-Boot images for various armhf systems that can load their U-Boot from an SD card at &armmp-uboot-img;. The U-Boot builds are offered in two formats: raw U-Boot components and a ready-made card image that can easily be written onto an SD card. The raw U-Boot components are provided for advanced users; the generally recommended way is to use one of the ready-made SD card images. They are named &lt;system-type&gt;.sdcard.img.gz and can be written to a card e.g. with <informalexample><screen>zcat &lt;system-type&gt;.sdcard.img.gz &gt; /dev/SD_CARD_DEVICE</screen></informalexample> As with all images, please be aware that writing the image to an SD card wipes all previous contents of the card!
nl: Debian levert U-Boot-images voor verschillende armhf-systemen die hun U-Boot kunnen laden vanaf een SD-kaart op &armmp-uboot-img;. De U-Boot-compilaties worden in twee formaten aangeboden: rauwe U-Boot-componenten en een kant-en-klaar kaart-image dat gemakkelijk naar een SD-kaart geschreven kan worden. De rauwe U-Boot-componenten worden voor geoefende gebruikers ter beschikking gesteld. De algemeen aanbevolen werkwijze is om gebruik te maken van een van de kant-en-klare SD-kaart-images. Ze heten &lt;systeem-type&gt;.sdcard.img.gz en kunnen naar een kaart geschreven worden, bijvoorbeeld met de opdracht <informalexample><screen>zcat &lt;systeem-type&gt;.sdcard.img.gz &gt; /dev/SD_KAART_APPARAAT</screen></informalexample> Denk eraan dat een image naar een SD-kaart schrijven alle eerdere inhoud van die kaart wist, zoals dat het geval is voor alle images.

note: Tag: para
en: If Debian provides a U-Boot image for your system, it is recommended that you use this image instead of the vendor-provided U-Boot, as the version in Debian is usually newer and has more features.
nl: Indien Debian voor uw systeem een U-Boot-image ter beschikking stelt, is het aangeraden om dit image te gebruiken in plaats van het door de leverancier geleverde U-Boot, vermits de versie in Debian meestal recenter is en meer functionaliteit biedt.

note: Tag: title
en: Setting the ethernet MAC address in U-Boot
nl: Het ethernet MAC-adres instellen in U-Boot

note: Tag: para
en: The MAC address of every ethernet interface should normally be globally unique, and it technically has to be unique within its ethernet broadcast domain. To achieve this, the manufacturer usually allocates a block of MAC addresses from a centrally-administered pool (for which a fee has to be paid) and preconfigures one of these addresses on each item sold.
nl: Normaal zou het MAC-adres van elke ethernet-interface wereldwijd uniek moeten zijn en het moet vanuit technisch oogpunt uniek zijn binnen zijn ethernet broadcast-domein. Om dit te bereiken reserveert de fabrikant gewoonlijk een blok MAC-adressen uit een centraal beheerde pool (waarvoor een prijs betaald moet worden) en stelt een van deze adressen vooraf in op elk verkocht exemplaar.

note: Tag: para
en: In the case of development boards, sometimes the manufacturer wants to avoid paying these fees and therefore provides no globally unique addresses. In these cases the users themselves have to define MAC addresses for their systems. When no MAC address is defined for an ethernet interface, some network drivers generate a random MAC address that can change on every boot, and if this happens, network access would be possible even when the user has not manually set an address, but e.g. assigning semi-static IP addresses by DHCP based on the MAC address of the requesting client would obviously not work reliably.
nl: In het geval van ontwikkelingsborden wil de fabrikant deze kosten soms vermijden en geeft hij geen globaal uniek adres. In deze gevallen moet de gebruiker zelf een uniek MAC-adres definiëren voor zijn systeem. Als geen MAC-adres gedefinieerd werd voor een ethernet-interface, genereren sommige netwerkstuurprogramma's een willekeurig MAC-adres dat bij elke herstart anders kan zijn. In een dergelijk scenario is toegang tot het netwerk mogelijk, zelfs als de gebruiker niet handmatig een adres ingesteld heeft, maar bijvoorbeeld het toekennen van een semi-statisch IP-adres door DHCP op basis van het MAC-adres van de cliënt die daarom vraagt, zal om evidente redenen niet betrouwbaar kunnen gebeuren.

note: Tag: para
en: To avoid conflicts with existing officially-assigned MAC addresses, there is an address pool which is reserved for so-called <quote>locally administered</quote> addresses. It is defined by the value of two specific bits in the first byte of the address (the article <quote>MAC address</quote> in the English language Wikipedia gives a good explanation). In practice this means that e.g. any address starting with hexadecimal ca (such as ca:ff:ee:12:34:56) can be used as a locally administered address.
nl: Om conflicten met officieel toegewezen MAC-adressen te vermijden, bestaat er een pool met adressen die voorbehouden is voor zogenaamde <quote>lokaal beheerde</quote> adressen. Die pool wordt gedefinieerd door de waarde van twee specifieke bits in de eerste byte van het adres (het artikel <quote>MAC address</quote> in de Engelstalige Wikipedia geeft een goede uitleg). In de praktijk betekent dit dat bijvoorbeeld elk adres dat met het hexadecimaal getal ca begint (zoals ca:ff:ee:12:34:56) gebruikt kan worden voor een lokaal beheerd adres.

note: Tag: para
en: On systems using U-Boot as system firmware, the ethernet MAC address is placed in the <quote>ethaddr</quote> environment variable. It can be checked at the U-Boot command prompt with the command <quote>printenv ethaddr</quote> and can be set with the command <quote>setenv ethaddr ca:ff:ee:12:34:56</quote>. After setting the value, the command <quote>saveenv</quote> makes the assignment permanent.
nl: Op systemen die U-Boot als systeemfirmware gebruiken, wordt het ethernet MAC-adres geplaatst in de omgevingsvariabele <quote>ethaddr</quote>. Het kan nagekeken worden aan de commandoregelprompt van U-Boot met het commando <quote>printenv ethaddr</quote> en het kan ingesteld worden met het commando <quote>setenv ethaddr ca:ff:ee:12:34:56</quote>. Nadat de waarde ingesteld werd, maakt het commando <quote>saveenv</quote> de toewijzing permanent.

note: Tag: title
en: Kernel/Initrd/Device-Tree relocation issues in U-Boot
nl: Problemen in U-Boot met relocatie van kernel/initrd/apparatenboom

note: Tag: para
en: On some systems with older U-Boot versions there can be problems with properly relocating the Linux kernel, the initial ramdisk and the device-tree blob in memory during the boot process. In this case, U-Boot shows the message <quote>Starting kernel ...</quote>, but the system freezes afterwards without further output. These issues have been solved with newer U-Boot versions from v2014.07 onwards.
nl: Op sommige systemen met een oudere U-Boot-versie kunnen er zich tijdens het opstartproces problemen stellen met een juiste relocatie in het geheugen van de Linuxkernel, de initiële ramdisk en de blob met de apparatenboom. In een dergelijk geval toont U-Boot de melding <quote>Starting kernel ...</quote>, maar loopt het systeem nadien vast zonder verdere uitvoer te genereren. In recentere versies van U-Boot, te beginnen met v2014.07, zijn deze problemen opgelost.

note: Tag: para
en: If the system has originally used a U-Boot version older than v2014.07 and has been upgraded to a newer version later, the problem might still occur even after upgrading U-Boot. Upgrading U-Boot usually does not modify the existing U-Boot environment variables and the fix requires an additional environment variable (bootm_size) to be set, which U-Boot does automatically only on fresh installations without existing environment data. It is possible to manually set bootm_size to the new U-Boot's default value by running the command <quote>env default bootm_size; saveenv</quote> at the U-Boot prompt.
nl: Indien het systeem oorspronkelijk een versie van U-Boot gebruikte die ouder was dan v2014.07 en nadien opgewaardeerd werd naar een recentere versie, kan het probleem zich na de opwaardering van U-Boot nog steeds manifesteren. Het opwaarderen van U-Boot wijzigt over het algemeen niet de bestaande omgevingsvariabelen van U-boot en de reparatie vereist dat een bijkomende omgevingsvariabele (bootm_size) ingesteld wordt, hetgeen U-Boot enkel automatisch doet bij nieuwe installaties waar nog geen omgevingsdata bestaan. Men kan de variabele bootm_size handmatig instellen op de nieuwe standaard van U-Boot door het commando <quote>env default bootm_size; saveenv</quote> uit te voeren aan de prompt van U-Boot.

note: Tag: para
en: Another possibility to circumvent relocation-related problems is to run the command <quote>setenv fdt_high ffffffff; setenv initrd_high 0xffffffff; saveenv</quote> at the U-Boot prompt to completely disable the relocation of the initial ramdisk and the device-tree blob.
nl: Een andere mogelijkheid om de relocatiegerelateerde problemen te omzeilen is om de relocatie van de initiële ramdisk en de blob met de apparatenboom volledig uit te schakelen door aan de prompt van U-Boot het commando <quote>setenv fdt_high ffffffff; setenv initrd_high 0xffffffff; saveenv</quote> in te geven.

note: Tag: title
en: Systems with UEFI firmware
nl: Systemen met UEFI firmware

note: Tag: para
en: UEFI (<quote>Unified Extensible Firmware Interface</quote>) is a new kind of system firmware that is used on many modern systems and is - among other uses - intended to replace the classic PC BIOS.
nl: UEFI (<quote>Unified Extensible Firmware Interface</quote>) is een nieuw soort systeemfirmware dat op veel moderne systemen gebruikt wordt en bedoeld is om - naast andere aanwendingen - het klassieke PC-BIOS te vervangen.

note: Tag: para
en: Currently most PC systems that use UEFI also have a so-called <quote>Compatibility Support Module</quote> (CSM) in the firmware, which provides exactly the same interfaces to an operating system as a classic PC BIOS, so that software written for the classic PC BIOS can be used unchanged. Nonetheless UEFI is intended to one day completely replace the old PC BIOS without being fully backwards-compatible and there are already a lot of systems with UEFI but without CSM.
nl: Momenteel hebben de meeste PC-systemen die UEFI gebruiken ook een zogenaamde <quote>Compatibility Support Module</quote> (CSM) in de firmware, die exact dezelfde interfaces met het besturingssysteem biedt als het klassieke PC-BIOS, waardoor software die geschreven was voor het klassieke PC-BIOS onveranderd gebruikt kan worden. Niettemin is het de bedoeling dat UEFI ooit volledig het oude PC-BIOS zal vervangen zonder daarbij volledig neerwaarts compatibel te zijn en er bestaan reeds heel wat systemen met UEFI maar zonder CSM.

note: Tag: para
en: On systems with UEFI there are a few things to take into consideration when installing an operating system. The way the firmware loads an operating system is fundamentally different between the classic BIOS (or UEFI in CSM mode) and native UEFI. One major difference is the way the harddisk partitions are recorded on the harddisk. While the classic BIOS and UEFI in CSM mode use a DOS partition table, native UEFI uses a different partitioning scheme called <quote>GUID Partition Table</quote> (GPT). On a single disk, for all practical purposes only one of the two can be used and in case of a multi-boot setup with different operating systems on one disk, all of them must therefore use the same type of partition table. Booting from a disk with GPT is only possible in native UEFI mode, but using GPT becomes more and more common as hard disk sizes grow, because the classic DOS partition table cannot address disks larger than about 2 Terabytes while GPT allows for far larger disks. The other major difference between BIOS (or UEFI in CSM mode) and native UEFI is the location where boot code is stored and in which format it has to be. This means that different bootloaders are needed for each system.
nl: Bij het installeren van een besturingssysteem op een systeem met UEFI moet u met enkele zaken rekening houden. De wijze waarop de firmware een besturingssysteem laadt verschilt fundamenteel tussen het klassieke BIOS (of UEFI in CSM-modus) en het standaard UEFI. Een belangrijk verschil is de wijze waarop de partities van een harde schijf opgeslagen worden op de harde schijf. Terwijl het klassieke BIOS en UEFI in CSM-modus een DOS-partitietabel gebruiken, gebruikt het standaard UEFI een ander partitiesysteem dat men <quote>GUID Partition Table</quote> (GPT) noemt. Op één enkele schijf kan voor alle praktische doeleinden slechts een van beide gebruikt worden en in het geval van een multi-boot opstelling waarbij op één enkele schijf verschillende besturingssystemen geplaatst worden, moeten ze daarom allemaal hetzelfde type partitietabel gebruiken. Opstarten van een schijf met GPT is enkel mogelijk in standaard UEFI-modus, maar het gebruik van GPT wordt meer en meer courant omdat de grootte van harde schijven toeneemt en een klassieke DOS-partitietabel geen harde schijven aankan die groter zijn dan ongeveer 2 terabytes, terwijl GPT veel grotere harde schijven aankan. Het andere grote verschil tussen BIOS (of UEFI in CSM-modus) en standaard UEFI is de locatie waar opstartcode opgeslagen wordt en in welke indeling die moet zijn. Dit betekent dat voor elk van beide systemen verschillende bootloaders nodig zijn.

note: Tag: para
en: The latter becomes important when booting &d-i; on a UEFI system with CSM because &d-i; checks whether it was started on a BIOS- or on a native UEFI system and installs the corresponding bootloader. Normally this simply works but there can be a problem in multi-boot environments. On some UEFI systems with CSM the default boot mode for removable devices can be different from what is actually used when booting from hard disk, so when booting the installer from a USB stick in a different mode from what is used when booting another already installed operating system from the hard disk, the wrong bootloader might be installed and the system might be unbootable after finishing the installation. When choosing the boot device from a firmware boot menu, some systems offer two separate choices for each device, so that the user can select whether booting shall happen in CSM or in native UEFI mode.
nl: Dit laatste wordt van belang bij het opstarten van &d-i; op een UEFI-systeem met CSM, omdat &d-i; nagaat of het opgestart werd op een BIOS- of op een standaard UEFI-systeem en de overeenkomstige bootloader installeert. Normaal werkt dit vanzelf maar in multi-boot-omgevingen kan er zich een probleem stellen. Op sommige UEFI-systemen met CSM kan de standaard opstartmodus voor verwijderbare media verschillend zijn van wat gebruikt wordt wanneer opgestart wordt vanaf een harde schijf. Wanneer u dus het installatieprogramma opstart vanaf een USB-stick in een andere modus dan die welke gebruikt wordt voor het opstarten van een reeds geïnstalleerd systeem op de harde schijf, kan het gebeuren dat de verkeerde bootloader geïnstalleerd wordt en het systeem na het afronden van de installatie niet langer opgestart kan worden. Bij het selecteren van het opstartapparaat in het opstartmenu van de firmware, bieden sommige systemen voor elk apparaat de keuze uit twee verschillende modi, zodat de gebruiker kan selecteren of het opstarten in CSM-modus of in standaard UEFI-modus moet gebeuren.

note: Tag: title
en: Secure boot
nl: Secure boot (veilig opstarten)

note: Tag: para
en: Another UEFI-related topic is the so-called <quote>secure boot</quote> mechanism. Secure boot means a function of UEFI implementations that allows the firmware to only load and execute code that is cryptographically signed with certain keys and thereby blocking any (potentially malicious) boot code that is unsigned or signed with unknown keys. In practice the only key accepted by default on most UEFI systems with secure boot is a key from Microsoft used for signing the Windows bootloader. Debian includes a <quote>shim</quote> bootloader signed by Microsoft, so should work correctly on systems with secure boot enabled.
nl: Een ander aspect dat verband houdt met UEFI is het zogenaamde <quote>secure boot</quote>-mechanisme. Secure boot (veilig opstarten) is een functie van UEFI-toepassingen die de firmware enkel toelaat code te laden en uit te voeren die cryptografisch ondertekend werd met bepaalde sleutels en waardoor elke (potentieel kwaadaardige) opstartcode die niet ondertekend is of door een onbekende sleutel ondertekend werd, geblokkeerd wordt. In de praktijk is de enige sleutel die standaard op de meeste UEFI-systemen met 'secure boot' geaccepteerd wordt, een sleutel van Microsoft die gebruikt wordt om de bootloader van Windows te ondertekenen. Debian bevat een <quote>shim</quote>-bootloader die ondertekend werd door Microsoft en dus correct zou moeten werken op systemen waarop veilig opstarten is ingeschakeld.

note: Tag: title
en: Disabling the Windows <quote>fast boot</quote>/<quote>fast startup</quote> feature
nl: De functionaliteit <quote>fast boot</quote>/<quote>fast startup</quote> van Windows uitzetten

note: Tag: para
en: Windows offers a feature (called <quote>fast boot</quote> in Windows 8, <quote>fast startup</quote> in Windows 10) to cut down system startup time. Technically, when this feature is enabled, Windows does not do a real shutdown and a real cold boot afterwards when ordered to shut down, but instead does something resembling a partial suspend to disk to reduce the <quote>boot</quote> time. As long as Windows is the only operating system on the machine, this is unproblematic, but it can result in problems and data loss, when you have a dual boot setup, in which another operating system accesses the same filesystems as Windows does. In that case the real state of the filesystem can be different from what Windows believes it to be after the <quote>boot</quote> and this could cause filesystem corruption upon further write accesses to the filesystem. Therefore in a dual boot setup, to avoid filesystem corruption the <quote>fast boot</quote>/<quote>fast startup</quote> feature has to be disabled within Windows.
nl: Windows biedt een functie (<quote>fast boot</quote> genaamd in Windows 8, <quote>fast startup</quote> in Windows 10) om de opstarttijd van het systeem te verkorten. Indien deze functie actief is en u geeft Windows de opdracht om af te sluiten, sluit het niet echt af en doet het nadien dus geen echte koude start, maar doet het iets dat lijkt op een gedeeltelijke slaapstand om de <quote>opstart</quote>tijd in te korten. Zolang Windows het enige besturingssysteem op de computer is, is dit niet problematisch, maar indien u een dual-boot-systeem hebt waarbij een ander besturingssysteem gebruik maakt van dezelfde bestandssystemen als Windows, kan dit leiden tot problemen en gegevensverlies. In een dergelijk geval kan de echte toestand van het bestandssysteem verschillend zijn van wat Windows na de <quote>opstart</quote> denkt en dit kan leiden tot bederf van het bestandssysteem wanneer er nog verder geschreven wordt in het bestandssysteem. Om bij een dual-boot-systeem bestandssysteembederf tegen te gaan, moet u daarom de <quote>fast boot</quote>/<quote>fast startup</quote> functionaliteit in Windows uitzetten.

note: Tag: para
en: Furthermore, the Windows Update mechanism has (sometimes) been known to automatically re-enable this feature, after it has been previously disabled by the user. It is suggested to re-check this setting periodically.
nl: Bovendien is bekend dat het Windows Update-mechanisme deze functie (soms) automatisch opnieuw inschakelt, nadat het eerder door de gebruiker werd uitgeschakeld. Wij suggereren om periodiek deze instelling opnieuw te controleren.

note: Tag: para
en: It may also be necessary to disable <quote>fast boot</quote> to even allow access to UEFI setup to choose to boot another operating system or &d-i;. On some UEFI systems, the firmware will reduce <quote>boot</quote> time by not initialising the keyboard controller or USB hardware; in these cases, it is necessary to boot into Windows and disable this feature to allow for a change of boot order.
nl: Het kan zelfs nodig zijn om <quote>fast boot</quote> uit te zetten om toegang te krijgen tot het instellingenmenu van UEFI om te kunnen kiezen voor het opstarten van een ander besturingssysteem of van &d-i;. Op sommige UEFI-systemen zal de firmware de <quote>opstart</quote>tijd reduceren door de toetsenbordcontroller of de USB-hardware niet te initialiseren. In dergelijke gevallen is het noodzakelijk om Windows op te starten en er deze functionaliteit uit te zetten om in staat te zijn de opstartvolgorde te wijzigen.

note: Tag: title
en: Hardware Issues to Watch Out For
nl: Aandachtspunten in verband met apparatuur

note: Tag: title
en: USB BIOS support and keyboards
nl: De USB-ondersteuning in het BIOS en toetsenborden

note: Tag: para
en: If you have no PS/2-style keyboard, but only a USB model, on some very old PCs you may need to enable legacy keyboard emulation in your BIOS setup to be able to use your keyboard in the bootloader menu, but this is not an issue for modern systems. If your keyboard does not work in the bootloader menu, consult your mainboard manual and look in the BIOS for <quote>Legacy keyboard emulation</quote> or <quote>USB keyboard support</quote> options.
nl: Indien u geen toetsenbord van het type PS/2 heeft, maar enkel een USB-model, kan het zijn dat u op sommige zeer oude PC's in de instellingen van het BIOS de 'legacy keyboard emulation' (oud toetsenbord emuleren) moet aanzetten om uw toetsenbord in het menu van de bootloader te kunnen gebruiken. Op moderne systemen stelt dit probleem zich niet. Indien uw toetsenbord niet werkt in het menu van de bootloader, moet u de handleiding bij uw moederbord raadplegen en zoeken naar de BIOS-optie <quote>Legacy keyboard emulation</quote> of <quote>USB keyboard support</quote>.
